Кіріспе
Көлік және жауынгерлік көлік құралдары бар бөлімшелер. Механикаландырылған жаяу әскер – көлік және жауынгерлік мақсаттар үшін бронетранспортерлермен (БТК) немесе жаяу әскердің жауынгерлік машиналарын (ЖӘЖМ) пайдаланатын жаяу әскер бөлімшелері. АҚШ Армиясы анықтағандай, механикаландырылған жаяу әскер мотожаяу әскерден өзгеше, себебі олардың көліктері жауынгерлік қорғаныс пен қару-жарақпен жабдықталған, ал мотожаяу әскерге тек көлік үшін "жұмсақ қабықшалы" дөңгелекті көліктер беріледі. Көптеген БТК және ЖӘЖМ толық қозғалмалы немесе барлық дөңгелекті (6×6 немесе 8×8) көліктер болып табылады, бұл қиын жерде жылдам қозғалуға мүмкіндік береді. Кейбір әскерлер механикаландырылған және брондалған (немесе зымырандық) жаяу әскерді ажыратады, БТК-де тасылатындарды механикаландырылған, ал ЖӘЖМ-дегілерді брондалған деп атайды. Механикаландырылған жаяу әскерді қолдайтын қарулар да мототранспортпен жабдықталған немесе жауынгерлік көліктерге тікелей орнатылады. БТК немесе кез келген ЖӘЖМ-мен жабдықталған бөлімшелер үшін машиналық пулеметтер, автоканондар, кішкентай калибрлі тікелей атуға арналған гаубицалар және танкқа қарсы басқарылатын зымырандар сияқты отты қолдау қарулары көбінесе жаяу әскердің көліктеріне тікелей орнатылады. "Жеңіл" жүк көлігімен жылдамдығымен қозғалатын жаяу әскермен салыстырғанда, механикаландырылған жаяу әскер жылдам тактикалық жылжуды сақтай алады және егер ЖӘЖМ-ге орналасса, одан да көп оттық күшке ие болады. Оларға көбірек жауынгерлік жабдықтар (оқ-дәрілер және әсіресе отын) және техникалық жабдықтар (көлік құралдарының қосалқы бөлшектері) қажет, сондай-ақ көліктерді басқару мен күтіп-ұстау үшін салыстырмалы түрде көп адам күші қажет. Мысалы, көптеген БТК жеті немесе сегіз жаяу әскерден тұратын бөлімді тасымалдайды, бірақ экипажы екі адамнан тұрады. Көптеген ЖӘЖМ тек алты немесе жеті жаяу әскерді тасымалдайды, бірақ үш адамнан тұратын экипаж қажет. Механикаландырылған бөлімдердің тиімді жұмыс істеуі үшін арнайы техника мен жабдықтармен жабдықталған көптеген механиктер қажет.
Mechanized infantry are infantry units equipped with armored personnel carriers (APCs) or infantry fighting vehicles (IFVs) for transport and combat (see also armoured corps). As defined by the United States Army, mechanized infantry is distinguished from motorized infantry in that its vehicles provide a degree of armor protection and armament for use in combat, whereas motorized infantry are provided with "soft skinned" wheeled vehicles for transportation only. Most APCs and IFVs are fully tracked or are all wheel drive vehicles (6×6 or 8×8), for mobility across rough ground. Some militaries distinguish between mechanized and armored (or armoured) infantry, designating troops carried by APCs as mechanized and those in IFVs as armored. The support weapons for mechanized infantry are also provided with motorized transport, or they are built directly into combat vehicles to keep pace with the mechanized infantry in combat. For units equipped with most types of APC or any type of IFV, fire support weapons, such as machine guns, autocannons, small bore direct fire howitzers, and anti tank guided missiles are often mounted directly on the infantry's own transport vehicles. Compared with "light" truck mobile infantry, mechanized infantry can maintain rapid tactical movement and, if mounted in IFVs, have more integral firepower. They require more combat supplies (ammunition and especially fuel) and ordnance supplies (spare vehicle components), and a comparatively larger proportion of manpower is required to crew and maintain the vehicles. For example, most APCs mount a section of seven or eight infantrymen but have a crew of two. Most IFVs carry only six or seven infantry but require a crew of three. To be effective in the field, mechanized units also require many mechanics, with specialized maintenance and recovery vehicles and equipment.
