Кіріспе
Қоршаған ортадағы радиоактивтіліктің маңызды факторлары Радий мен радон қоршаған ортадағы радиоактивтіліктің маңызды факторлары болып табылады. Радон топырақтағы радиоактивті элементтердің ыдырауы нәтижесінде табиғи түрде пайда болады және ол осындай ыдыраған жерлерде салынған үйлерде жиналуы мүмкін. Радон - қатерлі ісік ауруының негізгі себебі; Еуропадағы қатерлі ісікпен байланысты өлім-жітімдердің шамамен 2%-на ықпал етеді деп есептейді. Радий, радон сияқты, радиоактивті және табиғатта аз мөлшерде кездеседі және егер сәулелену жылына 20 50 мЗв-ден асса, өмірге қауіпті. Радий - уран мен торийдің ыдырауының нәтижесі. Радий қоршаған ортаға адам әрекеті арқылы, мысалы, радиолюминесцентті бояумен боялған, дұрыс пайдаланылмаған өнімдер арқылы шығарылуы мүмкін.
Radium and radon are important contributors to environmental radioactivity. Radon occurs naturally as a result of decay of radioactive elements in soil and it can accumulate in houses built on areas where such decay occurs. Radon is a major cause of cancer; it is estimated to contribute to ~2% of all cancer related deaths in Europe. Radium, like radon, is radioactive and is found in small quantities in nature and is hazardous to life if radiation exceeds 20 50 mSv/year. Radium is a decay product of uranium and thorium. Radium may also be released into the environment by human activity, for example, in improperly discarded products painted with radioluminescent paint.
Мұнай және газ салаларында
Мұнай және газ өндірісінің қалдықтарында көбінесе радий мен оның туындылары болады. Мұнай ұңғымасындағы сульфаттар радийге бай болуы мүмкін. Мұнай кен орнындағы су көбінесе стронцийге, барийге және радийге бай, ал теңіз суы сульфатқа өте бай, сондықтан егер мұнай ұңғымасынан су теңізге ағып кетсе немесе теңіз суымен араластырылса, радийді тасымалдаушы тұнба ретінде әрекет ететін барий / стронций сульфаты ерітіндісінен шығарады.
Радиолюминесцентті (қараңғыда жарқырайтын) бұйымдар
Радий негізіндегі радиолюминесцентті бояулардың жергілікті ластануы дұрыс емес жойылғандығы белгісіз.
Радиоактивті шарлатандық
Эбен Байерс 1932 жылы радитор деп аталатын радиоактивті шарлатандық өнімді пайдаланудан қайтыс болған бай американдық қоғам қайраткері болды. Радитордың бір бөтелкедегі құрамында ~ 1 μCi (40 kBq) 226Ra және 1 μCi 228Ra бар. Радиторды ауыз арқылы қабылдады, ал радий кальцийді еліктейтіндіктен, сүйекте өте ұзақ биологиялық жартылай өлу мерзімі бар.
Радон
Дозаның басым бөлігі 222Rn-дің полоний (218Po) және қорғасын (214Pb) қыздарының ыдырауына байланысты. Қыз балаларды бақылау арқылы терінің және өкпенің радиоактивті дозасын кем дегенде 90% -ға азайтуға болады. Бұл үшін шаңнан қорғану үшін маска киіп, бүкіл денені жауып тұратын костюм кию керек. Радон мен оның қыздарына түтіннің әсері радонның зиянды әсерін арттырады. Уран өндірушілерде темекі шегушілерге қарағанда темекі шегушілерге радонның канцерогенділігі жоғары екені анықталды. Радон кейбір бұлақ суларында және ыстық бұлақтарда кездеседі. Радонды шығаратын радийге бай бұлақтар Жапонияның Мисаса және Германияның Бад-Кройцнах қалаларында, Нью-Мексикодағы Радий бұлақтары сияқты. Радон жер бетінен табиғи жолмен, әсіресе кейбір аймақтарда, әсіресе гранитті топырақты аймақтарда шығады. Барлық гранитті аймақтарда радонның жоғары мөлшерде шығатыны байқалады, мысалы, Абердин орналасқан тау жынысы радийге өте бай, бірақ тау жынысында радонның көшіп кетуіне қажетті жарықтар жоқ. Шотландияның басқа жақын аймақтарында (Абердиннің солтүстігінде) және Корнуолл / Девонда радон тау жыныстарынан өте жақсы шығады. Радон - радийдің ыдырауының нәтижесі, ал радий - уранның ыдырауының нәтижесі. Тұрғын үйлерде радонның орташа деңгейі карталары бар, олар азайту шараларын жоспарлауда көмек береді. Үйдің астындағы топырақтағы/тастағы уранның жоғары мөлшері ауадағы радонның жоғары деңгейіне әкеп соқпаса да, топырақтағы уранның мөлшері мен ауадағы радонның деңгейі арасында оң байланысты байқауға болады.
