Кіріспе
1960 жылдардың ортасы – 1980 жылдардың соңы кіші компьютерлер класы. Миникомпьютер, немесе кеңінен танымал «мини» – 1960 жылдардың ортасында жасалған және IBM және оның тікелей бәсекелестерінің мейнфреймдері мен орта өлшемді компьютерлеріне қарағанда әлдеқайда арзан бағамен сатылған кіші, жалпы мақсаттағы компьютер түрі. 1970 жылғы «Нью-Йорк Таймс» газетіндегі сауалнамада миникомпьютердің жалпы қабылданған анықтамасы – телепринтер сияқты кіріс-шығыс құрылғысы және кемінде 4000 сөздік жадысы бар, Фортран немесе BASIC сияқты жоғары деңгейдегі тілдерде бағдарламаларды іске асыруға қабілетті, 25000 доллардан кем құны бар машина деп көрсетілген (1970 жылғы 25000 доллар шамамен бүгінгі күнгі <есептелген сомаға> тең). Бұл класс өзінің бағдарламалық архитектурасы мен операциялық жүйелерімен ерекше топты құрады. Миникомпьютерлер есептеулер мен жазбаларды жүргізуден өзгеше, басқару, құралдармен жұмыс, адаммен өзара әрекеттесу және коммуникациялық коммутация үшін жобаланды. Олардың көп бөлігі түпкілікті жабдық өндірушілеріне (OEM) соңғы қолдану үшін тікелей сатылды. Миникомпьютер класының екі онжылдық өмірлік циклінде (1965–1985) шамамен 100 компания құрылды, ал олардың жартысы ғана сақталды. 1971 жылы Intel 4004 процессорларынан бастап, бір чипті CPU микропроцессорлары пайда болған кезде, «миникомпьютер» термині есептеу спектрінің ортаңғы диапазонындағы, ең кішкентай мейнфреймдер мен микрокомпьютерлер арасындағы машинаны білдіретін болды. Бүгінде «миникомпьютер» термині сирек қолданылады; осы класс жүйелері үшін қазіргі заманғы термин – «орта деңгейдегі компьютер», мысалы, Oracle компаниясының жоғары деңгейдегі SPARC, IBM компаниясының Power ISA және Hewlett Packard компаниясының Itanium негізіндегі жүйелері.
A minicomputer, or colloquially mini, is a type of smaller general purpose computer developed in the mid 1960s and sold at a much lower price than mainframe and mid size computers from IBM and its direct competitors. In a 1970 survey, The New York Times suggested a consensus definition of a minicomputer as a machine costing less than $25000 (25000.0 in 1970 is equivalent to about <calculated amount> in recent years), with an input output device such as a teleprinter and at least four thousand words of memory, that is capable of running programs in a higher level language, such as Fortran or BASIC. The class formed a distinct group with its own software architectures and operating systems. Minis were designed for control, instrumentation, human interaction, and communication switching as distinct from calculation and record keeping. Many were sold indirectly to original equipment manufacturers (OEMs) for final end use application. During the two decade lifetime of the minicomputer class (1965–1985), almost 100 companies formed and only a half dozen remained. When single chip CPU microprocessors appeared, beginning with the Intel 4004 in 1971, the term "minicomputer" came to mean a machine that lies in the middle range of the computing spectrum, in between the smallest mainframe computers and the microcomputers. The term "minicomputer" is seldom used today; the contemporary term for this class of system is "midrange computer", such as the higher end SPARC from Oracle, Power ISA from IBM, and Itanium based systems from Hewlett Packard.
Анықтама
"Миникомпьютер" термині 1960 жылдары транзисторлар мен ядролық жад технологияларын, минималды командалар жиынтығын және Teletype Model 33 ASR сияқты кең таралған, арзан перифериялық құрылғыларды пайдалану арқасында мүмкін болған кішірек компьютерлерді сипаттау үшін пайда болды. Олар көбінесе бір немесе бірнеше 19 дюймдік тіреу шкафтарын алып, бөлмені толыққан үлкен мейнфреймдермен салыстырылды. Қазіргі заманғы мейнфреймдермен салыстырғандағы есептеу қуаты тұрғысынан, миникомпьютерлерге ұқсас кіші жүйелер 1950 жылдардан бері қолжетімді болды. Атап айтқанда, UNIVAC 1101 және LGP 30 сияқты, миникомпьютер класының кейбір ерекшеліктерін бөлісетін барабандық жад машиналарының толық класы болды. Магниттік кешіктіру желісі жадын пайдаланатын ұқсас модельдер 1960 жылдардың басында пайда болды. Алайда, бұл машиналар негізінен кішкентай мейнфреймдер ретінде жасалған, арнайы корпус қолданылып, көбінесе бір компанияның ғана перифериялық құрылғыларын қолдайтын. Керісінше, миникомпьютерлер деп аталған машиналар көбінесе стандартты корпусқа орналасуға және ASR 33 сияқты стандартты құрылғыларды пайдалануға арналған. Тағы бір маңызды айырмашылық – бұрынғы кіші машиналардың көпшілігі "жалпы мақсаттағы" болмады, олар процестерді басқару немесе есептеу сияқты нақты бір мақсатта жұмыс істеуге арналған. Мұндай машиналарда бағдарламалау көбінесе олардың арнайы машина тілінде немесе тіпті қосымша платаға тікелей енгізілген, бірақ кейбіреулері BASIC-тің бір түрін қолданды. DEC өздерінің PDP 5 машинасы туралы "әлемдегі алғашқы коммерциялық миникомпьютер" деп жазды. Ол қуаты мен көлемі жағынан "мини" анықтамаларының көпшілігіне сай келеді, бірақ ол жалпы мақсаттағы компьютер ретінде емес, зертханалардағы өлшеу құралдары жүйесі ретінде пайдалану үшін жобаланған және құрастырылған. Бұл категория, миникомпьютер терминінің қазіргі қолданысынан өзгеше. Дегенмен, ол "алғашқы миникомпьютер" аталымына лайық күшті үміткер болып қалады.