Тарих
1915 жылы британдықтар 50 қарулы әскерді тасымалдайтын рельстік көлікті жасады, бірақ жоба сынақтан өткеннен кейін тоқтатылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде A7V танктеріне орналасқан неміс шабуыл тобы – алғашқы механикаландырылған жаяу әскердің бірі болды. Көлік құралдарының үлкендігі шабуыл жасақтарын тасымалдауға мүмкіндік берді және олар үнемі, жаяу әскер ретінде оқытылған үлкен экипаждармен бірге шабуыл жасақтарын алып жүретін. Барлық автоматтық қарумен жабдықталған A7V танктерінде екі кішкентай жалын шашушысы болды, оларды түсірілген жауынгерлер қолдануға арналған. A7V танктерінде көбінесе шабуыл жасағын басқаратын екінші офицер болады. 1918 жылдың наурыз айының соңында Сент-Квентин шайқасында A7V-ке Рор шабуыл батальонынан жиырма штурмовик сүйемелдеді, бірақ олардың түсірілген жауынгерлер ретінде әрекет еткені немесе танктермен бірге жаяу ілесіп жүргені белгісіз. Шабуыл кезінде танк экипаждары бірнеше рет түсіп, гранаталар мен жалын шашушылармен жау позицияларына шабуыл жасады. Мұндай әдіспен күресудің тағы бір мысалы – Виллерс-Бретоннеуді басып алу, онда A7V танктері қорғаушыларды автоматтық оқтармен басып, шабуыл жасақтары түсіп, гранаталармен шабуылдады. Британдық ауыр танк жобасына кең неміс окоптарын кесіп өтуге мүмкіндік беру үшін ұзартылған корпус берілді. Бұл Mark V** танктерінде он төрт сарбазға орын болды. Mark V негізінде жасалған Mark IX танктері тек 30 сарбазды тасымалдауға арналған, бірақ соғыс аяқталғанға дейін тапсырыс орындалмады және оларды қолдану мүмкін болмады. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында барлық әскерлер шабуылдың қарқынын сақтау мәселесіне тап болды. Танкілер, артиллерия немесе шабуыл тактикасы жау қорғанысын бұзу үшін қолданылуы мүмкін, бірақ 1918 жылы басталған барлық шабуылдар бірнеше күннен кейін тоқтатылды. Одан кейін келген жаяу әскер тез шаршады, ал артиллерия, жарақ-жабдықтар мен жаңа бөлімдер жауынгерлердің қайта топтасуына қарсы қысымды сақтау үшін майданға жеткізуге уақыт жетпеді. Көптеген еуропалық майдандарында атты әскердің тым осал екені анық болды, бірақ көптеген әскерлер оларды қолдануды жалғастырды. Моторландырылған жаяу әскерлер жылдам қозғала алатын, бірақ олардың жүк көліктеріне жақсы жол желісі немесе шөл сияқты тегіс ашық жер қажет болды. Олар кратерлер, тікенді сымдар мен окоптармен тосқауылданған майдан арқылы өте алмайтын. Шешім – рельстік немесе барлық дөңгелекті көліктерді жасау болды. Соғыстан кейін механикаландырылған күштерді дамыту біраз уақыт бойы көбінесе теориялық болды, бірақ көптеген елдер 1930-шы жылдары қайта қарулануды бастады. Британ армиясы 1927 жылы тәжірибелік механикаландырылған күш құрды, бірақ бюджет шектеулері мен Британ империясының шекараларын күзету қажеттілігіне байланысты бұл бағытты іске асыра алмады. Мобильді соғысты жақтағандардың кейбіреулері, мысалы, Дж. Ф. С. Фуллер, «танк флотын» құруды ұсынды, ал басқалары, мысалы, Германиядағы Хайнц Гудериан, АҚШ-тағы Адна Р. Чаффи және Кеңес Одағындағы Михаил Тухачевский, танк бөлімшелеріне жаяу әскер мен басқа да қару түрлерінің жақын қолдауы қажет екенін және мұндай қолдау көрсетуші күштердің танктермен бірдей жылдамдықпен қозғалуы керек екенін мойындады. 1930-шы жылдары немістер қайта қаруланғанда, олардың жаңа танк дивизияларының кейбір жаяу әскер бөлімдерін жартылай тізбекті Sd.Kfz. 251 көліктерімен жабдықтап, олар көбінесе танктермен бірге қозғала алатын. Француз армиясы да «жеңіл механикаландырылған» (légère mécanisée) дивизияларын құрды, ондағы жаяу әскер бөлімдерінің кейбіреулерінде шағын рельстік тасымалдаушылар болды. Басқа жаяу әскерлер мен қолдау бөлімшелерін моторизациялаумен бірге бұл екі армияға да жоғары мобильді біріктірілген қарулы күштерді құруға мүмкіндік берді. Неміс доктринасы оларды жарылыс соғысы шабуылдарындағы жетістіктерді пайдалану үшін қолдануды көздесе, француздықтар оларды қорғаныс шайқасында резервтерді жылдам түрлендіру үшін пайдалануды жоспарлады.