Ауада
Радон көптеген үйлердің ішіндегі ауаның сапасына зиян келтіреді. (Қараңыз: "Үйдегі радон" деген бетті төменде.) Радон (222Rn) ауаға шығарылып, 210Pb және басқа радиоизотоптарға ыдырайды, 210Pb деңгейін өлшеуге болады. Бұл радиоизотоптың жиналу жылдамдығы мезгілге байланысты екенін ескеру керек. Мына жерде Жапонияда байқалатын жиналу деңгейінің графигі берілген.
Жер асты суларында
Құдық суында радонның мөлшері өте көп болуы мүмкін; бұл суды үй ішінде пайдалану радонның үйге кіруіне мүмкіндік беретін тағы бір жол болып табылады. Радон ауаға еніп, адам ағзасына әсер етуі мүмкін, немесе суды адам басқа жолмен қабылдауы мүмкін.
Жаңбыр суында радон
Жаңбыр суы радонның жоғары деңгейіне және оның ыдырау ұрпақтарына 214Bi және 214Pb әсер етуі мүмкін; бұл радиоизотоптардың концентрациясы ядролық электр станцияларындағы сәулеленуді бақылауға едәуір кедергі келтіретін деңгейге жетуі мүмкін. Жаңбыр суында радонның ең жоғары деңгейі найзағай кезінде болады және радон найзағайларда атомның оң электр зарядының арқасында шоғырланады деп болжанады. Жаңбыр тамшыларының жасын есептеу үшін жаңбыр суында радонның қысқа өмір сүретін ыдырауының изотоптық көптігін өлшеу керек.
Мұнай және газ салаларында
Құдықтан алынған су, мұнай мен газ көбінесе радонды қамтиды. Радон түтіктердің ішкі жағында қалың радиоизотоптар пайда болады. Мұнай өңдеу зауытында пропан өңделетін аймақ көбінесе зауыттың ластанған жерлерінің бірі болып табылады, өйткені радонның қайнау температурасы пропанға ұқсас.
