Кіріспе

1897 жылы Ұлыбританияның соңғы соғыс жолындағы шайқасы Сарагархи шайқасы - Британдық Үнді империясы мен Ауғанстан тайпалары арасында Тира шайқасына дейін болған соңғы соғыс. 1897 жылы 12 қыркүйекте Гогра маңында, Самана Сук маңында және Сарагархи маңында 12 000 24 000 оракзай және африди тайпалары көрінді. Ауғандықтар Сарагархи қаласына шабуыл жасады, онда мыңдаған адам жиналып, қалмақты қоршап алды. Хавильдар Ишар Сингх бастаған 21 әскер, олардың барлығы сикхтер, берілуден бас тартты және соңғы күресте жойылды. Екі күннен кейін бұл бекетті тағы бір британдық-индістандық контингент қайтадан басып алды. Бұл шайқасқа қатысқан 21 жауынгердің бәріне өлімінен кейін Үндістанның "Құрмет ордені" берілді. Бұл сол кездегі ең жоғарғы батырлық марапаты болды. Үндістан армиясының 4 -ші батальоны Сикх полкы 12 қыркүйекте сарғағархи күні ретінде шайқасты еске алады.

Өмірбаян

Сарагархи - Британдық Үндістанның (қазіргі Пәкістан) Солтүстік-Батыс шекаралық провинциясында орналасқан Самана жотасында орналасқан, Кохат шекаралық округінің шағын ауылы. 1894 жылы 20 сәуірде британдық Үндістан армиясының 36-шы сикхтері полковник Дж. Куктың қолбасшылығымен құрылды. 1897 жылдың тамызында подполковник Джон Хогтонның қол астында 36-шы сикхтерден құралған бес рота Британдық Үндістанның солтүстік-батыс шекарасына (қазіргі Хайбер-Пахтунхва) жіберілді және Самана тауларында, Кураг, Сангар, Сахтоп Дхар және Сарагархида орналасты. Британдықтар бұл аймақты ішінара қолға түсіре алды, бірақ пұштандар британдықтарға кез-келген уақытта шабуыл жасай берді. Осылайша, бастапқыда сикх империясының билеушісі Ранджит Сингх салған қамалдар біріктірілді. Олардың екеуі - Форт Локхарт (Хиндукуш тауларының Самана жотасында) және бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан Форт Гулистан (Сулейман жотасы). Форт Локхарт орналасқан. Форттар бір-бірімен көрінбейтіндіктен, Сарагархи орта жолда, гелиографиялық байланыс бекеті ретінде құрылды. Сарагархи посты тасты жотада орналасқан, кішкентай блок үйден тұрады. 1897 жылы мұнда ауғандардың жалпы көтерілісі басталды. 27 тамыз бен 11 қыркүйек аралығында паштундардың бекіністерді басып алу үшін көптеген күш-жігерін 36-шы сикхтер бұзды. 1897 жылы көтерілісшілердің және жаулардың белсенділігі күшейіп, 3 және 9 қыркүйекте афғандықтармен одақтасқан африд тайпалары Гулистан бекінісіне шабуыл жасады. Екі шабуыл да сүрініп тасталды, ал Форт Локхарттан келген көмекші колонна кері қайтып келе жатқанда, Сарагархиде орналасқан сигнал беру бөлімін күшейтіп, оның күшін үш офицерге (NCO) және он сегіз басқа да разрядтарға (OR) арттырды.

Шайқас

Сарагархи шайқасының егжей-тегжейі өте дәл болып саналады, өйткені Сепой Гурмух Сингх оқиғалар болған кезде гелиограф арқылы Форт Локхартқа хабарлаған. Ауғандықтар Мартини Генри мылтығының түпнұсқасын және көшірмесін қолданды. Мартини-Генридің үлкен данасын Солтүстік-Батыс шекаралық провинция қарушылары жасады. Басты өндірушілері Хайбер асуының маңында тұратын Адам Кхел Африди болды. Хайбер асуындағы қарушылар алғаш рет ХІХ ғасырдағы Солтүстік-Батыс шекарадағы британдық әскери экспедициялар кезінде әртүрлі британдық қызмет қаруларының үлгілерін алды, оларды көшірме жасау үшін қолданды.