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыс өркендеген сайын, көптеген ірі әскерлер танктерді немесе шабуылдық зеңбіректерді механикаландырылған жаяу әскермен, сондай-ақ артиллерия және жауынгерлік инженерлер сияқты басқа да қолдаушы әскер түрлерімен біріктіріп, біріктірілген қару-жарақ бөлімдерін құрды. Одақтас әскерлердің брондалған құралымдарына біріктірілген қару-жарақ жұмысын қамтамасыз ету үшін механикаландырылған жаяу әскер бөлімшелері кірді. Мысалы, АҚШ брондалған дивизияларында танк, брондалған жаяу әскер және өздігінен жүретін артиллериядан әрқайсысы үш батальоннан болды. АҚШ брондалған жаяу әскері M2 және M3 жартылай тізбекті машиналарымен толық жабдықталған. Ұлыбритания және Ұлтақтар армияларында тәуелсіз операцияларға немесе брондалған дивизиялардың құрамына кіруге арналған "А типі брондалған бригадалары" Universal Carriers-те немесе кейінірек ленд-лизбен алынған жартылай тізбекті машиналарда орналасқан "моторлы жаяу әскер" батальонына ие болды. "B типі" бригадаларында моторлы жаяу әскер бөлімшесі болмады және олар жаяу әскер құралымдарына бағынды. Канада армиясы және кейіннен Ұлыбритания армиясы тұрақты механикаландырылған жаяу әскер құрамын құруға емес, нақты операциялар үшін "Кенгуру" бронетранспортерлері сияқты құралдарды қолданды. Мұндай алғашқы операция Нормандия шайқасындағы "Тотализ" операциясы болды, ол толыққанды мақсатына жете алмады, бірақ механикаландырылған жаяу әскердің жаяу әскерге қарағанда әлдеқайда аз шығынға ұшырауы мүмкін екенін көрсетті. Неміс армиясы өз танк дивизияларына механикаландырылған жаяу әскерді енгізгеннен кейін оларды "Panzergrenadier" бөлімдері деп атады. Соғыстың ортасында ол толық механикаландырылған жаяу әскер дивизияларын құрып, оларды "Panzergrenadier" дивизиялары деп атады. Неміс экономикасы жеткілікті мөлшерде жартылай тізбекті бронетранспортерлер өндіре алмағандықтан, "Panzer" немесе "Panzergrenadier" дивизияларындағы жаяу әскердің тек шамамен төрттен бірі немесе үштен бірі механикаландырылды, тек бірнеше артықшылықты құралымдарды қоспағанда. Қалғаны жүк көліктерімен тасымалданды. Дегенмен, мұндай құралымдардағы неміс барлау бөлімшелерінің көпшілігі де негізінен механикаландырылған жаяу әскер болды және қажет болған жағдайда жаяу әскер міндеттерін орындай алды. Одақтас әскерлер барлау үшін көбінесе джиптерді, бронетранспортерлерді немесе жеңіл танктерді пайдаланды. Қызыл Армия соғысты бронетанктік және механикаландырылған құралымдарын қайта ұйымдастыру процесінде бастады, олардың көпшілігі Германияның Кеңес Одағына басып кіруінің алғашқы айларында жойылды. Шамамен бір жылдан кейін кеңестіктер дивизия деңгейіндегі механикаландырылған жаяу әскер бөлімдерін қайта құрды, оларды "механикаландырылған корпус" деп атады, әдетте бір танк бригадасы және үш механикаландырылған жаяу әскер бригадасы, сондай-ақ моторландырылған қолдаушы әскер түрлерімен бірге. Олар көбінесе соғысқа дейінгі кеңестік "терең операция" концепциясының бөлігі ретінде шабуылдардың пайдалану кезеңінде қолданылды. Кеңес Армиясы сондай-ақ бірнеше атты әскер механикаландырылған топтарын құрды, онда танктер, механикаландырылған жаяу әскер және атты әскер біріктірілді. Олар да шабуылдардың пайдалану және қудалау кезеңдерінде қолданылды. Қызыл Армияның механикаландырылған жаяу әскері көбінесе танктерде немесе жүк көліктерінде тасымалданды, тек бірнеше арнайы ленд-лизбен алынған жартылай тізбекті бронетранспортерлері болды. Жаңа Зеландия армиясы Италия кампаниясында шайқасқан, бірақ соғыстың соңына дейін мобильді операцияларға мүмкіндік болмаған кеңестік механикаландырылған корпусына