Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Үңгірлер мен карст жүйелерінің ғылымы (журнал)
Science of cave and karst systems
the journal
Спелеология – үңгірлер және басқа да карст нысандарының, сондай-ақ олардың құрамын, құрылымын, физикалық қасиеттерін, тарихын, экологиясын, қалыптасу (спелеогенез) және уақыт өте келе өзгеру (спелеоморфология) процестерін ғылыми тұрғыдан зерттеу. Спелеология термині кейде үңгірлерді зерттеумен айналысуға да қолданылады, бірақ бұл іс әдетте үңгіршілік, шұңқыр салу (британдық ағылшын тілінде) немесе spelunking (АҚШ және Канада ағылшын тілінде) деп аталады. Спелеология мен үңгіршілік көбінесе байланысты, себебі үңгірдегі зерттеулер үшін қажетті физикалық дағдылар бірдей. Спелеология – химия, биология, геология, физика, метеорология және картография салаларының білімін біріктіретін, үңгірлерді күрделі, дамитын жүйелер ретінде сипаттауға бағытталған көп салалы ғылым.
Speleology is the scientific study of caves and other karst features, as well as their composition, structure, physical properties, history, ecology, and the processes by which they form (speleogenesis) and change over time (speleomorphology). The term speleology is also sometimes applied to the recreational activity of exploring caves, but this is more properly known as caving, potholing (British English), or spelunking (United States and Canadian English). Speleology and caving are often connected, as the physical skills required for in situ study are the same. Speleology is a cross disciplinary field that combines the knowledge of chemistry, biology, geology, physics, meteorology, and cartography to develop portraits of caves as complex, evolving systems.
Тарих
Қазіргі заманғы спелеология дамымай тұрып, Джон Бомонт 1680 жылдары Мендип үңгірлерінің кейбірін егжей-тегжейлі сипаттады. «Спелеология» термині 1890 жылы Эмиль Ривьермен қолданылды. XIX ғасырдың ортасына дейін үңгірлердің ғылыми құндылығы ғылымның басқа салаларына тигізген үлесімен ғана бағаланды, ал үңгірлерді зерттеу география, геология немесе археология сияқты ірі ғылымдардың бір бөлігі саналды. Эдуард Альфред Мартельдің (1859–1938) – «заманауи спелеологияның әкесі» – жұмысына дейін үңгірлерді жеке зерттеу өте аз болды. Мартель Францияда спелеологияны жеке зерттеу саласы ретінде таныстырып, кең ауқымды және жарияланған үңгірлерді зерттеу арқылы осы салаға үлкен үлес қосты. 1895 жылы Мартель әлемдегі үңгірлер ғылымына арналған алғашқы ұйым – Société de Spéléologie-ді құрды. Басқа ерте спелеологтардың қатарында Герберт Э. Балх та бар. 1949 жылы Франциядағы Валенс-сюр-Рона қаласында өткен жиналыста халықаралық спелеологиялық конгресс ұсынылды және 1953 жылы Парижде алғаш рет өткізілді. Халықаралық спелеология одағы (UIS) 1965 жылы құрылды. Спелеологияның дамуы үңгірлерді зерттеу спортымен тікелей байланысты, себебі ол халықтың қызығушылығын және хабардарлығын арттырды, сондай-ақ көптеген спелеологиялық зерттеулерді спорттық үңгіршілер жүргізді.
Before modern speleology developed, John Beaumont wrote detailed descriptions of some Mendip caves in the 1680s. The term speleology was coined by Émile Rivière in 1890. Prior to the mid nineteenth century the scientific value of caves was considered only in its contribution to other branches of science, and cave studies were considered part of the larger disciplines of geography, geology or archaeology. Very little cave specific study was undertaken prior to the work of Édouard Alfred Martel (1859–1938), the 'father of modern speleology', who through his extensive and well publicised cave explorations introduced in France the concept of speleology as a distinct area of study. In 1895 Martel founded the Société de Spéléologie, the first organization devoted to cave science in the world. Other early speleologists include Herbert E. Balch. An international speleological congress was proposed at a meeting in Valence sur Rhone, France in 1949 and first held in 1953 in Paris. The International Union of Speleology (UIS) was founded in 1965. The growth of speleology is directly linked with that of the sport of caving, both because of the stimulation of public interest and awareness, and the fact that most speleological field work has been conducted by sport cavers.
Үңгір геологиясы, гидрогеологиясы және биологиясы
Карст – астында әктас жатқан және эрозияға ұшыраған жер бедері. Үңгірлер көбінесе химиялық тозу арқылы, еріту процесі нәтижесінде пайда болады. Тозудың әртүрлі жолдары бар: карбонатты тау жыныстарында химиялық реакциялар арқылы, гипс пен тас тұзында физикалық жолмен, ал силикатты тау жыныстарында және жылы климатта материалдың ыдырауы арқылы да жүзеге асады.
Karst is a landscape that has limestone underneath which has been eroded. Caves are usually formed through chemical corrosion via a process of dissolution. Corrosion has several ways of doing this, it can be on carbonate rocks through chemical reactions, in gypsum and rock salt it can happen physically, and in silicate rocks and warm climate the decomposition of the materials can happen as well.
Қалдықтар
Спелеотем – табиғи үңгірлерде уақыт өте келе жиналатын минералдық шөгінділердің геологиялық құрылысы. Спелеотемдер көбінесе карбонаттардың ерію реакциялары нәтижесінде, әсіресе, әктас үңгірлерде қалыптасады. Олардың түзілу тарихы мен ортасына байланысты әртүрлі формаларға ие болуы мүмкін. Химиялық құрамы, біртіндеп өсуі және үңгірлерде сақталуы оларды палеоклиматты зерттеу үшін пайдалы құралдарға айналдырады.
A speleothem is a geological formation by mineral deposits that accumulate over time in natural caves. Speleothems most commonly form in calcareous caves due to carbonate dissolution reactions. They can take a variety of forms, depending on their depositional history and environment. Their chemical composition, gradual growth, and preservation in caves make them useful paleoclimatic proxies.
Үңгір картографиясы
Дұрыс, егжей-тегжейлі карта жасау – үңгірдегі ең көп кездесетін техникалық жұмыстардың бірі. Үңгір карталары, немесе зерттеулер, үңгірлерді ұзындығы, тереңдігі және көлемі бойынша салыстыруға мүмкіндік береді, спелеогенездің қырларын ашып көрсетуге, ғылыми зерттеулер үшін кеңістіктік анықтама ұсынуға және келушілерге бағыт табуға көмектеседі.
The creation of an accurate, detailed map is one of the most common technical activities undertaken within a cave. Cave maps, called surveys, can be used to compare caves to each other by length, depth and volume, may reveal clues on speleogenesis, provide a spatial reference for further scientific study, and assist visitors with route finding.
Үңгір ғылымның басқа салалары
Спелеологтар археологтармен бірге жер асты руиналарын, туннельдерді, кәріздерді және су тас жолдарын, мысалы, Римдегі Клоака Максиманың әртүрлі кіреберістері мен шығу жерлерін зерттеуде жұмыс жасайды.
Speleologists also work with archaeologists in studying underground ruins, tunnels, sewers and aqueducts, such as the various inlets and outlets of the Cloaca Maxima in Rome.