1960 және 1970 жылдардағы табыстар
Көптеген есептеу тарихтары 1964 жылы Digital Equipment Corporation (DEC) компаниясының 12 биттік PDP 8 компьютерін алғашқы мини-компьютер деп көрсетіп тұрады. Бұның бір себебі, әрине, DEC-тің 1960 жылдардың ортасынан бастап осы терминді кеңінен қолдануы. Осыған дейін PDP 5 және LINC сияқты DEC-тің өзіндік кіші жүйелері де болған, бірақ PDP 8-дің кішкентай мөлшері, жалпы мақсатта қолданылуы және төмен бағасы оны қазіргі заманғы анықтамаға толық сәйкес келтіреді. Оның бастапқы бағасы 18 500 доллар (1965 жылғы 18 500 доллар қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең) оны CDC 160 сияқты алдыңғы үлгілерден мүлдем бөлек нарық сегментіне қойды. Заманауи тұрғысынан алғанда, PDP 8 үлкен табысқа ие болды, соңында 50 000 дана сатылды. Кіші масштабты интегралды схемаларды пайдаланатын келесі нұсқалар жүйенің құнын және көлемін одан әрі төмендетті. Оның сәттілігі кеңінен еліктеуге және Массачусетс штатының 128-ші тас жолы бойында мини-компьютер компанияларының толыққанды индустриясының құрылуына әкелді, оның ішінде Data General, Wang Laboratories және Prime Computer компаниялары бар. Осы кезеңдегі басқа да танымал мини-компьютерлер HP 2100, Honeywell 316 және TI 990 болды. Алғашқы мини-компьютерлер әртүрлі сөз өлшемдерімен келді, DEC-тің 12 және 18 биттік жүйелері классикалық мысалдар болып саналады. 7 биттік ASCII әріптер жинағының енгізілуі мен қалыптасуы 16 биттік жүйелерге көшуге алып келді, 1969 жылдың соңында Data General Nova осы салада маңызды орын алды. 1970 жылдардың басында көптеген мини-компьютерлер 16 биттік болды, соның ішінде DEC-тің PDP 11. Бір кезде "мини-компьютер" термині "16 бит" сөзімен бірдей мағынаны білдірді, себебі үлкен мейнфрейм машиналары көбінесе 32 биттік немесе одан да үлкен сөз өлшемдерін қолданды. Интегралды схемаларды жасаудың жақсаруы, әсіресе 7400 сериялы интегралды схемалардың енгізілуімен, мини-компьютерлерді кішірек, өндіруге оңай және, демек, арзанрақ етті. Олар өндіріс процесін басқару, телефон байланысын және зертханалық жабдықтарды басқару үшін қолданылды. 1970 жылдары олар компьютерлік жобалау (CAD) және осы сияқты, кішкентай, арнайы жүйе қажет болатын басқа да салаларды дамытуға қажетті жабдық болды. 1970 жылдардың басында мұнай және газды іздеуде сейсмикалық зерттеулердің өркендеуі деректерді жинау бригадаларына жақын орналасқан арнайы өңдеу орталықтарында мини-компьютерлерді кеңінен қолдануға әкелді. Raytheon Data Systems RDS 704 және кейін RDS 500 жүйелері геофизикалық іздеу және мұнай компаниялары үшін басым таңдау болып табылды. 1975 жылы MITS Altair 8800 ұсынылғанда Radio Electronics журналы осы жүйені "мини-компьютер" деп атады, бірақ микрокомпьютер термині бір чиптік микропроцессорларға негізделген жеке компьютерлер үшін көп ұзамай қолданысқа енді. Ол кезде микрокомпьютерлер 8 биттік, бір пайдаланушыға арналған, CP/M немесе MS DOS сияқты қарапайым бағдарламалық іске қосу операциялық жүйелерін іске қосатын қарапайым машиналар болды, ал мини-компьютерлер VMS және Unix сияқты толыққанды көп пайдаланушылық, көп тапсырмалы операциялық жүйелерді іске қосатын әлдеқайда қуатты жүйелер болды. Tandem Computers NonStop өнімдерінің желісі 1976 жылы өзінің бірінші толығымен ақаулыққа төзімді кластерлік компьютерін шығарды. Сонымен қатар, мини-компьютерлердің мөлшері де артты. 