ұқсас құрамдағы дивизияны ұсынды. Румыния армиясы түрлі көлік құралдарын пайдаланды. Оларға жергілікті лицензия бойынша өндірілген 126 француздық Renault UE Chenillettes, 34 тұтқынға алынған және жөнделген кеңестік бронетракторлар, 27 неміс жасаған Sd.Kfz. 250 және Sd.Kfz. 251 типтес бронетранспортерлер, 200-ден астам чехословакиялық Tatra, Praga және Skoda жүк көліктері (Tatra жүк көліктері Румыния армиясы үшін арнайы жасалған модель болды), сондай-ақ 300 неміс Horch 901 4x4 далалық көліктері кірді. Сонымен қатар, Sd.Kfz. 8 және Sd.Kfz. 9 жартылай тізбекті машиналары, сондай-ақ 9 Sd.Kfz. 10 типті машиналары және 100 RSO/01 толық тізбекті тракторлары сатып алынды. Румыниялықтар сонымен қатар өндірілген артиллериялық трактордың бес прототипін жасады.
Қазіргі күн
Қазіргі уақытта өнеркәсіптік дамыған елдердің дерлік барлық жаяу әскер бөлімдері қандай да бір моторлық көлікпен жабдықталған. Жеңіл көліктер емес, IFV-мен жабдықталған жаяу әскер бөлімдері көбінесе "ауыр" деп белгіленеді, бұл олардың жоғары жауынгерлік қабілетін, бірақ сонымен қатар ұзақ қашықтыққа тасымалдаудың жоғары құнын көрсетеді. "Operation Desert Shield" операциясында, Бірінші шығанақ соғысының жинақталу кезеңінде АҚШ армиясы қолданыстағы жылдам орналастыру (яғни, әуедегі) құрамаларының ұтқырлығы, қорғанысы және атыс күшінің жеткіліксіздігіне алаңдады; сондай-ақ, тұрақты бронетехникалық бөлімдерді орналастырудың баяулығына да алаңдады. Бұл тәжірибе АҚШ армиясын Stryker дөңгелекті IFV негізінде жауынгерлік бригадаларды құруға итермеледі. Ұлыбритания армиясында "Warrior" IFV-мен жабдықталған "ауыр" бөлімдер "брондалған жаяу әскер" деп, ал "Bulldog" БТК-мен жабдықталған бөлімдер "механикаландырылған жаяу әскер" деп сипатталады. Бұл практика кеңінен таралуда; мысалы, Франция армиясында дөңгелекті VAB және тізбекті AMX 10P-мен жабдықталған "моторландырылған" бөлімдер және "механикаландырылған" бөлімдер бар. Көлік және басқа да логистикалық талаптар көптеген армияларды дөңгелекті БТК-ны қабылдауға мәжбүр етті, өйткені олардың қолданыстағы тізбекті БТК-лары ауыстыруды қажет етеді. Мысалы, Ауғанстандағы шайқаста Канада армиясы LAV III дөңгелекті IFV-ді пайдаланды. Италия, Испания және Швеция армиялары жаңа, өндірілген тізбекті IFV-ді қабылдап жатыр (және экспорттап жатыр). Әсіресе Швецияның CV90 IFV бірнеше армияда қолданылады. Израиль қорғаныс күштері мен Ресей Федерациясының қарулы күштерінде байқалатын соңғы үрдіс – бұл ескірген негізгі ұрыс танктерінен (мысалы, советтік Т-55) қайта жасалған IDF Achzarit сияқты, ерекше жақсы брондалған БТК-ны (HAPC) әзірлеу және енгізу. Мұндай көліктер көбінесе шешім болып табылады, ал орынның жетіспеуі IFV қару-жарағын жаяу әскер бөлімімен немесе тобымен бірге тасымалдауға мүмкіндік бермейді. Ресей армиясында мұндай көліктер 1995 жылы Бірінші чечен соғысы кезінде Грозныйда чечен әскерлерімен шайқасқанда ресейлік танк және моторлы жаяу әскер бөлімдері ауыр шығынға ұшырағаннан кейін, RPG-7 сияқты жақын қашықтықтағы жаяу әскердің танкке қарсы қаруларынан қауіптің ең жоғары болатын қалалық жерлерде соғысу үшін енгізілді. Қазіргі уақытта әзірленіп жатқан көптеген БТК және IFV-лар ұшақтармен жылдам орналастыруға арналған. Салмақты азайтуға мүмкіндік беретін электр жетегі сияқты жаңа технологиялар енгізілуі мүмкін. Алайда, Иракқа басып кіргеннен кейін ресейліктерді танктерді БТК-ға ауыстыруға итермелегендей қауіпке тап болған оккупациялық армиялар қолданыстағы БТК және IFV-ға қосымша броня қою қажеттігін анықтады, бұл жалпы көлем мен салмақты арттырады. Кейбір соңғы жобалар (мысалы, неміс Puma) жеңіл, негізгі модельді көлік құралын, оны әуемен тасымалдауға болады, далада қосымша қорғаныспен жабдықтауға мүмкіндік беруге бағытталған, осылайша стратегиялық икемділікті және тірі қалуды қамтамасыз етеді.
