Кіріспе

Өзін-өзі өлтіру қаупін бағалау - адамның өзін-өзі өлтіруге тырысу немесе өлтіру ықтималдығын бағалау процесі. Қауіптілікті толық бағалаудың мақсаты - адамның өзіне-өзі қол жұмсау жағдайы, ескерту белгілері, қауіп факторлары және қорғаныш факторлары туралы білу. Өзін- өзі өлтіру қаупі емделушіге жеке жағдайдың өзгеруіне және клиникалық интервенцияларға бейімделуін бағалау үшін емделу барысында қайтадан бағаланады. Дұрыс және қорғалатын тәуекелдерді бағалау клиникалық бағалауды соңғы дәлелдерге негізделген тәжірибемен біріктіруді талап етеді, бірақ өзін-өзі өлтіру сияқты төмен базалық жағдайлардың нақты болжауы қиын және жалған оң нәтижелерге бейім. Бағалау процесі этикалық жағынан күрделі: "жақын өзін-өзі өлтіру" ұғымы (өздігінен болжауға болмайтын әрекеттің болжамдылығын білдіреді) клиникалық киімдегі құқықтық құрылым, оны шұғыл психиатриялық ресурстарды бөлуді немесе пациенттердің азаматтық бостандықтарына араласуды ақтауға болады. Кейбір сарапшылар өзін-өзі өлтіру қаупін бағалауды тоқтатуды ұсынады, өйткені ол өте дұрыс емес. Сонымен қатар, суицид тәуекелін бағалау жиі өзін-өзі зақымдауды бағалаумен араластырылады, бұл өз-өзіне қол жұмсаумен аз ғана сәйкес келеді. Оның орнына, өзін-өзі өлтіруді ойлаған, сезінген немесе әрекет еткен эмоциялық күйді бағалаудың басты бағыты ретінде, өзін-өзі өлтіру қаупін асыра бағалайтын және сотқа барудан қорқатын дәрігердің уайым-қайғысын азайтудың орнына, науқасқа көмектесуді көздеу керек. Өзін-өзі өлтіруді болжаудың қиындығын ескере отырып, зерттеушілер электронды денсаулық сақтау жазбаларына қолданылатын табиғи тіл өңдеуі мен машиналық оқытуды қолдана отырып, өзін-өзі өлтіруді және өзін-өзі өлтіру мінез-құлқын болжаудағы өнердің жағдайын жақсартуға тырысты.

Іс жүзінде

Өзін-өзі өлтіру қаупін шамадан тыс бағалаудың да, шамадан тыс бағалаудың да қауіптері мен кемшіліктері бар. Тәуекелге аса сезімталдықтың жағымсыз салдары болуы мүмкін, оның ішінде пациенттердің құқықтарын орынсыз айыру және клиникалық ресурстардың аздығын ысырап ету. Екінші жағынан, өзін-өзі өлтіруді кем бағалау, клиникалық дағдысыздық немесе бейқамдықпен байланысты, науқастың қауіпсіздігіне қауіп төндіреді және дәрігердің жауапкершілігін тәуекелге салады. Кейбіреулер өзін-өзі өлтіру туралы сұрақ қою өзін-өзі өлтірудің ықтималдығын арттырады деп қорқады. Шын мәнінде, бұл сұраулар жанашырлықпен жасалғанына байланысты, ол жоқ. Бағалауға жататын негізгі салалар: адамның өзін-өзі өлтіруге бейімделуі; жұмыс орнын жоғалту, жақын адамының жуырда қайтыс болуы және тұрғылықты жерін ауыстыру сияқты анықталатын қысым немесе стресс факторлары; науқастың симптомдық көрінісі; үмітсіздіктің болуы; өзін-өзі өлтіру туралы ойлаудың сипаты; бұрынғы өзін-өзі өлтіру мінез-құлқы; импульсивтілік және өзін-өзі бақылау; және қорғау факторлары. Өзін-өзі өлтіру қаупін бағалауда жедел және созылмалы қауіп арасын ажырату керек. Жедел қауіп адамның жағдайының немесе психикалық күйінің жақында өзгеруіне байланысты болуы мүмкін, ал созылмалы қауіп психикалық ауру диагнозымен және әлеуметтік және демографиялық факторлармен анықталады. Брайан мен Радд (2006) тәуекелдің төрт санаттың біріне жіктелетін моделді ұсынады: бастапқы, жедел, созылмалы жоғары тәуекел және жедел асқынумен созылмалы жоғары тәуекел. Өзін-өзі өлтіру идеясының өзгертілген шкаласын (MSSI) Миллер және басқалар SSI-ден 13 элементті және 5 жаңа элементті пайдаланып жасады. Өзгерістер сенімділік пен жарамдылықты арттырды. Сонымен қатар, шкала 0-ден 3-ке дейін өзгертілді, нәтижесінде 0-ден 54-ке дейінгі жалпы ұпай берілді. Джойнер екі факторды анықтады: өз-өзіне қол жұмсау қалауы мен идеясы, және шешімді жоспарлар мен дайындық. Сонымен қатар, MSSI-де өзін-өзі өлтіруді ойлаушылар мен өлтіруге тырысушылар арасындағы айырмашылық BDI, BHS, PSI және SPS-ге қарағанда жоғары екені анықталды.

