Кіріспе

Талассодромеус - ерте көк шаша дәуіріндегі аждарохоидты птерозаврлар туысы, шамамен жүз миллион жыл бұрын қазіргі Бразилияда ерте көк шаша дәуірінде өмір сүрген птерозаврлар туысы. 1983 жылы Бразилияның солтүстік-шығысындағы Арарипе бассейнінде табылған түпнұсқа бас сүйегі бірнеше бөлікке бөлініп жиналды. 2002 жылы бұл бас сүйегін палеонтологтар Александр Келлнер мен Диоген де Алмейда Кампос Талассодромеус сетидің голотиптік үлгісі етіп жасады. Жалпы атауы "теңіз жүгірушісі" дегенді білдіреді (оның тамақтану тәсіліне қатысты), ал нақты атауы мысырлық құдай Сетті білдіреді, өйткені оның қырқасы Сеттің тәжін еске салады. Басқа ғалымдар бұл герб Амонның тәжіне ұқсас болған деп айтады. 2005 жылы T. sethi-ге жаак ұшы тағайындалды, 2014 жылы жаңа Banguela тұқымдасының негізі болды, ал 2018 жылы T. oberlii түрі ретінде Thalassodromeus-ге қайта тағайындалды. 2015 жылы тағы бір түр (T. sebesensis) қыртыстың сынығына негізделіп сипатталды, бірақ кейіннен бұл қиялы қабығының бөлігі екені дәлелденді. Таласодромеустың ұзындығы шамамен бір метрге жуық, бұл кез-келген омыртқалы жануарлардың ең үлкен бас сүйегі. Тек бас сүйегі ғана белгілі болса да, жануардың қанатының ұзындығы шамамен 1500 м. Бұлардың жауы тіссіз, жоғары және төменгі шеттері өткір болатын. Оның бас сүйегінде үлкен nasoantorbital fenestrae (көз алдындағы анторбиталды фенстраны сүйекті мұрынмен біріктіретін ашылу) болды, ал оның аузының бір бөлігі қуыс болды. Төменгі жақ бесігі пышақ тәрізді, сәл жоғары қарай бұрылған болуы мүмкін. Талассодромеустың ең жақын туысы Тупуксуара болды; екеуі де Tapejaridae (Thalassodrominae) немесе Neoazhdarchia (Thalassodromidae) тұқымдасына жататын кладқа топтастырылған. Таласодромеус қыртысының функцияларын түсіндіру үшін бірнеше теориялар ұсынылды, соның ішінде терморегуляция және дисплей, бірақ оның бірден көп функциясы болған. Таласодромидтердің қыртыстары өсу кезінде кеш дамыған көрінеді (бәлкім, жыныстық жетілумен байланысты) және олар жыныстық диморфты болуы мүмкін (жынысына қарай әртүрлі). Тұқым атауынан көрініп тұрғандай, Таласодромеус бастапқыда су бетінде жүзіп, астыңғы жақ жауын суға батырып, олжасын ұстап алу үшін қазіргі заманғы сымшы құс сияқты тамақтануды ұсынған. Бұл идея кейін дәлелдің жоқтығы үшін сынға алынды; Таласодромеустың күшті жақ бұлшық еттері болғаны анықталды, және ол жерде салыстырмалы түрде үлкен олжаны өлтіріп жеуге қабілетті болуы мүмкін. Туысқан түрлердің аяқ-қолдарының арақатынасы оның ішкі аймақтарда ұшып жүруге бейімделгенін және жерде қозғалуға қабілетті болғанын көрсетеді. Таласодромеус Ромуальдо формациясынан белгілі, онда ол көптеген басқа типті птерозаврлармен, динозаврлармен және басқа жануарлармен бірге өмір сүрді.