24 және 32 биттік мини-компьютерлер бұрыннан нарыққа енгенімен, DEC компаниясының 1977 жылғы VAX компьютері, оны "супермини-компьютер" немесе "супермини" деп атады, мини-базардың 32 биттік архитектураларға жаппай көшуіне себеп болды. Бұл TMS 9900 және Zilog Z8000 сияқты 16 биттік микропроцессорлардың бір чипі 1970 жылдардың соңында пайда болған кезде де жеткілікті кеңістік қамтамасыз етті. Көптеген мини-өндірушілер өздерінің жеке архитектураларына негізделген жеке бір чиптік процессорларын ұсынды және оларды көбінесе төмен бағалы ұсыныстарда қолданды, ал 32 биттік жүйелеріне назар аударды. Мысалдарға Intersil 6100 бір чипті PDP 8, DEC T 11 PDP 11, microNOVA және Fairchild 9440 Nova, сондай-ақ TMS9900 TI 990 кіреді.
1980 жылдардың ортасы мен 1990 жылдардың төмендеуі
1980 жылдардың басында 16 биттік нарық дерлік жойылды, себебі жаңа 32 биттік микропроцессорлар өнімділігін жақсарта бастады. Осы уақытқа дейін осы процессорлар ұсынғаннан артық өнімділік қажет болған клиенттер көбінесе 32 биттік жүйелерге көшкен болатын. Бірақ бұл нарыққа да көп ұзамай қауіп туды: Motorola 68000 үстел үстіндегі платформада әдеттегі мини-компьютердің өнімділігінің елеулі бөлігін ұсынды. National Semiconductor NS32016, Motorola 68020 және Intel 80386 процессорлары да жақын уақытта пайда болды. 1980 жылдардың ортасына қарай жоғары деңгейдегі микрокомпьютерлер төменгі және орта деңгейдегі мини-компьютерлермен шайқасып, олармен тең өнімділік көрсетті, ал жаңа RISC тәсілі ең жылдам мини-компьютерлерден және тіпті жоғары деңгейдегі мейнфреймдерден де жоғары өнімділік деңгейін ұсынды. Микрокомпьютерлерді мини-компьютерлер нарығынан ең көп бөліп тұрған нәрсе – сақтау және жад сыйымдылығы болды. Бұл екеуі де 1980 жылдардың соңында шешіле бастады: 1 МБ жедел жад 1987 жылға қарай, ал үстел үстіндегі қатты дискілер 1990 жылға қарай 100 МБ көлемін тез арада басып өтті, сондай-ақ, арзан және оңай орнатылатын жергілікті желілер (LAN) жүйелері көп пайдаланушылы жүйелерді іздейтіндерге шешім ұсынды. Жұмыс станцияларының пайда болуы графикалық жүйелерге жаңа нарықтар ашты, олар терминалға бағытталған мини-компьютерлерге қол жеткізе алмады. Мини-компьютерлер қолданыстағы бағдарламалық өнімдерді пайдаланушылар үшін немесе жоғары өнімділікте көп тапсырма орындауды қажет ететіндер үшін маңыздылығын сақтап қалды, бірақ Unix негізіндегі жаңа операциялық жүйелер осы рөлдерді өте практикалық түрде алмастыра бастады. Осы кезеңде мини-компьютер сатушылары тез арада жоғала бастады. Data General компаниясы нарықтың өзгеруіне жауап ретінде жоғары өнімділікті файл-сервер нарығына толығымен назар аударды, үлкен LAN-дардағы тұрақты рөлді қабылдады. Бірақ бұл ұзаққа созылмады: Novell NetWare мұндай шешімдерді нишалық рөлдерге итермеледі, ал Microsoft Windows-тың кейінгі нұсқалары Novell-ге де солай істеді. DEC компаниясы 1989 жылы VAX 9000 мейнфреймін ұсынып, үлкен компьютерлер нарығына кіруді шешті, бірақ ол нарықта сәтсіздікке ұшырап, сатылымнан кейін жоғалып кетті. Компания кейін DEC Alpha-мен жұмыс станциясы және сервер нарығына кіруге тырысты, бірақ компанияны құтқару үшін тым кеш болды және олар 1998 жылы өздерінің қалдықтарын Compaq-қа сатты. Онжылдықтың соңында барлық классикалық сатушылар жоғалып кетті: Data General, Prime, Computervision, Honeywell және Wang, құлдырады, біріктірілді немесе сатып алынды. Бүгінде тек бірнеше меншік мини-компьютерлік архитектуралар ғана сақталған. Көптеген