ШІС

Өзін-өзі өлтіруге тырысудың ауырлығын бағалау үшін "Өзін-өзі өлтірудің қатерлілігі шкаласы" (SIS) әзірленді. Салымы 02 -ден бастап 15 сұрақтан тұрады, онда өзін-өзі өлтіру әрекеті мен оның ниеті ескеріледі. Таразының сенімділігі мен жарамдылығы жоғары. Өзін-өзі өлтірудің ауырлығы мен логистикасы бойынша суицидтермен салыстырғанда жоғары болды (өзін-өзі өлтіруге ниетті өлшеу мүмкін емес еді), ал бірнеше рет әрекет жасаған адамдар бір рет ғана өз-өзіне қол жұмсауды жасағандарға қарағанда жоғары балл жинады.

SABCS

Суицидтік әсерлер мінез-құлық танымдық шкаласы (SABCS) - клиникалық, скринингтік және зерттеу мақсаттары үшін қазіргі суицидтік әрекетті бағалау үшін әзірленген, суицидтік және психологиялық теорияға негізделген алты элементті өзін-өзі бағалау өлшемі. Төрт тәуелсіз зерттеуден алынған эмпирикалық дәлелдер, суицидтік әсерді, мінез-құлықты және танымдықты бағалаудың маңыздылығын растайды. SABCS классикалық тест теориясы (CTT) және элементтік жауап теориясы (IRT) психометриялық тәсілдер арқылы әзірленген және жоғары бағаланған салыстыру шарасына қарағанда елеулі жақсаруды көрсеткен алғашқы өзін-өзі өлшеу болды. SABCS жоғары ішкі сенімділікке ие екендігі және болашақтағы өзін-өзі өлтіру мінез-құлқы мен жалпы өзін-өзі өлтіруді болжаудың қолданыстағы стандартқа қарағанда жақсы болжауы көрсетілді.

Өзін-өзі өлтіру мінез-құлқы туралы сауалнама

Өзін-өзі өлтіру мінез-құлқы сұранысы (SBQ) - 1981 жылы Linehan әзірлеген өзін-өзі бағалау әдісі. 1988 жылы ұзақ сауалнамадан қысқа төрт сұраққа айналдырылды, оларды шамамен 5 минут ішінде толтыруға болады. Жауаптар бастапқы сауалнамадағы деректерге негізделген әр сұрақ үшін өлшемі бойынша өзгеріп отыратын Лайкерт шкаласында беріледі. Бұл ересектерге арналған және нәтижелер SSI сияқты басқа шаралармен байланысты. Ол танымал, өйткені оны скрининг құралы ретінде қолдануға оңай, бірақ тек төрт сұрақтан кейін егжей-тегжейлі ақпарат бере алмайды.