Ашу тарихы

Бұл птерозаврдың (ұшақпен жүретін бауырымен жорғалаушылардың жойылған тобы) алғашқы белгілі үлгісі 1983 жылы Бразилияның солтүстік-шығысындағы Аралипе алабындағы Сантана-ду-Карири қаласы маңында жиналды. Ромуальдо формациясының оқшауланған жерлерінде табылған, ол ұзақ уақыт бойы бірнеше бөлікте жиналған. Үлгі (Museu de Ciências da Terra-да DGM 1476 R каталогымен) қазылтыр түйінінде сақталған және үш өлшемді бас сүйегінен тұрады (птерозавр сүйектері көбінесе жалпақ қысылған қалдықтар), бас сүйегінің төменгі бөлігінің екі сегменті мен жамбас сүйегінің төменгі бөлігі және төменгі жақ сүйегінің алдыңғы бөлігі жоқ. Сол жақтағы жамбас аймағы мен оң жамбас жамбас сүйегі (жамбас жамбасының жартысы) ішіне кішкене түртіледі. Бас сүйегі туралы алғаш рет 1984 жылы итальяндық кітапта айтылған, ал 1990 жылы палеонтологтар Александр Келлнер мен Диоген де Алмейда Кампос алдын ала сипаттап, суреттеген. Бас сүйегінің бөлшектері Оңтүстік және Солтүстік Америка музейлеріне бөлінгенмен, олар 2002 жылға дейін жиналды. 2002 жылы Келлнер мен Кампос жаңа туыс пен түрді сипаттады және атады Thalassodromeus sethi, бас сүйек DGM 1476 R голотиптік үлгі болып табылады. Жалпы атауы ежелгі грек тіліндегі θάλασσα және δρομεύς сөзінен алынған, бұл жануардың майсыз тамақтану мінез-құлқына сілтеме жасап "теңіз жүгірушісі" дегенді білдіреді. Бұл есім Мысырдың Сет деген құдайына қатысты. Бастапқы сипаттаушылар сети атауын таңдады, өйткені бұл птерозаврдың қыртысы Сеттің киген тәжін еске салады деп болжанады, бірақ палеонтологтар Андре Жак Велдмейер, Марко Синьор және Ханнеке Дж. М. Мейер 2005 жылы таҗды (екі биік қауырсынмен) әдетте Амон құдайы (немесе Амон Ра) киетінін және оның көріністерін Сет емес екенін атап өтті. Бұл идеяны 2007 жылы Келлнер мен Кампос қабылдамады, олар бұл түрлердің қыртысынан басқа ерекшеліктері бар екенін атап өтті. Олар сондай-ақ, Тупуксуараның бір үлгісінің Таласодромеустан (премаксилланың ұшынан сквамозаль сүйектің артқы жағына дейін өлшенген) үлкен бас сүйегі болғанын атап өтті, Мартилл мен Найш соңғысының ескі адам екендігіне қарамастан. Келнер мен Кампостың пікірін басқа зерттеушілер, соның ішінде Мартилл мен Найш қабылдады. 2018 жылы одан әрі дайындалған Т. сети голотиптік бас сүйегінің қайта сипаттамасында палеонтологтар Родриго В. Пегас, Фабиана Р. Коста және Келнер Б. оберлиді Таласодромеусқа қайта тағайындады, оны бөлек түр ретінде таниды және осылайша жаңа комбинацияны жасады. Пегас және оның әріптестері Т. сетидің төменгі жақ сүйегі төменге қарай бұрылатын теорияны да қабылдамады және төменгі жақ сүйегінің алдыңғы бөлігін тікелей келесі бөлікпен (бос аралықсыз) байланысты деп қайта түсіндірді. Палеонтолог Гарет Д. Дайк және оның үлкен әріптестері бірден T. sebesensis қазбасының птерозаврлық сәйкестендіруін қабылдамады, оның орнына ол тарихқа дейінгі Kallokibotion bajazidi (1923 жылы аталған) ташбақасының пластронның (төменгі қабығының) қате анықталған бөлігі деп дәлелдеді. Фрагменттің тасбақаға тиесілі екендігі туралы идеяны Grellet Tinnera және Codrea бастапқы сипаттамасында қарастырып, қабылдамады. Грел Тиннера мен Кодреа Дайк пен оның әріптестері ұсынған қиялың сәйкестігін жоққа шығарып, сол зерттеушілердің окаменелікті тікелей зерттеп көрмегенін атап өтті.

