Кіріспе

Александр Валентинович Вампилов (19 тамыз 1937 - 17 тамыз 1972) - совет драматургы. Оның "Елдің үлкен ұлы" пьесасы алғаш рет 1969 жылы қойылып, екі жылдан кейін ұлттық жетістікке қол жеткізді. Оның көптеген пьесалары Ресейде түсіріліп, теледидарда көрсетілді. Оның төрт толық пьесасы ағылшын тіліне аударылып, "Бүркеншік аулау" Лондонда және Вашингтонда (Арена сахнасы) қойылды.

Өмір

Ванпиллов мұғалімдер отбасының төртінші баласы. Оның әкесі Валентин Никитич бурят ұрпағынан, ал анасы Анастасия Прокопиевна орыс, орыс православие шіркеуінің діни қызметкерінің қызы. Оның әкесі ұлтшылдық әрекеттері үшін тұтқындалған. Жас Александр өздігінен гитара мен мандолинаны үйренді, ал оның алғашқы комик әңгімелері 1958 жылы журналдарда жарық көрді, кейіннен "А. Санин" деген атпен "Шетелдер ағыны" деп жиналды. Иркутск мемлекеттік университетінің филология кафедрасында әдебиет және тарихты оқығаннан кейін, 1960 жылы бітіргеннен кейін, театрға бет бұрды. 1962-1964 жылдары Иркутск газетінің жауапты хатшысы болды, кейіннен танымал драматург Алексей Арбузовпен танысты. 1966 жылы Мәскеуде "Қараса, маусымда" атты алғашқы қойылымы сәтсіз өтті, бірақ 1970 жылдардың басында ол өте танымал болды, оның адамгершілігі мен көрегендігі Чеховпен салыстырылды. Ол 1970 жылдардың басында үйленді, 1972 жылы Байкал көлінде балық аулап жүргенде суға батып кетті. Өткен жылы жазғы Чуллимск оқиғасы оның соңғы ойыны болды.

Жастық шақ

Александр Валентинович Вампилов 1937 жылы 19 тамызда Шығыс Сібірдің Иркутск облысындағы Черемхово қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Валентин Никитич Вампилов 1898 жылы туған, жақын маңдағы Алар ауылынан шыққан бурят. Әкесінің өліміне байланысты он жеті жасар Валентин отбасылық мал шаруашылығын басқарады. Бір мезгілде гимназияны бітіріп, Иркутск мемлекеттік университетінің тарихи-филологиялық кафедрасына оқуға түседі. Валентин орыс тілі мен әдебиетін оқытып, Алар қаласынан отыз шақырым оңтүстікке қарай орналасқан Иркутск облысының орталығы Кутуликтегі орта мектептің директоры болды. Ванпиловтың туған жылы жазда ол Алар қаласына бас мұғалім болып ауысты. Валентиннің әйелі Анастасия Прокопевна Копылованың ата-анасы Прокопи Копылов пен Александра Африканovna Медведева орыс болды. Копылов әйелдер гимназиясында діни құқық мұғалімі және діни қызметкер болды, бірақ революциядан кейін ол өмір сүру үшін көшелерді сыпырып, ағаш шауып жұмыс істеді. 1937 жылы ол күлкілі, бірақ сол кездегі стандартты айыптаулар бойынша тұтқындалды. Қабылданғаннан кейін Александра Африкановна кіші қызы Анастасиямен, Александр Вампиловтың анасымен Кутуликке қоныс аударды. Александра Африкановна 92 жасқа дейін өмір сүріп, өзінің әйгілі немересіне, бала кезінде сүйіспеншілікпен қамқорлық көрсеткеніне, үш жыл бұрын қайтыс болды. Анастасия 1906 жылы дүниеге келген. Александр Вампилов әкесімен ешқашан танысқан емес, өйткені 1938 жылы 17 қаңтарда Валентин жалған айыптаулар бойынша тұтқындалған. Сол жылдың наурыз айында Иркутск қаласында атылып қаза тапты (ал 1957 жылы оңалтылды). Александр Пушкиннің туылған жылы ақынның өлімінің жүз жылдығы болғандықтан, оның құрметіне Александр деп аталды. Ол ұлына Пушкиннің сол жылы жарық көрген жинақталған шығармаларының жаңа басылымын сатып алды. Алғашқы есімнің соңғы таңдауында белгілі бір ирония бар, өйткені Вампилов, оның есімдесі сияқты, дерлік дәл сол жаста ерте қайтыс болды. Ванпиллов үш ұл мен бір қыздың ең кішісі болды. Балалық шағы мен жасөспірім шағын Кутулик қаласында өткізді. Бұл жерде отбасы мұғалімдер барактарының бір бөлмесінде тұрды. Вампилов 1944 жылы мектепке бара бастады және жақсы оқушы болды, бірақ ерекше емес. Ол жақсы сурет салып, ән айтуды жақсы көретін. Ол жақсы естиді, гитара мен мандолинада ойнауды өздігінен үйренді. Мектепте оркестрде, университетте халық аспаптары ансамблінде өнер көрсетті. Мектепте оқыған жылдары балық аулау, футбол, мектептің драма түлектерімен бірге, отбасынан жасырып, достарына оқып беретін өлеңдерін жазуға құштар болды. 1954 жылы Вампилов гимназияны бітіріп, Иркутск мемлекеттік университетінің тарихи филология кафедрасына түсу емтиханын тапсырды. Неміс тілінен емтихан тапсыра алмағандықтан, 1955 жылы қайтадан емтихан тапсыруға мәжбүр болды.

