Кіріспе

Лидия Мендоса (31 мамыр 1916 жыл, 20 желтоқсан 2007 жыл) - американдық гитарист және әнші. Тарихшы Майкл Джозеф Коркоранның айтуынша, ол "Тежано музыкасының анасы" болды. Бұл өнер түрі тексестік мәдениеттің дәстүрлі мексикалық, испан, неміс және чех музыкасының бірігуі. Ол өзінің алты онжылдық өмірлік өнері барысында көптеген лейблдерде жазды. Оның жалпы жазбалары саны шамамен 200 түрлі испан тіліндегі әндерді кем дегенде 50 LP жазба альбомында қамтиды. 1977 жылы ол президент Джимми Картердің инаугурациясында, инаугурациялық халық биі мен концерті үшін орындады. Оның ең танымал әні "Mal Hombre" (Жаман адам) болды, ол бала кезінде естіген ән. Ол Хьюстон қаласында, Техаста, Мексиканың музыкалық отбасында дүниеге келді. Мексика революциясы басталғанда отбасы Мексикадан қашып кеткен болатын, содан кейін олар екі жылға үйлеріне оралды. Ол төрт жаста болғанда, отбасы тағы да Техасқа көшіп келді. Ол өмірінің көп бөлігін АҚШ-та, негізінен Техаста өткізгенмен, испан тілінен басқа тілде сөйлеген жоқ. Олар жұмыс іздеп, жиі басқа жаққа көшіп-қонып жүрді. Мендоса "La Alondra de la Frontera" (Шекараның көгалшасы) сияқты көптеген лақап атпен танымал болды. "La Familia Mendoza" (Мендоса отбасы) өнер көрсетудің алғашқы жылдары Техастың оңтүстігінде автостоппен жүріп, шаруалар үшін өнер көрсетті. Испан тіліндегі газетте жарияланған жарнамаға жауап беру олардың Okeh Records-пен алғашқы жазба сессияларына әкелді. Ол тек 12 жаста еді, бірақ Лидия ән салып, мандолинада ойнайтын. Ақырында олар Сан-Антонио радиосының жеке тұлғасы Мануэль Дж. Кортестің назарына түсіп, Bluebird Records компаниясының RCA Victor еншілес компаниясымен келісімшарт жасады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін бірнеше жыл бойы Мендоса мен оның әпкелері Хуанита мен Мари Лас Херманас Мендоса (Мендоса әпкелері) ретінде өнер көрсетті. Ол топтың бас орындаушысы ретінде тез пайда болды, бірақ оның отбасы оның гастрольдері кезінде онымен бірге өнер көрсетуді жалғастырды. Ол бүкіл АҚШ-та ғана емес, сонымен қатар Канада мен Латын Америкасында да өнер көрсетті, онда оның қатысу рекорды 20 000 деп бағаланды. Ол Ұлттық өнер қорынан Ұлттық мұра стипендиясына ие болды. 1984 жылы ол Тежаноның атақ-даңқ залына, ал 1991 жылы Конъюнтоның атақ-даңқ залына кірді. Өнерге қосқан үлесі үшін 1985 жылы Техас әйелдерінің даңқ залына кірді. 1999 жылы бірінші ханым Хиллари Клинтон мен президент Билл Клинтон Ұлттық өнер медалімен марапаттады, ал 2003 жылы оған Техас мәдени тресінің Техас өнер медалі берілді. Ол сахналық костюмдерін өзі жасап, тігіп, бір кездері Фреснодағы Калифорния мемлекеттік университетінде оқытушы болды. Мендоса екі рет үйленген, үш қыздың анасы. Ол әрқашан жан-жақты ойын-сауық жасаушы болған, екі рет өнер көрсетуден зейнеткерлікке шыққан, бірақ екі рет де ән айтуды жалғастырған. 60 жасында инсультпен қайтыс болды.