Сипаттама

Талассодромеус сетидің голотипі (және жалғыз белгілі бас сүйегі) - табылған ең үлкен птерозавр бас сүйектерінің бірі. Бүкіл бас сүйегі ұзын болған; сүйектері біріктірілген, бұл ересектікті білдіреді. Туысқан птерозаврлардың негізінде оның қанатының ұзындығы - 0,7 м, бұл Таласодромеусты оның кладының ең үлкен белгілі мүшесі етеді. Оның бас сүйегі Тупуксуараға қарағанда салмағы жағынан ұқсас. Мартилл мен Найш 2006 жылы Tapejaridae парафилетикалық (тәуелсіз) топ деп санады және Tupuxuara (оның ішінде Thalassodromeus) Azhdarchidae отбасының бауырлас таксоны екенін тапты. Бұл кладты (Tupuxuara және Azhdarchidae) 2003 жылы палеонтолог Дэвид Унвин Neoazhdarchia деп атаған, Мартилл мен Найш келіскен. Мартиллдің айтуынша, Neoazhdarchia мүшелерін біріктіретін ерекшеліктер Notarium (кеуде аймағындағы біріктірілген омыртқалар), бірінші және үшінші метакарпальдер (қолдағы сүйектер) арасындағы байланыс жоғалуы және өте ұзын муфты (бас сүйегінің 88% -дан астамы) бар. Келлнер мен Кампос 2007 жылы Tapejaridae-дің жарамдылығын қорғады, оны екі кладқа бөліп: Tapejarinae және Thalassodrominae, соңғысында Thalassodromeus (типтік туысы) және Tupuxuara бар. Олар талассодроминдерді жоғары nasoantorbital fenestrae және олардың қыртысының сүйекті бөлігімен бас сүйектің алдыңғы жағында басталып, басқа птерозаврларға қарағанда артқа қарай жалғастыратынын ажыратты. 2011 жылы палеонтолог Фелипе Пиньейро мен оның әріптестері кладтардың топталуын растады Тапеджарины және Талассодроминаны Тэпеджаридалар тұқымдасына, оған Чаоянгоптерина қосылды. Палеонтолог Брайан Андрес пен оның әріптестерінің 2014 жылғы зерттеуінде талассодроминдар дсунгариптиридтермен топтасып, Неоазадхархиядағы Дсунгариптироморфа кладын құрады (Дсунгариптирус weii бар, бірақ Кетцалькоатлус northropi емес ең инклюзивті клад ретінде анықталады). Пинеро және оның әріптестерінің 2011 жылғы клядограммасы: 2013 жылы Уиттон ересектердегі талассодромидтердің едәуір үлкен қыртыстары физиологияға қарағанда мінез-құлық қызметі үшін маңызды екенін көрсетті. Ол қыртыстардың терморегуляция үшін пайдаланылатыны туралы идеяны қиын деп тапты, өйткені олар дене көлемімен үнемі өспейді; олар ересектерге жақын жылдамдықпен өсті, терморегуляциялық құрылымның өсуі үшін болжанатыннан жылдам. Уитонның айтуынша, птерозаврлардың үлкен, өте тамырлы қанатты мембраналары терморегуляцияға қажетті бетін қамтамасыз етеді, яғни бұл функция үшін қыртыстар қажет емес. Оның тұжырымында, құстардың құс жапырақтарының астындағы сүйектердегі қан тамырларының құрылымы терморегуляция үшін емес, сүйек пен жұмсақ тіндерге қоректік заттарды жеткізу үшін пайдаланылатын сүйектердегі сүйектердегі қан тамырларынан көп айырмашылық жоқ екені анықталды. Уитон құстардың құйрықтары тез жылу жоғалтатынын, бірақ олар сол үшін жасалмағанын атап өтті; птерозаврлардың қыртыстары терморегуляцияға әсер етуі мүмкін, бірақ бұл олардың негізгі қызметі емес. Пегас және оның әріптестері жыныстық диморфизмнің қыртыстың көлемі мен пішіні кейбір птерозаврлар үшін ұсынылғанын атап өтті; Т. сети холотипіне көрінген қыртыстың пішіні бір жынысқа байланысты болуы мүмкін және жыныстық іріктеудің нәтижесі болуы мүмкін. Олар екі жыныстың да өзара жыныстық іріктеуден кейін ұқсас қыртыстары болуы мүмкін екенін айтты, бірақ үлгіні кішігірім өлшеміне байланысты асыра сілтеген ерекшеліктерді түсіндіру қиын болды; бұл теорияларды бағалау үшін көбірек Т. сети үлгілерін табу керек. Олар терморегуляция дене көлеміне қатысты қырқаның өсуімен байланысты деп ойламады, өйткені туканның (қазіргі кез-келген құстардың ішіндегі ең үлкені) қасқыры дене көлеміне пропорционал емес түрде өседі және терморегуляциялық құрылым ретінде қызмет етеді, сондай-ақ тамақтану мен әлеуметтік мінез-құлықты жеңілдетеді. Пегас және оның әріптестері туканның қақпақтарының тамыр құрылымын Т. сетидің қыртысындағымен салыстыра алатынын анықтап, қыртыстың да бірнеше функциясы бар деген қорытындыға келді. 2004 жылы палеонтолог Санкар Чаттерджи мен инженер Р. Джек Темплин кішігірім птерозаврлар тамақты майсыздай алатын болуы мүмкін деп айтты. Олар бұның үлкендерге мүмкін екендігіне күмән келтірді, өйткені олардың маневрлеу қабілеті мен ұшу қабілеті суға төтеп бере алмайтындай болды. Чаттерджи мен Темплиннің айтуынша, скиммерлердің талассодромеус сияқты птерозаврларға қарағанда тұнбалары тығырықтап, скиммерлер скиммерлік кезінде жаактан суды бағыттауға мүмкіндік береді. 2007 жылы биофизик Стюарт Хамфрис және оның әріптестері кез-к...

