Кіріспе
Тамасс (грекше: Ταμασσός) немесе Тамасос (грекше: Τἀμασος) атаулары Тамасс немесе Тамасус ретінде латыншаландырылған - ежелгі Кипрдегі қала патшалығы, Кипрдің он патшалығының бірі. Ол аралдың үлкен орталық жазығында, Солидің оңтүстік-шығысында, Солиден Тремифке дейінгі жолда орналасқан. Бұл Никосиядан оңтүстік-батысқа қарай 21 шақырым жердегі Политико ауылымен шекаралас археологиялық нысан. Ассириялық жазу б.з.д. 673 жылы (Есархаддон призмасы) оны Тамези деп атайды, ол Жаңа Ассирия империясына құрмет көрсеткен қала мемлекет ретінде сипатталады. Көршілес аймақта мыс кендері болғандықтан, бұл Гомердің (Одиссея, I, 184) атап өткен Темезе болуы мүмкін, ол өз уақытында аралдың негізгі мыс нарығы болды. Бүгінде Псимолофу, Эпископео, Перра Оринис, Эргатес, Политико, Кампия, Аналионтас және Капедес ауылдары қаланың орнын алып жатыр.
Tamassos (Greek: Ταμασσός) or Tamasos (Greek: Τἀμασος) – names Latinized as Tamassus or Tamasus – was a city kingdom in ancient Cyprus, one of the ten kingdoms of Cyprus. It was situated in the great central plain of the island, south east of Soli, on the road from Soli to Tremithus. It is an archaeological site bordering the village of Politiko, about 21 kilometres southwest of Nicosia. An Assyrian inscription from ca. 673 BC (Prism of Esarhaddon) refers to it as Tamesi, described as a city state which paid tribute to the Neo Assyrian Empire. As there were copper mines in the neighbourhood, it is very probably the Temese mentioned by Homer (Odyssey, I, 184), which was in his time the principal copper market of the island. Today the villages of Psimolofou, Episkopeio, Pera Orinis, Ergates, Politiko, Kampia, Analyontas, and Kapedes occupy the site of the city.
Тарих
Кипр қаласы негізінен металл өндіру орындарынан (әдетте мыс, Кипрдің ежелгі әлемдегі басты экспорты) байлық жинаған. Алайда, мыс кен орындарының тозуына қарамастан, ол аман қалды.
Негізгі қалалар, тұрғындары және экономикасы
Аралдағы басқа қала-мемлекеттерден айырмашылығы, қаланың адам қонысы ретінде және кейіннен маңызды сауда қаласы ретінде құрылуы туралы тарихтан немесе дәстүрден нақты ақпарат жоқ. Шын мәнінде, бұл аймақта бірнеше шағын шаруа қоныстары болды, оларды қала келесі ғасырларда экономиканың негізі болған мыс кен орындары ашылып, пайдаланылғаннан кейін алмастырды. Археологиялық табылған бұйымдарды зерттеулер аймақта тарихқа дейінгі дәуірден, атап айтқанда, халколит дәуірінен бері адам өмір сүргенін көрсетеді. Кампия, Марги, Коцциатис және Матиатис сияқты ауылдар ерте қола дәуірінен бастап тығыз орналасқан. Мыс кен орындарын игеруден кейін халық саны едәуір өсті. Бұл аймақта табылған қабірлер мен мыс өңдеу қондырғылары соңғы қола дәуірінен басталады. Клавдий Птолемей мен Византиялық Стефан сияқты жазушылар бұл қала туралы да айтқан. Стефан бұл қаланы "мезогея" (ішкі аймақ) деп атайды, онда мыс өте жақсы сапада болған. Оның ішкі аймақта орналасуы мен порттың жоқтығы оны Саламис пен Пафос сияқты ірі сауда орнына айналудан сақтады. Сондай-ақ, бұл қалада аралдың жағалауындағы қалалардың космополиттік сипаты жоқ еді. Бұл қала кен орындары мен цехтары бар "өндірістік" қалаға ұқсайды, бірақ ол айналадағы құнарлы жердің ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығының әлеуетін дамытқан болса керек, бұл Кипрдің ең маңызды өзендерінің бірі Педиаос және оның қоныстарымен байытылған.
Финикиялық және грек ықпалы
Тамассос патшасы Пасикипрос өз патшалығын Китионның финикиялықтарына 50 талант бағаға сатты деген дерек бар. Осы ақшаны алғаннан кейін патша өзінің соңғы күндерін Аматұста өткізді. Афинейдің айтуынша, Александр Македонский сол қаланы Саламина патшасы Пнитагорға берді, өйткені ол оған Тирді басып алуға көмектесті. Афродита ғибадатханасы мен басқа да ғимараттар эллин дәуірінің басында қайта салынды. Қаланың сипаты мен саяси құрылымы өзгерді, жаңа қоғамдық ғимараттар салынды деп болжанады. Сол кезде империяның әр жерінен гректер Тамассосқа қоныстанды. Олардың бірі Кіші Азиядан шыққан Аспендий еді.
Athenaeus claims that Alexander the Great gave the same city to Pnytagoras, the King of Salamina, as he had assisted him with the invasion and capture of Tyros. The temple of Aphrodite and perhaps other public buildings were rebuilt at the beginning of the Hellenistic period. It is assumed that there was an alteration to the city character and political structure, and new public buildings built. During the same period, Greeks from various places of the empire came to live in Tamassos. One of these people was Aspendios from Asia Minor.