Өмір бағдары бойынша түгендеу

Өмірге бағдарлау инвентаризациясы (ӨБИ) - 30 сұрақ және 110 сұрақ формасында келетін өзін-өзі бағалау өлшемі. Екі нысанда да 4 балдық Лайкерт шкаласы қолданылады, олар ұзын нысандағы алты суб-шкалаға бөлінеді: өзін-өзі бағалау, инвестициялау, шамадан тыс бақытсыздық, эмоциялық үстемдік, шеттету және өзін-өзі өлтіру. Бұл шкаланың сенімділігі мен жарамдылығы жоғары және бақылаудағы, депрессиялық, мүмкін өзін-өзі өлтіру және өзін-өзі өлтіруді жоғары деңгейдегі адамдар арасында айырмашылықты көрсете алатыны дәлелденді. Сонымен қатар, ММПИ-ге ұқсас 3 жарамдылық индексі бар. Алайда бұл кітаптар қазір шығарылмайды.

Жәрмеңкелердің өз-өзіне қол жұмсау қаупін бағалау

Жәрмеңкелердің өзін-өзі өлтіру тәуекелін жаһандық бағалауы (NGASR) 2004 жылы Катклифф пен Баркер жаңадан практикада жүргендерге қазіргі таңда қол жетімді ұзақ тексеру тізімдерінің нұсқасынан тыс, өзін-өзі өлтіру тәуекелін бағалауға көмектесу үшін әзірленді. Ол 15 пунктке негізделген, кейбіреулеріне, мысалы, "Өзін-өзі өлтіру жоспарының дәлелі" дегенге 3 балл берілсе, басқалары, мысалы, "Психоз тарихы" дегенге 1 балл берілді, бұл 25 баллдың ең жоғары баллын береді. 5 немесе одан төмен балл - төмен тәуекел деңгейі, 6 - 8 - орташа тәуекел деңгейі, 9 - 11 - жоғары тәуекел деңгейі, ал 12 немесе одан жоғары - өте жоғары тәуекел деңгейі болып саналады. Әр заттың өзін-өзі өлтірумен байланысын көрсеткен зерттеулер теориясы бар. Алайда, сынақтың жарамдылығы мен сенімділігі әлі емпирикалық тұрғыда тексерілмеген.

Демографиялық факторлар

АҚШ-та өзін-өзі өлтіру көрсеткіші жалпы халық санының 100 000 адамға шаққанда 11,3 адам.

Жасы

Құрама Штаттарда өз-өзіне қол жұмсаудың ең жоғары деңгейі ерте жастағы ересектерде, ал қарт адамдарда төмен деңгейге жетеді. Екінші жағынан, қара нәсілді ерлер мен әйелдер арасында екінші рет суицидке ұшырау көрсеткіші жоғары емес, ал испандық емес әйелдер арасында ерлерге қарағанда суицидке ұшырау көрсеткіші әлдеқайда төмен және ертерек көтерілген. АҚШ-та ерлер әйелдерге қарағанда 4,5 есе жиі өз-өзіне қол жұмсайды. АҚШ-тағы ерлер 15-19 жас аралығындағылар арасында өз-өзіне қол жұмсаудан 5 есе көп, ал 20-24 жас аралығындағылар арасында әйелдер арасында өз-өзіне қол жұмсаудан 6 есе көп.

Ұлт және мәдениет

АҚШ-та ақ тәнділер мен америкалықтар арасында ең көп өзін-өзі өлтірушілер бар, қара тәнділер арасында орташа, ал испандықтар арасында ең аз. Алайда 15-24 жас аралығындағы америкалық ерлердің өз-өзіне қол жұмсау көрсеткіші басқа топтарға қарағанда әлдеқайда жоғары. Депрессия мен стресс пен суицид арасында байланыс бар.

Жыныстық бейімділік

Тіпті, гетеросексуал емес адамдарда (мысалы, гомосексуалдар мен бисексуалдар) өзін- өзі өлтіру қаупі жоғары екендігі дәлелденген.