озық тұжырымдамаларды енгізген IBM System/38 операциялық жүйесі IBM AS/400 жүйесімен бірге жалғасуда. IBM System/34 және System/36 үшін жазылған бағдарламаларды AS/400-ге көшіру үшін IBM үлкен күш салды. Бірнеше рет қайта аталып шыққаннан кейін AS/400 платформасы IBM i-ді басқаратын IBM Power Systems жүйесімен ауыстырылды. Керісінше, 1980 жылдардың басындағы DEC-тің VAX, Wang VS және Hewlett Packard-тың HP 3000 сияқты бәсекелесетін меншік компьютерлік архитектуралар үйлесімді жаңарту жолысыз тоқтатылды. OpenVMS HP Alpha және Intel IA 64 (Itanium) процессор архитектураларында жұмыс істейді. 1997 жылы Compaq компаниясы сенімді ірі ауқымды есептеулерге маманданған Tandem Computers компаниясын сатып алды, ал 2001 жылы біріктірілген компания Hewlett Packard компаниясымен бірікті. NonStop ядросына негізделген NonStop өнімдер желісі MIPS процессорларынан "HP Integrity NonStop Servers" брендімен Itanium процессорларына көшірілді. Бұрынғы қатарлы машиналардан MIPS микропроцессорларына көшіру кезінде сияқты, барлық клиенттік бағдарламалық жасақтама бастапқы кодты өзгертпей көшірілді. Integrity NonStop – HP компаниясының ең ірі клиенттерінің ең жоғары масштабтау қажеттіліктерін қанағаттандыруға арналған шешімі. NSK операциялық жүйесі, қазір NonStop OS деп аталады, NonStop серверлері үшін негізгі бағдарламалық қамтамасыз ету ортасы ретінде жалғасуда және Java қолдауын және Visual Studio және Eclipse сияқты танымал әзірлеу құралдарымен интеграцияны қамтиды. Кейін Hewlett Packard компаниясы HP және Hewlett Packard Enterprise болып бөлінді. HPE компаниясы NonStop және DEC өнімдерін сатады.
Өнеркәсіптік әсері мен мұрасы
Арнайы компаниялар пайда болды, олар арнайы бағдарламалық қамтамасыз етуі бар миникомпьютерлердің негізінде кілт-қолға дайын жүйелер құрды және көптеген жағдайларда компьютерлік көмекпен жобалау, компьютерлік көмекпен өндіру, процестерді басқару, өндірістік ресурстарды жоспарлау және т.б. сияқты мамандандырылған мәселелерді шешетін арнайы перифериялық құрылғыларды жасады. Көптеген, тіпті көбінесе миникомпьютерлер осы бастапқы жабдық өндірушілер мен қосылған құнды сатушылар арқылы сатылды. DEC, Data General және Hewlett Packard (HP) сияқты бірнеше ізашар компьютерлік компаниялар алғаш рет миникомпьютерлер құрды (қазір HP3000 миникомпьютерлерін «миникомпьютерлер» емес, «серверлер» деп атайды). Бүгінгі күнгі жеке компьютерлер мен серверлер физикалық тұрғыдан микрокомпьютерлер болғанымен, архитектуралық тұрғыдан олардың процессорлары мен операциялық жүйелері көбінесе миникомпьютерлердің мүмкіндіктерін интеграциялау арқылы дамыды. Бағдарламалық қамтамасыз ету саласында, алғашқы микрокомпьютерлерге арналған салыстырмалы түрде қарапайым операциялық жүйелер көбінесе миникомпьютерлердің операциялық жүйелерінен (мысалы, CP/M-нің Digital компаниясының бір пайдаланушылық OS/8 және RT 11, сондай-ақ көп пайдаланушылық RSTS уақытты бөлісу жүйесімен ұқсастығы) шабыттанды. Сондай-ақ, бүгінгі күнгі көп пайдаланушылық операциялық жүйелер көбінесе миникомпьютерлік операциялық жүйелерден шабыт алады немесе тікелей олардан туындайды. UNIX бастапқыда миникомпьютерлік операциялық жүйе болды, ал Windows NT ядросы, Microsoft Windows-тың барлық қазіргі нұсқаларының негізі, VMS-тен дизайн идеяларын кеңінен қабылдады. Компьютерлік бағдарламалаушылардың бірінші буынының көпшілігі миникомпьютерлік жүйелерде білім алды.