Университет және жазушылық мансабының алғашқы жылдары

1955 жылы Ванпиллов Иркутск қаласына көшіп барып, университетке оқуға түседі. 1958 жылы студент кезінде Ванпиллов Санин деген атпен бірнеше газетте он әңгімесін жариялады. Тек бір шығармасы, "Гүлдер мен жылдар" (Цветы и годы) атты драмалық сахнасы ғана оның шын атымен жарық көрді. 1959 жылы "Советская молодежь" газетінде жұмысқа орналасты. Бір жылдан кейін университетті бітірген соң, ол газетке толық уақыт жұмыс істеді. Бірге газетте жұмыс істеу және TOM (Творческое обединение молодых), Жастар шығармашылық одағы, Вампилов үшін екінші университет ретінде қызмет етті, оны өмірді байқауға үйретті және жазуға мәжбүр етті. ТОМ-ға Вампиловтан айырмашылығы жоқ көптеген жас жігіттер кірді: Валентин Распутин, Вячеслав Шугаев, Дмитрий Сергеев, Юрий Скоп, олармен Вампилов достасты. Вампиловтың "Статуирование обстоятельств" атты алғашқы әңгімелер жинағы 1961 жылы А. Санин деген атпен жарық көрді. Бұл әңгімелер университетте оқып жүргенде жазылған. Келесі жылдары жас драматургтерге арналған бірқатар семинарларға қатысты. 1964 жылы Совет жастарынан кетіп, Иркутск авторларының екі әңгімелері мен эскиздер жинағына қатысып, драматург ретінде "Театр" журналының қарашалық санында "Егіндікке көзбен қараған үй" (Дом окнами в поле) атты шығармасымен дебют жасады. Осы жетістіктермен В. В. Вампилов 1965 жылы Вячеслав Шугаевпен бірге Мәскеуді жаулап алуға аттанды. Ол 1965-1967 жылдары Горький атындағы әдебиет институтының жоғары курстарына қатысып, "Қарар маусымда" (Прощание в июне) атты алғашқы нұсқасының көшірмесін алып, Мәскеудің барлық театрларында айналып жүрді. Бірақ оны ешкімге бермей, асырап алуға тырысты. Соған қарамастан, ол Александр Твардовскиймен танысып, Жазушылар одағына мүшелікке ұсынылды. Ол 1966 жылы ақпанда Одаққа қабылданды, сол жылы ол "Ақсақал ұлы" (Старший сын) атты шығармасын аяқтады, алдымен "Предместье" деп аталып, маусымда "Қош бол!" деп жарияланды. Соңғысы күзде Кеңес Одағының он театрында көрсетілді. Келесі көктемде Ванпилпов әдеби курстарды аяқтап, Иркутскке оралды.