Орта механикаландырылған күштер
Салқын соғыстың соңы мен 21-шы ғасырдың басында әртүрлі елдер бронетранспортерлермен қаруланған орташа жаяу әскер күштерін құрды, олар әдетте дөңгелекті бронетранспортерлерден, жаяу әскердің ұрыс машиналарын (инфантериялық ұрыс машиналарын) және шабуылдық артиллериядан тұратын. Орташа механикаландырылған күштерге танкіге негізделген броньды күштерге қарағанда стратегиялық әуе және жолмен жылжу мүмкіндігі артық, ал жеңіл мотоатты жаяу әскер күштеріне қарағанда бөлімшеге жақсы броньдық қорғаныс ұсынады, онда көлік құралдары нашар қорғалғандықтан «жауынгерлік таксилер» деп есептелген. Алғашқы тәжірибе 1987 жылы құрылған, бірақ көп ұзамай таратылған Кеңес Одағының жеңіл мотоатты мылтық дивизиясы болды, ол негізгі қарулану ретінде дөңгелекті БТР платформаларын пайдаланды. 1990 жылдары АҚШ Stryker бригадалық ұрыс тобының (SBCT) құрамын және доктриналарын зерттеді, бұл Stryker бронетранспортеріне негізделген, толығымен дөңгелекті платформалардан тұратын орташа механикаландырылған жаяу әскер күші болды. 21-шы ғасырдың басында Қытай өздерінің құрлық әскерлерін «Орташа біріктірілген қарулы бригада» (CA BDE) концепциясымен реформалады, ол 08-ші үлгідегі әмбебап дөңгелекті платформамен жарақталды. Орташа механикаландырылған күштерді қабылдауға ұқсас үрдіс Еуропа елдерінде де байқалды, оның ішінде Италия, Польша және Франция қарулы күштері.
Бірлескен қару-жарақ операциялары
Жалпы, қару-жарақ жүйесінің бір түрі толық біріктірілген қару-жарақ күшінің қолдауысыз әлдеқайда тиімсіз деп есептеледі; Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі "танк флоты" ұғымы, Бірінші дүниежүзілік соғыстағы қолдаусыз жаяу әскер шабуылдары идеясы сияқты, дұрыс емес екені дәлелденді. Екінші дүниежүзілік соғыстың басында көптеген елдердің бронетанкілік құрамында механикаландырылған жаяу әскер бөлімшелері болғанымен, соғыс барысында мұндай біріктірілген қару-жарақ құрамындағы механикаландырылған жаяу әскердің үлесі көптеген армияларда артты. Бұл сабақты алғаш рет 1965 жылы Үндістанмен соғыста Пакистан армиясы үйренді, онда ел екі түрлі бронетанкі дивизиясын қолданды: біреуі негізінен бронетанкілік (1-ші), ал екіншісі жақсырақ теңгерілген (6-шы). Соңғы дивизия бұрынғысына қарағанда жауынгерлік қабілеттері артық екенін көрсетті. Алты күндік соғыста танк құрамаларымен шабуылда үлкен жетістіктерге қол жеткізген Израиль қорғаныс күштері 1973 жылғы Йом Кипур соғысында танк пен авиацияға негізделген доктринаның жеткіліксіз екенін анықтады. Шұғыл шешім ретінде, десантшыларға моторизациялық көлік беріліп, бронетанкілік бөлімдермен үйлесімде механикаландырылған жаяу әскер ретінде қолданылды.