Палеоэкология

Таласодромеус Ромвальдо формациясынан белгілі, ол ерте креда дәуірінің Альбиан кезеңінен басталады (шамамен 110 миллион жыл бұрын). Формация Сантана тобының бір бөлігі болып табылады және Талассодромеус сипатталған кезде ол Сантана формациясының мүшесі деп саналды. Ромуальдо формациясы - Лагерштетте (жасырындыларды керемет жағдайда сақтайтын шөгінді) лагуналық әктас бетоннан тұратын, шиферлерге енген және Крато формациясына жабысқан. Ол көптеген птерозаврлар окаменелісін қоса алғанда, қазылмалы бедерлерде үш өлшемді қазбаларды сақтау үшін белгілі. Мұнда птерозаврлар мен динозаврлардың бұлшық еттерінен басқа, балықтардың қалқаншалары, ас қорыту жолдары мен жүректері табылған. Оның флорасының көпшілігі ксерофиттік (құрғақ ортаға бейімделген) болды. Ең кең таралған өсімдіктер цикадалар мен қылқан жапырақты брахифилл болды. Ромуальдо формациясындағы басқа птерозаврлар: Анхангуера, Арарипедактил, Арарипезавр, Бразилиодактил, Сеарадактил, Колоборинх, Сантанадактил, Тапехара, Тупуксуара, Барбозания, Маарадактил, Тропеогнатус және Унвидия. Таласодроминдер тек осы формациядан ғана белгілі, ал ондағы жақсы сақталған мидан кейінгі қалдықтар топқа жатқызылса да, олар бас сүйектерінің жоқтығына байланысты тұқымға жатқызылмайды. Динозаврлар фаунасына Ирритатор, Сантанараптор, Миришия сияқты тероподтар және белгісіз енлагийнді дромеозаврлар жатады. сондай-ақ Brasilemys, Cearachelys, Araripemys, Euraxemys және Santanachelys тасбақалары кен орындарынан белгілі. Сондай-ақ, мұхит құсқарсықтары, теңіз құсқарсықтары, шомыртқұстар мен моллюскалар да кездесті. Пегас және оның әріптестері Ромуальдо формациясындағы птерозаврлар таксондарында бірнеше түр бар екенін атап өтті: Талассодромеустың екеуі, Тупуксуараның екеуі және Анхангуераның алты түріне дейін. Мүмкін, әр таксонның барлық түрлері уақыт ішінде бірге өмір сүрген жоқ (Ниобрара формациясының птеранодонтидтері үшін ұсынылғандай), бірақ Ромуальдо формациясы үшін бұл деректерді тексеруге жеткілікті стратиграфиялық деректер жоқ.