Кен орындарында
Уран минералдары радон газы мен олардың зиянды және өте радиоактивті ыдырауы өнімдерін шығаратындықтан, уран өндіру басқа (әлі де қауіпті) қатты тау-кен өндірісіне қарағанда әлдеқайда қауіпті, егер кен орындары ашық болмаса, жеткілікті желдету жүйелерін қажет етеді. 1950 жылдары америкалық уран өндірушілердің едәуір бөлігі навахолар болды, өйткені навахо резервацияларында көптеген уран кен орындары ашылды. Статистикалық тұрғыдан маңызды бұл кеншілердің бір бөлігі кейіннен ұсақ жасушалы өкпе қатерлі ісігінен зардап шекті, бұл қатерлі ісіктің түрі әдетте темекі шегумен байланысты емес, ол уран рудасы мен радон 222 әсерінен пайда болды, ол уранның табиғи ыдырауының нәтижесі. Радонның ураннан емес, ураннан пайда болатыны қатерлі ісікке себепші екені дәлелденді. Кейбір аман қалғандар мен олардың ұрпақтары 1990 жылы Радиациялық әсерге байланысты өтемақы туралы заң бойынша өтемақы алды. Қазіргі уақытта шахталар ауасындағы радонның деңгейі заңмен бақыланады. Жұмыс істеп тұрған шахтада радон деңгейін желдету арқылы, ескі шахталарды жабу және шахтадағы суды бақылау арқылы бақылауға болады. Кен орнында деңгейі көтерілуі мүмкін, егер кен орнын тастап кетсе, ол теріге қызыл түске (жеңіл сәулелену күйігі) әкелетін деңгейге жетуі мүмкін. Кейбір шахталарда радондардың деңгейі 400-700 кБк м-3-ге дейін жетеді. Өкпе тінінің альфа-эмитерлерге әсер етуінің жалпы бірлігі - жұмыс деңгейі айы (WLM), бұл адам өкпелері 170 сағат бойы (кенші үшін жұмыс істеген айлық) 222Rn 3,7 kBq (оның ыдырауы өнімдерімен тепе-теңдікте) ауаға ұшыраған кезде. Бұл альфа дозасы 1 жұмыс деңгейіне (WL) тең ауа. Орташа адам (жалпы жұртшылық) жылына 0,2 WLM-ге ұшырайды деп есептейді, бұл өмір бойы шамамен 15-20 WLM-ге дейін жетеді. NRC бойынша 1 WLM - бұл 5-10 мSv өкпе дозасы (0,5-1,0 рем), ал Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) 1 WLM - 5,5 мSv өкпе дозасына тең деп санайды, Халықаралық радиациялық қорғау комиссиясы (ICRP) 1 WLM - кәсіби жұмысшылар үшін 5 мSv өкпе дозасы (және жалпы жұртшылық үшін 4 мSv өкпе дозасы) деп санайды. Соңында Біріккен Ұлттар Ұйымының Атомдық сәулеленудің әсері жөніндегі ғылыми комитеті (UNSCEAR) өкпенің 1 Bq 222Rn әсеріне (оның ыдырауы өнімдерімен тепе-теңдікте) бір жыл бойы әсер ету 61 мкСв дозаны тудырады деп санайды.
Үйлерде
Радонның үй ішіндегі ауада бар екендігі кем дегенде 1950 жылдан бері белгілі, ал оның адам денсаулығына әсерін зерттеу 1970 жылдардың басында басталды. 1984 жылдан кейін тұрғын үйлерде радонның қауіптілігі туралы кеңінен хабардар болды, бұл Пенсильваниядағы Лимерик атом электр станциясының қызметкері Стэнли Уотраспен болған жағдайдың нәтижесінде болды. Уотрас мырза радиациялық дабылдарды (Гейгерлік санақшыны қараңыз) екі апта бойы жұмыс жолында іске қосты, ал билік зақымданудың көзін іздеді. Олар оның жертөледегі радонның таңғажайып жоғары деңгейі туралы ақпараттың ядролық зауытпен байланысы жоқ екенін білгенде, қатты таңғалды. Оның үйінде тұрудың қаупі күніне 135 пакеттер темекі шегумен тең деп есептелді. Үйдің қалай салынуына және желдетілуіне байланысты радон жертөле мен тұрғын үйлерде жиналуы мүмкін. Еуропалық Одақ ескі үйлер үшін 400 Bq/m3 және жаңа үйлер үшін 200 Bq/m3 концентрациядан бастап азайтуды ұсынады. Радиациялық қорғау және өлшеу жөніндегі ұлттық кеңес (NCRP) 8 pCi/L (300 Bq/m3) -ден жоғары концентрациялы үйлер үшін іс-қимыл жасауды ұсынады. АҚШ-тың қоршаған ортаны қорғау агенттігі 148 Bq/m3 (4 pCi/L) -ден жоғары концентрациялы үйлер үшін әрекет етуді ұсынады. АҚШ-тағы 15 үйдің бірінде үй ішінде радонның жоғары деңгейі бар. АҚШ-тың бас дәрігері және ЭҚА барлық үйлерді радонға тексеруді ұсынады. 1985 жылдан бері АҚШ - та миллиондаған үйлер радонға тексерілді.