Театрдағы мансабы

Ақырында Вампилов Сталиннің өлімінен кейін танымал болған драматургтардың ұрпағының басты тұлғаларының бірі ретінде танылды. Ол өзінің танымалдылығының шыңына жетпісінші және сексенінші жылдардың бірінші жартысында жетті, бірақ бұл процесс оның өмірінде басталды. 1967 жылы ол Мәскеуден Иркутскке оралған жылы "Қыстауым маусымда" он төрт театрда 700-ден астам қойылым болды және келесі жылдары кеңінен өндірілді. 1968 жылы "Ангара" журналында "Аға бала" (The Suburb) деген атпен жарық көрген "Ангара" кітабы одан да үлкен табысқа ие болды. 1970 жылы жеке басылым болып шықты, ал 1971 жылы он сегіз түрлі театрларда ойнаған, сол жылы мыңнан астам қойылыммен маусымның көшбасшыларының бірі болды. Бір актінің тағдыры, "Жеті минут періштемен" (Двадцать минут с ангелом) және "Тайпсетермен оқиға" (История с метранпажем) біршама өзгеше болды, ал "Бүркен аулау" (Утиная охота) және "Соңғы жаз Чулимскеде" (Прошлым летом в Чулимске) екеуі де Вампиловтың өлімінен кейін ғана танылды. 1962 жылы жазылған "Иі минут періштемен" 1970 жылы Ангара тілінде жарық көрді. 1968 жылы аяқталған "Тайпсеттермен болған оқиға" 1971 жылы жеке басылымда жарық көрді. Вампилов екеуін провинциялық анекдоттар () деп біріктірді, оларды алғаш рет 1972 жылы наурыз айында Ленинградтағы Үлкен драма театры (Большой Драматический Театр) А. Г. 1971 жылдың қысында Ванпилов БДТ репетицияларына қатысты. Ванпилловтың алғашқы пьесалары бүкіл елде кеңінен шығарылса да, ол әрқашан өз шығармаларын, әсіресе Мәскеу мен Ленинградта шығаруда қиындықтарға тап болды. Елена Якушкинамен (Ермолов театрының әдеби бөлімінде жұмыс істеген) хат алмасуы оның кездескен проблемаларын көрсетеді. Оның шығармалары өте танымал болғанымен, оларды сахнаға жеткілікті деңгейде түсірген режиссерлер аз болды. Шығармаларға жасалған сын-пикирлер режиссерлердің В.Вампиловтың пьесаларын қалай басқаруды білмей, шығарманың стилі мен мазмұнын дұрыс түсінбейтінін қайта-қайта айтады. Ванпиллов қайтыс болғаннан кейін он бес жыл өткен соң, Михаил Горбачевтің басшылығына кіргеннен кейін және оның өнерге бостандық беретін әсерін тигізген гласность саясатын енгізгеннен кейін, көптеген табысты және сәтсіз қойылымдарға қарамастан, Ванпилловтың пьесаларына қарау әдеттегі сахнадан тыс шықпады және олар толық түсінікпен ұсынылмады.