Өмірбаяндық және тарихи факторлар

Бұл тақырыпқа арналған әдебиеттерде бірінен соң бірі туысқандардың өз-өзіне қол жұмсау тарихы, балалық шақтағы жағымсыз оқиғалар (ата-анасынан айыру және эмоционалды, физикалық және жыныстық қорлық-зомбылық), жағымсыз өмір жағдайлары (жұмыссыздық, оқшаулану және психоәлеуметтік стресс факторлары) өзін-өзі өлтіру қаупімен байланысты екендігі көрсетілуде. Өмірдегі соңғы оқиғалар опық түсіруші фактор ретінде әрекет етуі мүмкін. Адамның қарым-қатынасынан айрылу, отбасыдағы тұрақсыздық, мысалы, қайғы, отбасылық қарым-қатынастың нашарлауы, отбасылық зорлық-зомбылық, ажырасу және ажырасу сияқты қауіп факторлары анықталды. Қаржылық стресс, жұмыссыздық және әлеуметтік-экономикалық жағдайының төмендеуі де өзін-өзі өлтіру дағдарысына себеп болуы мүмкін. Бұл аурудың аурулары мен аурулардың диагнозы, мысалы, ВИЧ немесе қатерлі ісік сияқты аурулар мен аурулар үшін де қолданылады. Зерттеу аймағы критерийлері Симптомдық ауыртпалықтар, әсіресе оң және теріс валентті аймақтар, уақыт бойынша өзгермелі өзін-өзі өлтіру қаупімен байланысты. Психоздың кейбір белгілері, мысалы, ойды ойлап алу, ойды ойлап алу және ойды оқу сияқты, өз-өзіне қол жұмсаудың жоғары ықтималдығын көрсетеді. Өзін-өзі өлтіру қаупі жоғары тағы бір психикалық ауру - шизофрения. Бұл қауіп, әсіресе, аурудың өмірлеріне әсер ететінін білетін жас пациенттерде жоғары.

Өзін-өзі өлтіру қаупі мен психикалық аурулар

Барлық негізгі психикалық бұзылулар өз-өзіне қол жұмсау қаупін арттырады. Алайда, суицидтердің 90%-ын депрессияға, яғни маниактық депрессияға (биполярлық), үлкен депрессияға (униполярлық), шизофренияға немесе жекелік бұзылыстарына, әсіресе жекелік бұзылысына байланысты анықтауға болады. Психикалық бұзылулардың қосарлануы, әсіресе, алаңдаушылық немесе үрейлену сезімі өзін-өзі өлтіру қаупін арттырады. Шизофрениямен ауыратын адамдар арасында өзін-өзі өлтірудің қауіп факторларына бұрынғы өзін-өзі өлтіруге тырысу тарихы, аурудың ауырлығы, коморбидтік депрессия немесе психоздан кейінгі депрессия, әлеуметтік оқшаулану және еркек жынысы жатады. Бұл қауіп шизофренияның параноидальды түрінде жоғары және ауруханадан шыққаннан кейін ең жоғары. Антидепрессанттар өз-өзіне қол жұмсаумен байланысты, өйткені Хили (2009) антидепрессанттарды қабылдаған адамдар антидепрессанттарды бастағаннан кейін 10-14 күн өткеннен кейін өз-өзіне қол жұмсаудан өлуге бейім. Адамның жеке басының бұзылуы диагнозы қойылған адамдар, әсіресе шекаралық, антиәлеуметтік немесе нарциссикалық жеке басының бұзылуы, өзін-өзі өлтіру қаупі жоғары. Бұл топта өзін-өзі өлтіру қаупі жастық шақта, есірткіге тәуелділік пен көңіл-күйдің бұзылуымен, балалық шақтағы жыныстық зорлық-зомбылық тарихымен, импульсивті және антиәлеуметтік тұлғалық қасиеттерімен және жақында ауруханадан шығарылған сияқты психиатриялық көмек көрсетуді қысқартумен байланысты. Кейбір тұлғалық бұзылулар бар адамдар өз-өзіне қол жұмсау немесе шартты түрде қауіп төндіре алады, бірақ адам үндемейтін, пассивті, кері бұрылған, үмітсіз және аз талап қоятын болса, қауіптің кездейсоқ болмауы мүмкін. Адамдар арасында алкогольді шамадан тыс пайдалану тарихы жиі кездеседі, ал суицидті әрекетте алкогольдік интоксикация жиі кездеседі.