Ерте өмір

Мендоса 1916 жылы 31 мамырда Хьюстон қаласында, Техас штатында, ата-анасы Леонор (кейбір орфографиялық тізімде Леонора) Замаррипа мен Франсиско Мендосаның отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы екеуі де Мексиканың Сан-Луис-Потоси қаласынан шыққан музыканттар, олардың тамырлары Вилла-де-Ариагадан басталған. Олар 1910 жылы Мексика революциясы басталған кезде Мексикадан Техасқа қашып кетті. Отбасыда сегіз бала болды, олар Мексикада, Техаста және Детройтте дүниеге келді. Олардың бәрі отбасылық музыка тобында өнер көрсетпеді. Бес апалы-сіңлілі Лидия, Беатрис, Франсиска, Мария және Моника және үш ағалы-інілі Франсиско, Мануэль және Эндрю болды. Лидия мен оның үлкен әпкесі Беатрис Техаста осы резиденция кезінде дүниеге келді. Бұл отбасының Мексикаға уақытша көшіп келуі Лидияның інісі Франсиско мен әпкесі Франсисканың дүниеге келуіне себеп болды. Ақырында олар Техасқа қайтып оралды. Олар бір уақыт Даласта тұрды. "La Familia Mendoza" (Мендоса отбасы) - Леонор күйеуі мен балаларымен құрған музыкалық топтың атауы. Мендозалар отбасы АҚШ иммиграциялық органдарының нәсілдік стереотиптерін Лидия тек кішкентай кезінде Техасқа отбасымен бірге кірген кезде бастан кешкен. Техас шекарасындағы иммиграциялық агенттер АҚШ-қа кіруден болатын құрттардың жолын кесу үшін Мексикадан АҚШ-қа кіруші мексикалықтарды бензинмен суға батырып алды. 1920 жылы Техасқа қайта кірген кезде иммиграциялық агенттер оны үлкен бензин құйылған бөлмеге алып барып, Лидияның шашын бензинмен күштеп жуды және оған бензин құйды. Сонымен қатар, ол иммигрант балалардың бензинге батырылғанын көрді. Кейінірек Мендоза шекара қызметкерлері Мексикадан келген кез келген адам жаман, бірақ балалар бәрінен де жаман деп ойлап жұмыс істегенін еске алды.

Музыкалық бастамасы

Мендоза мектепте оқыуға тым жас болған кезде, ол алғаш рет анасы мен әжесінің әнін еліктеуге кірісті. Осы уақытта Лидия өзінің танымал әніне айналатын "Mal Hombre" (Жаман адам) әнін алғаш рет үйренді. Мендоза әрқашан әннің сөздерін алғаш рет дәмдеуіш орамасында көргенін, отбасының қысқа уақыт бойы Техастың Эннис қаласында тұрғандығын айтқан. Кейіннен отбасы Мексиканың Монтеррей қаласында болған кезде, ол әнді Индипенденсия театрында танго күйі ретінде орындағанын көрді. Ол әнді және оның әуенін жаттап алып, үйде қайта-қайта жаттықты. Ол әнді бірнеше жыл бойы жаздырмады, бірақ ол ақырында онымен байланысты әнге айналды. Мендоса музыканы жақсы көретін отбасымен айналдырылды, төрт жасында ол өмірін отбасылық дәстүрге сәйкес өткізгісі келетінін білді. Ол ән айтуды, струнды аспаптарда ойнауды анасынан, әкесінен және әжесінен үйренген. Мендозаның айтуынша, оның анасының әжесі Лидияның анасына гитара үйрететін итальяндық және испандық мұрадан шыққан Теофина Рейна есімді мемлекеттік мектеп мұғалімі болған. Оның гитарада ойнауға деген қызығушылығының бір себебі - анасының ән айтуы мен гитарада ойнау қабілетін еліктегісі келгені. Мектепке дейінгі жастағы бала кезінде ол анасының жақсы ойнайтын аспапқа қызығушылық танытады. Ол әкесінің қатты ескертулеріне қарамастан, қанша рет гитараны сырғалап ойнауға тырысса да, Лидияның бармақтарымен сырғаларды сырғалағанда, оның шығаратын дыбыстары мен ырғақтары ешқашан таусылмайды. Ақыры, анасы оны қолы жетпейтін жерге, қабырғаға іліп қойды. Лидияның әнші болуына анасының ескертулеріне қарамастан, оның музыка жасаудан бас тартуына болмайды. Өзінің жасындағы қыздардың тістеріне резеңке таспаларды жапқандарын және саусақтарымен сырғанағанын көрген Лидия резеңке таспалардан өз музыка аспаптарын жасады. Бір-екі жылдан кейін анасы оны алты кыллы гитарада ойнауды үйретті. Ақырында ол мандолина мен скрипканы да жақсы ойнай бастады. Әкесі оған 12 саптық гитарада ойнауды үйретті, оның ішінде Бахо сексто, сонымен қатар "мексикалық гитара" деп аталады, ол стандартты алты саптық гитарадан бір октава төмен күйде. Алайда ол алты кыллы гитарадан бір тоқсан төменгі шегіні бартон стилімен айналдырды.