Соңғы жылдары және өлімі

1970 жылы В. В. Вампилов Дубултиде жас драматургтар мен Ялтада жас жазушылар семинарына қатысты. Оның "Құйрық аулау" атты пьесасы осы жылы (Ангарада) жарық көрді, бірақ 1976 жылы Ригада сахнаға қойылды. Алайда оның басқа пьесаларының сын-пикирлері 1970 жылы жетекші журналдарда пайда болды: Театр (Театр), Комсомольская правда (Комсомольская правда) және Совет мәдениеті (Советская культура). Келесі жылы Вампилов "Валентина" (Валентина) - "Соңғы жаз Чулимскте" романының алғашқы нұсқасында жұмыс істеді. Сол жылы пьесаны аяқтады, бірақ оны ешқашан баспадан көрген жоқ, өйткені ол 1972 жылдың көктемінде әдеби альманахтан Сибирьден шығарылды. Ол 1973 жылға дейін орындалмаған. В. В. Вампилов 1972 жылдың қаңтар айынан мамыр айына дейін Мәскеуде болды. Ол Товстоноговпен бірге Станиславский театрында "Қарасақтарым" спектаклін сахналады. Наурыз айында ол Ленинградта "Екі анекдот" (облыстық анекдот) премьерасына қатысты, бірақ кейін Мәскеуге оралды, онда оған әйелі Ольга қосылды. Ванпилов көптен күткен кішігірім істермен айналысты, бірақ ең бастысы, ол өзінің пьесаларының алғашқы жинағын жариялауға жағдай жасады. Ол үнемі прозаға оралу, роман жазу, жаңадан бастау туралы тілегін айтса да, жаз айында Вампилов "Сыбайлассыз Наконечников" ("Несравненный Наконечников") атты тағы бір драмалық шығармасын құрастыруға кірісті. Мамыр айында ол Иркутскке барып, қыркүйекте Мәскеуге оралуды жоспарлаған. Бірақ тамыз айында суға батып кетті. 1972 жылдың 19 тамызында Александр Вампиловтың 35 жасқа толуы тиіс еді. Ол қонақтарға жас балықтан жасалған шұбат тағам - уханы ұсынды. Ол 17 тамызда досымен бірге Байкал көлінде балық аулауға барды. Қайтып келе жатқанда олар дауылға ұшырап, су астындағы бір бұтаққа соғылып, суға батып қалады. Ванпиловтың серігі, Иркутск жазушысы Глеб Пакулов кейіннен оның қалай ауған қайықты ұстағанын, бірақ Ванпилов, өте жақсы жүзуші, жағалауға қарай жүзіп кеткенін баяндады. Көлдің көзқарас нүктесінен Пакуловқа Ванпиллов жағаға жақындап қалғандай көрінді, бірақ оның өлі денесі кейіннен өте терең суда табылды, бұл оның қауіпсіз жерге жетпегенін көрсетеді. Қайта, ол батып кетті. Өлген кезде Ванпилов екінші әйелі Ольга Михайловна Ванпиловаға үйленген болатын, 1966 жылы қыздары Елена дүниеге келді. 1999 жылы жесір әйел 800 беттен тұратын оның еңбектері, жазбалары мен хаттары жинағын шығарды.