Салдары

Сарагархиді жойғаннан кейін, ауғандықтар өздерінің назарын Гулистан фортына аударды, бірақ олар тым ұзақ кешіктірілді, ал күшейтулер 13-14 қыркүйек түнінде фортты басып алудан бұрын келді. 21 сикх жауынгеріне қарсы шабуыл кезінде тағы да көп адам жарақат алды. Көмек тобы келген кезде қираған постының айналасында 600-ге жуық адамның денесі көрінді (оған қарамастан, 14 қыркүйекте фортты қарқынды артиллерия оғымен қайтарып алды, бұл кейбір зардаптарға әкелуі мүмкін). Британдықтар оны қайтадан басып алғаннан кейін, Сарагархидің күйдірілген кірпіштері сол жауынгерлерге арналған обелиск жасады. Британдықтар оларға арнап Амритсар мен Фирозепур қалаларында да гурдваралар салдырды. Сарагархи шайқасын қоса алғанда, бүкіл науқандағы жалпы құрбандар саны шамамен 4800 адам болды.

Құрмет ордені

Сарагархи шайқасында қаза тапқан 21 сикх офицерлері мен сарбаздары Пунджабтың Маджха аймағынан еді және олар өлімнен кейін Үндістанның Ардагерлік орденін алды, ол кезде ең жоғары батырлық марапаты. Осыған сәйкес батырлық үшін берілген награда Виктория Кресі болды. Бұл марапаттың мәні бүгінгі күні ҚР Президенті сыйлаған "Парам-Вир-чакра" сыйлығына тең.

Естелік және мұра

Бұл шайқас Шығыс әскери өркениетінің, Британ империясының әскери тарихының және сикхтер тарихының белгісі болды. Қазіргі кездегі Үндістан армиясының сикх полкі Сарагархи шайқасын жыл сайын 12 қыркүйекте "Регименттік шайқас құрметі күні" деп атап өтеді. Ұлыбританиялықтар сарғағархилердің есіне екі Гурдувара салдырды: біреуі Амритсарда, Алтын ғибадатхананың басты кіреберісінің жанында, ал екіншісі Фирозпур катонментінде, бұл адамдардың көпшілігі шыққан ауданда. "Халса Бахадур" эпопеясы Сарагархида қаза тапқан сикхтердің есіне арналған.

Үнді мектептерінде

Үндістанның қарулы күштері, әсіресе, армия, мектептерде ұрыс сабақтарын оқытуға күш салды. Олар үндістандық жауынгерлердің ерлігі туралы балаларға да айтып, оларды да осылай жігерлендіріп отырғанын қалайды. 1999 жылы Пунджабтың ең ұзақ уақытқа созылған газеті The Tribune-де бұл мәселе туралы түрлі мақалалар басылды, мысалы: "Сарагархидегі әскери іс-қимыл әлемдегі студенттерге, әсіресе Францияның студенттеріне үйретіледі". Бұл мәлімдемені растайтын дәлел жоқ сияқты (мысалы, Франциядағы ұлттық мектеп оқу бағдарламасында жоқ), бірақ бұл жаңалық саяси пікірталасты туғызды, ал бұл шайқас 2000 жылдан бері Пенджаб мектептерінде оқытылып келеді: Осыдан кейін, мемлекеттік билік "Соғыс тарихы" атты сабақты осы сессиядан бастап мектеп бағдарламасына енгізу туралы хабарлама шығарды. Сикх полкі мен әртүрлі әскерилер қауымдастықтары соғысты мектеп бағдарламасына енгізуді үнемі талап етіп келді. 1997 жылы Фирозепур қаласында өткен соғыс оқиғасының 100 жылдығын атап өту кезінде Бадал мырзаға да осындай өтініш жасалды. Сарагархи мемориалдық және этностық насихат форумы Пәнжаб үкіметінің басшыларына жазған хатында да осы шайқаста балаларға көп нәрсе үйретуге болатынын атап өтті. Ұлыбритания парламенті батырлық туралы естігенде, бір дауыстан көтеріліп, қаза тапқан сарбаздарға тағзым етті.