Көшіп келген аудитория, OKeh Records

Мендоса кез келген музыкалық аспапта ойнауға үлгермеген кезде, оның отбасы Техас-Мексика шекарасындағы шаруалар үшін таныс ойын-сауық болды. Оның әкесі Техас штатының Рио-Гранде аңғарында теміржол механигі болған, ал отбасы даладағы көшіп-қонушы жұмысшыларға ән шырқады. Тіпті, оның әкесі теміржолдан алған табысымен де, олар көлік сатып ала алмады, сондықтан олар бір жерден екінші жерге автостоппен жүрді. Олар бір жерде ұзақ уақыт тұрмады, сондықтан балаларына мектептен білім берілмеді, бірақ олар үйде оқыды. 1928 жылы Сан-Антониодағы испан тіліндегі "La Prensa" газетінде жарияланған жарнама олардың назарын аударды. ОКЕХ рекордсмендері жаңа испан тіліндегі таланттарды жаздыру үшін ақша төлейтін. Сол кездегі халық аузында ақ тәнді емес таланттар түсірген жазбалар нәсілдік жазбалар деп аталды. Қарыз алған көлікпен отбасы Сан-Антониоға жолға шығып, Cuarteto Monterrey por la Familia Mendoza ретінде алғашқы жазбаларын жасады. Ал 12 жасар Лидия мандолина ойнап, ән салған клиптер екі күннің ішінде түсірілді. Олардың еңбегі үшін отбасы 140 доллар төледі. Сол дәуірдегі көптеген көшіп-қонушы отбасылар сияқты, Мендозалар 1929 жылы Детройтке (Мичиган штаты) ауыл шаруашылығы жұмысшылары және автокөлік өндірісі зауытының жұмысшылары ретінде көшіп келді. Автомобиль өндірісі жұмыскерлерінің көбі мексикалық мұраны иеленгендер, мендозалар сияқты, бос жұмыс орындары үшін біртіндеп солтүстікке көшіп барған. Мәдени көші-қон нәтижесінде Мендоса отбасы өз музыкасына тұрақты аудитория тапты. Олар 1932 жылы АҚШ-та Ұлы депрессия басталған кезде Сан-Антониоға (Техас штаты) оралғанға дейін бүкіл Мичиган штатында өнер көрсетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде еңбек нарығына байланысты отбасы ұзақ уақыт бір жерде қалды, ал Лидияның әпкелері Хуанита мен Мария Лас Херманас Мендоса (Мендоса бауырлары) ретінде өнер көрсетті. Апа-апалардың табысы оларға алғашқы үйлерін сатып алуға мүмкіндік берді. Лидия Лас-Херманас Мендосаға солист ретінде әкелінді. Үштік 1952 жылы сәтті гастрольге шықты, бірақ анасы қайтыс болғаннан кейін топ ретінде тоқтады.

Bluebird Records, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі табысы

Бұл отбасы Сан-Антониоға көшіп келген мексикалық шаруалар арасында тұрақты тыңдаушыларды тапты. Осы кезеңде Мендоза мандолинадан 12 кыллы гитараға ауысты. Олардың негізгі аудиториясы - Техас қаласының жұмысшы табы. Олар көп ақша таппаса да, баспанасы мен тамағы болды. Сан-Антонионың Милам паркіне қарасты Плаза-дель-Закате қаласында жасөспірім кезінде өнер көрсеткен кезде, Мендозаны WOAI радиостанциясының "La Voz Latina" испан тіліндегі жүргізушісі Мануэль Ж. Кортез тауып, оған өз шоуында орын берді. Оған аптасына 3,50 доллар төленеді және RCA Victor-дің еншілес компаниясы Bluebird Records-пен келісімшарт жасасады. 1937 жылы осы сессиялар кезінде ол өзінің "Mal Hombre" атты беделді әуенін жазды, ол бірден АҚШ-Мексика шекарасының екі жағында да хит болды. Мендоса ешқашан ағылшын тілін үйренген емес, оқыған да емес, оның немесе отбасының адвокаты болған жоқ, ол жазба үшін 15 доллар ақша төлеу үшін өзінің авторлық құқығынан бас тарту туралы келісімге қол қойды. Мендосаның музыкасы Техас халқының арасында сәтті болды, және ол Техастан Калифорнияға дейінгі халықаралық шекарада испан тілінде сөйлейтін орындарда өнер көрсеткен музыкалық Мендоса отбасының жұлдызы болды. Олардың музыкадағы ықпалы ақ тәнді емес аудиторияның арасында ізгі ниет пен өзін-өзі мақтан тұту кезеңін дамытты. Бұл жайлы өмірден тыс жерлерде қонақ үйлерде, мейрамханаларда және "ақ нәсілділерге ғана" деген ереже бар басқа да жерлерде түрлі түсті адамдар да кемсітілді. Әнші болу расалар арасындағы бөліну мен қаскөйлікті жеңе алмады. Алайда отбасы табандылық танытып, көпшілікке танымал болды.

Кейінгі жылдар

1950 жылдар аралығында Мендоса отбасы АҚШ пен Латын Америкасында өнер көрсетті. 1971 жылы Мендоса Канаданың Монреаль қаласында өткен Смитсоновтың американдық фольклор фестивалінде сахнаға шықты. Бір кездері Мендоза Калифорнияның Фресно қаласындағы мемлекеттік университетінде оқытушы болды. 1977 жылы 20 қаңтарда Джимми Картердің инаугурациясында Мендоса инаугурациялық халық биі мен концерттің құрамында болды.