Тұлға

Ванпиллов туралы достары мен әріптестері, туыстары мен мұғалімдері жазған естеліктер көп. Олар Вампиловты ұялшақ, үндемейтін, ойлы, бірақ күлкілі және күлкілі тұлға ретінде суреттейді. Мемуарлар бірнеше рет Ванпилловтың қарапайымдылығына тоқталып, сонымен бірге оның өте араласпайтынына және әрқашан көптеген достарымен қоршалғандығына қайта-қайта тоқталып өтті. Ванпилловтың тартымдылығын түсіндіру оның адамдарға деген жанашырлығы мен сезімталдығында, оның өнерсіздігі мен табиғилығы мен достары арасында сирек қыжырланып немесе күйзеліп, әдетте күлімсіреп жүргенінде болуы мүмкін. Достары Вампиловтың үлкен сұлулығын атап өткеннен басқа, оның мінез-құлқында жалғандықтың жоқтығын жиі айтады. Олар оның қарақшы және әзілшіл жағы, әзіл-оспақ жасауға дайындығы және өздігінен жасалуы туралы да жазады. Мемуарлар Ванпилловтың мінез-құлқының жеңіл жақтарын ашады, сонымен қатар оны өмірде де, жұмыста да қорқынышсыз, шынайы, шынайы және қызу адам ретінде көрсетеді. Бірнеше адам оны көреген, дана, көреген және барлық түсінікті деп сипаттады. Автор және сібірлік Дмитрий Сергеев Вампиловтың ересек адамның даналығы, бірақ баланың тапқырлығы мен ізденісшілдігі бар екенін айтады. Көптеген адамдарға таңғалдырған Вампиловтың бір ерекшелігі - оның қысқаша сөйлеу қабілеті. Ванпилловтың ең көне және жақын достарының бірі жазушы Валентин Распутин болды. Олар университеттегі алғашқы жылдары танысып, "Совет жастары" газетінде бірге жұмыс істеді, бір мезгілде әңгіме жазуды бастады, 1965 жылы Читада жас жазушылар семинарында талқылауға қатысты, сол уақытта Жазушылар одағына қабылданды және жиі бірге саяхатқа шықты. Распутин Ванпилловтың өзін басқаларды тыңдауға мәжбүрлейтін түрде білдіруіне және оның тақырыпқа стандартты емес тәсілмен кірісуі арқылы байыту әңгімелеріне қатысты пікір айтады. Бірнеше рет "балалық" және "балалық" деген атаулар Вампиловтың мінез-құлқын немесе оның күлімсіреуін сипаттау үшін мемуарларда кездеседі. Оның сыртқы келбеті де жастық шақтағыдай еді. Дмитрий Сергеевтің айтуынша, Вампилов жасынан жас көрінді және кез-келген жиналыста ерекшеленді. Сол сияқты, драматург Алексей Симуковтың айтуынша, оны әрқашан таңғалдыратын - Вампиловтың адамдарға қараған көзқарасы, әрқашан сол бір кішкене мазақтау, сәл ұялған жартылай күлкімен бірге. Мемуарлар мен өмірбаяндық эскиздерде қайталанатын рефрен оның гитарада ойнау қабілетіне қатысты. Оның анасы оның музыка, спорт және мектептегі драма түлектерімен айналысқанын, гитара ойнап, ән салғандығын жазды. Биографтар Вампиловтың ешқашан гитарадан кетпегенін айтады, Симуков Вампиловтың гитарада "жақсы ойнағанын" айтады; басқалары оның керемет ән айтқандығын айтады. Алайда, Вампиловтың музыкаға деген қызығушылығы тек халық әндерімен шектелмеген. Ол классикалық музыканы, әсіресе Моцартты, сондай-ақ Бетховен мен Глинканы жақсы көретін. В. В. Вампилов әдебиетінің дәстүрлі түріне де бейімделген. Анасы оның көп оқығанын, Пушкин, Лермонтов, Чехов, Есенин және Толстой кітаптарын оқығанын айтады. Дмитрий Сергеевтің айтуынша, Вампилов орыс және халықаралық, қазіргі және тарихи драманың кең ауқымын білетін. Сондай-ақ, ол поэзияны кеңінен білетін, әсіресе Тютчевтің өлеңдерін жақсы көретін. Сергеев Ванпилловтың Гогольге деген қызығушылығын атап өтіп, Ванпиллов Достоевскийдің "Жер астынан жазбалар" романын оқып, оны оқып болған оқиғасын айтады. Владимир Жемчужниковтің айтуынша, Вампиловтің сүйікті жазушылары Гоголь, Чехов, Сухово Кобылин, Найденов және Булгаков болды. Көптеген жазушылардың ішінде Вампилов Пруст пен Хемингуэйді оқыған, ал Ануилді жақсы көрген. Бұл жазбалардан Ванпилповтың көптеген және әртүрлі көздерден шабыт алғаны анық көрінеді. Оның әртүрлі стильдердегі жазбалары оқығандарын тиімді қолданғанын көрсетеді. Ол көптеген көздерден элементтерді алып, оларды өзінің ерекше ерекшеліктерімен біріктіріп, есте қаларлық пьесалар мен әңгімелер құрастырды.