Сарагархи күні

Сарагархи күні - әр жылдың 12 қыркүйегінде Сарагархи шайқасын еске алу үшін атап өтілетін сикхтер әскери мерекесі.

Ұлыбританиядағы Сарагархи күні

Сарагархи туралы алғашқы жазылған баяндаманы 2001 жылы Виконт Слим Императорлық соғыс мұражайында жыл сайынғы "Құрмет портреттері" лекциясын оқыған кезде айтты. Бұл шараны "Махараджа Дулип Сингх" атты траст ұйымдастырды. 2002 жылы мамыр айында Принц Чарльз (болашақтағы король Чарльз III) Сарагархи туралы бөлімді қамтыған "Жауандар мен генералдар" көрмесін ашты. Көрме Ұлыбританияда сәтті өтті және оны 100 000-нан астам адам көрді. Сарагархиді Ұлыбританияға жазушы және кинорежиссер Джей Сингх Сохал және британдық армия 2013 жылы Корольдік әскери академиясының Сандхерсттегі ескі колледжінде "Сарагархи: ұмытылған шайқас" кітабының тұсаукесерімен таныстырды. Содан бері ол Ұлыбритания Қарулы Күштерімен жыл сайын салғырт құрмет күні атап өтіледі. 2014 жылы еске алу рәсімі Сандхерсте, Үндістан армиясының мемориалдық залында өтті. 2015 жылы ол Лондондағы Құрметті Артиллерия Компаниясы Музейінде өтті, онда 2016 жылы да өтуі тиіс еді. Түрлі ардагерлер мен әскери генералдар Сарагархи тарихын еске алып, сикхтердің қызметіне құрмет көрсетті. 2016 жылдың сәуір айында қорғаныс министрі Майкл Фэллон қорғаныс министрлігінде арнайы Вайсахи шарасы ретінде атап өтті. 2016 жылдың маусым айында Бас штаб бастығы сэр Ник Картер Британдық сикхтер қауымдастығының арнайы кешкі ас табынында осылай істеді. 2020 жылдың қараша айында Вулвергемптон қалалық кеңесі Веднесфилдтегі Гуру Нанак Гурдувараның сыртында шайқасты еске алу үшін 10 фут биіктіктегі қола мүсінді орнату жоспарларын мақұлдады. Жергілікті сикхтер қауымының 100 000 фунт стерлингтік садақасы есебінен салынған Хавильдар Ишхар Сингхтың мүсіні 2021 жылдың 12 қыркүйегінде ашылды.

Танымал мәдениетте

2017 жылдың қыркүйек айында Ұлыбританияда тұратын журналист, режиссер Джей Сингх Сохалдың "Сарагархи: Шын оқиға" атты деректі фильмі Стаффордширдегі Ұлттық мемориалдық арборетумда эпикалық шекаралық шайқастың 120 жылдығына орай көрсетілді. 21 Сарфарош Сарагархи 1897 телесериалы 2018 жылдың 12 ақпанынан 2018 жылдың 11 мамырына дейін Discovery Jeet телеарнасында көрсетілді. Кесари - 2019 жылы жарық көрген үнді тіліндегі соғыс фильмі. Анураг Сингх түсірген және Аксхай Кумар ойнаған фильм Холи мейрамының алғашқы жексенбісінде әлем бойынша 100 миллионнан астам кассалық табысқа қол жеткізді.