Жеке өмір

1935 жылы жасөспірім кезінде Мендоса аяқ киім жасаушы Хуан Альварадоға үйленді. Содан кейін Мендоса үйде қалып, қыздарын тәрбиелеу үшін өнерден зейнеткерлікке шықты: күйеуінің отбасы не таңдаған кәсібіне ұнаған жоқ, не әйел жұмыс орнында болмауы керек деп ойлаған, олардың пікірлері оған әсер етті. Сондықтан, татулықты сақтау үшін ол зейнеткерлікке шықты; алайда, ол отбасында қаржы жағынан табысты жалақы алушы болды, сондықтан ол ақырында отбасымен гастрольдерге қайта оралды. Неке 1961 жылы қайтыс болғанға дейін жалғасты, содан кейін ол қайтадан өнерден зейнеткерлікке шықты. 1960 жылдардың басында Фред Мартинеске қайтадан үйленді, ол да аяқ киім шебері болды және мансабын жалғастырды. Карьералық міндеттерінің арасында бос жүрмейтін, Мендоса көрермен алдында өнер көрсете бастағаннан бері өз сахналық костюмдерін жасап, тігіп жүрді және оны мансабының соңына дейін жасады. Оның танымалдылығы оның қалған өнер мансабында тұрақты болды, ол 1998 жылы инсульт 82 жасында тұрақты зейнеткерлікке шығуға мәжбүр болғанға дейін жалғасты. Техаста туып, өмірінің көп бөлігін АҚШ-та, соңғы бірнеше онжылдықта Сан-Антониода өткізгеніне қарамастан, Мендоса ағылшын тілін ешқашан үйренген жоқ. 2007 жылы 20 желтоқсанда 91 жасында қайтыс болды және Сан-Фернандо зиратында жерленді. Техас тарихи комиссиясы маркері 16BX04 2016 жылдың ақпан айында оның қабірінде орналастырылды.

Мұра, марапаттар мен құрметтер

Мендосаға жұртшылық "La Alondra de la Frontera" ("Шекараның көгал") немесе жай ғана ("Шекараның көгал") сияқты сүйіспеншілікпен лақап есімдер берді. Сондай-ақ, оны "La Cancionera de los Pobres" ("Кедейлердің әншісі") және "La Gloria de Texas" ("Техастың даңқы") деп атаған. Техас жазушысы және тарихшы Майкл Джозеф Коркоран оны "Тежано музыкасының анасы" деп санайды. Техас немесе Техас әйелдерге қатысты сөзбе-сөз техас мексикалық мұраны білдіреді. Музыканың өзі - бұл дәстүрлі мексикалық испан, неміс және чех ырғақтары мен стильдерінің қоспасы. Музыкалық синтез 19-шы ғасырдан бері дамып келеді, бірақ 20-шы ғасырдың басында Техас пен Солтүстік Мексиканың шекаралық жерлерінде шынымен гүлдену басталды. Оның тобы кейде Texas Mexican conjunto жанрында қарастырылды, ол аккордеонға негізделген музыкалық стильді танымал етуге көмектесті. 1984 жылы ол Тежаноның атақ-даңқ залына, ал 1991 жылы Конъюнтоның атақ-даңқ залына кірді. 1982 жылы ол Ұлттық өнер қоры берген 15 Ұлттық мұра стипендиясының бірінші сыныбында болды. Гранттар - халықтық және дәстүрлі өнер саласындағы АҚШ үкіметінің ең жоғары марапаты. Олар американдық мәдениетті сақтауға көмектесетін суретшілерге беріледі. Мендоса оны алған алғашқы техас азаматы болды. Мендоса 1985 жылы Техас әйелдерінің атақ-даңқ залына сахна өнеріне қосқан үлесі үшін кірді. 1991 жылы Конъюнтоның атақ-даңқ залына сайланған алғашқы тежана болды. 1999 жылы Ақ үйдің оңтүстік алаңында ол 18 адамның қатарында болды, сонымен қатар Джульярд музыка мектебі, бірінші әйел Хиллари Клинтон мен президент Билл Клинтон Ұлттық өнер медалімен марапаттады. Халықаралық халықтық одақ 2001 жылы Мендосаға өмір бойы жеткен жетістіктері үшін сыйлық берді. 2003 жылы ол Техас мәдени қоры берген Техас өнер медалімен марапатталған екінші топтың қатарында болды. 2013 жылы Сан-Антонио актері Джесси Боррего Лидия Мендозаның пошта маркасын ашты, ол АҚШ пошта қызметінің Музыкалық таңбалар сериясының біріншісі болды.