Құлдырау
Мәсіхшіліктің бүкіл оңтүстік Еуропаға таралуымен Тамасос Кипрдегі алғашқы грек православиелік епархиялардың бірі болды. Оның алғашқы екі епискобы, әулие Гераклидий мен әулие Мнасонның қатысуы ерекше болды. Барнабаның іс-әрекеттерінде Барнаба мен Ераклидтің кездесу нүктесі ретінде Тамаса айтылған. Тамассос Кипрдің қаласы ретінде 10 ғасырға дейін аталады, бірақ ол кезде ол құлдырап кетті. Шахталар толғаннан кейін тасталып, экономика құлдырап кетті. Көп уақыттан кейін қаланың орнын Политико және Эпископеио сияқты шағын елді мекендер алды. "Политико" атауы оның орнына келген ғажайып ежелгі қаланы білдіреді, ал "Эпископео" атауы Тамассостың ескі епархиясын еске салады. "Эргатес" шахта жұмысшылары тұрған аймақ болғандықтан, ал "Пера Оринис" Политиконың қарама-қарсысында ("пера" грек тілінде "осында") және дөңес аймақта ("орейн" грек тілінде "таулар" дегенді білдіреді, ал "Пера Хорио Нису" ауылы төменгі жерде орналасқан). Бұл қоныстар ежелгі Тамассостың жалғасы болып табылады және осы аймақтың мекенделуі ежелгі Тарихқа дейінгі кезеңнен қазіргі уақытқа дейін үздіксіз болды деп есептеледі.
Археологиялық нысан
Қаланың орталығы, әртүрлі қоғамдық ғимараттар мен ғибадатханалар орналасқан деп есептеледі, Политико ауылы мен жақын маңдағы грек православ монастыры "Агиос Ираклидиос" астында деп есептеледі. Қазіргі кездегі тұрғындар мекендейтін жерлер мен көне қалдықтардың бір-біріне тап болуы археологиялық қазбаларды кең ауқымды жүргізу мүмкін емес дегенді білдіреді. 1970 және 1990 жылдар аралығында сыртқы аймақтағы аралық қазба жұмыстары көптеген артефактілерді, сондай-ақ Архаикалық, Классикалық және Эллиндік дәуірлерге жататын бастапқы қаланың бөліктерін тапты. Бұл үлкен және маңызды археологиялық нысанның көрінетін бөліктеріне Афродита ғибадатханасы, екі салтанатты қабір және басқа да қабірлер кіреді. Архаикалық кезеңдегі қаланы қоршап тұрған бекіністер, мыс өңдеу қондырғылары, балшықтан және тас мүсіндер, әр түрлі құрбандық ыдыстар, түтету және май шамдары да табылды. Афрodit ғибадатханасының жанында әк тастан жасалған құрбандық үстелі мен Кивелиге (Құдай анасына) арналған ғибадатхана табылды. Бұл жазбаның өзі де, әйел тәңіріне табынуға қатысты эпиграфтық жазба да табылған. Сонымен қатар, Аполлонға, Эскулапқа және Дионис құдайларына табынуды дәлелдейтін әртүрлі әдеби сілтемелер бар.
Некрополь
Афродита ғибадатханасының солтүстік-шығысында Тамассос некрополі орналасқан. Сонымен қатар, аймақта үш зират бар. Олардың бірі қола дәуіріне, екіншісі архаикалық дәуірге, ал үшіншісі эллин дәуіріне және Рим билігі кезеңіне жатады. Қола дәуірі зиратының көп бөлігі Ламбертес күмбезіне жақын (Политико ауылының оңтүстік-шығысында). "Агиос-Гераклидиос" монастырының оңтүстік батысында 1963 жылы Орта қола дәуіріне жататын қабір қазылып алынды. Қола дәуірінің соңғы кезеңіндегі тағы бір қабір монастырьдың оңтүстік-шығысында, қазіргі монастырь мен Ламбертес күмбезінің арасындағы аймақта қазылып алынды. Архаикалық дәуірдегі зират ауылдың оңтүстік-батысында, аймақтың екі өзені арасында орналасқан, олардың бірі - Никосия округінің көп бөлігін және әсіресе Месаорияның құнарлы аймағын суаратын тасқын Педиаос (қазіргі Солтүстік Кипрдің бөлігі). Геллендік / римдік зират Политиконың солтүстік-батысындағы беткейде орналасқан, онда "Агиос Мнасон" монастыры болған. Тамассос қаласының айналасында көптеген ғибадатханалар болған көрінеді. Бұл туралы осы аймақта табылған Архаикалық балшықтан жасалған мүсін мен Аполлонның әйгілі қола мүсіні дәлелдей алады. Қазіргі уақытта екі монастырь - Санкт-Гераклидий және Санкт-Мнасон - бұл аймақтың маңызды ескерткіштері деп саналады.
Патшалық қабірлері
Алынған екі патша қабірі қаланың архаикалық дәуірдегі байлығының дәлелі болып табылады. Жақында патшалық некрополдан 6 ерекше, тірідей өлшемі бар, күйіп-жанбаған, әк тастан жасалған мүсін табылды. Бұл мүсіндер б.з.д.
Тамассос қазіргі кезде
Тамассос бір кезде тұрған жерде Псимолофу, Эпископео, Пера Оринис, Эргатес, Политико, Кампия, Аналионтас және Капедес ауылдары орналасқан. Соңғы бірнеше ғасыр ішінде олар 10 отбасы тұратын кедей ауылдардан 1000 тұрғынға дейін өсті. Pera Orinis және Politiko ауылдарының орталығында ескі қоныстардың ескі ғимараттарының көп бөлігін сақтап қалды, олар жоғары мәдени маңызға ие деп саналады. Олардың басты орындарына Панагия Одигитрия шіркеуі, Ескі диірмен, Парфеннагогия және Аренагогия, сондай-ақ Пера Оринистің Киелі Георгий шіркеуі және Политико ауылының атақты патшаларының қабірлері кіреді.