Кіріспе

Сақтандыру және басқа да қаржы өнімдеріндегі тәуекелге қолданылатын статистика. Актуариат ғылымы – сақтандыру, зейнетақы, қаржы, инвестиция және басқа да салалар мен кәсіптердегі тәуекелді бағалау үшін математикалық және статистикалық әдістерді қолданатын ғылым. Жалпы алғанда, актуарийлер математикалық әдістерді қатаң түрде қолданып, өмір сүру ұзақтығы және белгісіздік мәселелерін модельдейді. Актуарийлер – осы салада арнайы дайындықтан өткен мамандар. Көптеген елдерде актуарийлер өздерінің құзыреттілігін дәлелдеу үшін ықтималдық және болжамдық талдау сияқты салаларға бағытталған қатаң кәсіби емтихандардан өтуі керек. Актуариат ғылымы математика, ықтималдықтар теориясы, статистика, қаржы, экономика, қаржылық есеп және компьютерлік ғылымдарды қамтитын өзара байланысты бірқатар пәндерді қамтиды. Тарихи тұрғыдан алғанда, актуариат ғылымы кестелер мен сыйлықақыларды құрастыруда детерминистік модельдерді пайдаланған. 1980 жылдардан бері жоғары жылдамдықты компьютерлердің кең таралуы және қазіргі заманғы қаржылық теориямен стохастикалық актуариат модельдерінің бірігуіне байланысты ғылым революциялық өзгерістерге ұшырады. Көптеген университеттерде актуариат ғылымы бойынша бакалавриат және магистратура деңгейлерінде оқу бағдарламалары бар. 2010 жылы CareerCast жұмыс іздеу сайты жариялаған зерттеуде актуарий АҚШ-тағы ең үздік жұмыс ретінде танылды. Зерттеу жұмысты бағалау үшін бес негізгі критерий қолданылды: жұмыс ортасы, табыс, жұмысқа орналасу перспективасы, физикалық талаптар және стресс деңгейі. 2023 жылы U.S. News & World Report актуарийді бизнес секторындағы сегізінші ең жақсы жұмыс және STEM саласындағы он үшінші ең жақсы жұмыс деп бағалады.

Өмірді сақтандыру, зейнетақы және денсаулық сақтау

Актуарлық ғылым 17-ғасырдың соңында жерлеу, өмірді сақтандыру және аннуитеттер сияқты ұзақ мерзімді сақтандыруға деген сұраныс артуымен ресми математикалық ғылымға айналды. Бұл ұзақ мерзімді сақтандырулар болашақтағы төлемдерді жүзеге асыру үшін қаражат жинауды талап етті, мысалы, көп жылдар бойына аннуитеттер мен өлім жәрдемақылары. Бұл жасына қарай өлім-жітім көрсеткіштері сияқты болашақ белгісіз оқиғаларды бағалауды, сондай-ақ жинақталған және инвестицияланған қаражаттың құнын есептеуге арналған математикалық әдістерді әзірлеуді қажет етті. Осының нәтижесінде болашақ соманың қазіргі құны деп аталатын маңызды актуариялық ұғым пайда болды. Зейнетақы қорларын есептеуге арналған актуариялық әдістердің кейбір аспектілері заманауи қаржы экономикасы тарапынан сынға ұшырады. Традициялық өмірді сақтандыруда актуариялық ғылым өлім-жітімді талдауға, өмір кестелерін жасауға және өмірді сақтандыру, аннуитеттер мен қор саясатын жасау үшін күрделі пайызды қолдануға бағытталған. Қазіргі заманғы өмірді сақтандыру бағдарламалары несиелік және ипотекалық сақтандыруды, шағын бизнес үшін маңызды тұлғаларды сақтандыруды, ұзақ мерзімді күтімді сақтандыруды және денсаулық сақтау шотына қосымша қаражат жинауды қамтиды. Денсаулық сақтандыруда, оның ішінде жұмыс берушілер тікелей ұсынатын сақтандыруда және әлеуметтік сақтандыруда актуариялық ғылым мүгедектік, ауру, өлім-жітім, бала туу және басқа да жағдайларды талдауға бағытталған. Тұтынушылардың таңдауының әсері, медициналық қызметтер мен процедураларды пайдаланудың географиялық таралуы, сондай-ақ дәрі-дәрмектер мен терапияны пайдалану да маңызды. Бұл факторлар Гарвардта көп салалы зерттеуде Ресурс базасының салыстырмалы құндылық шкаласын (RBRVS) әзірлеуге негіз болды. Актуарлық ғылым сондай-ақ жәрдемақы құрылымдарын, өтемақы стандарттарын жобалауға және ұсынылған мемлекеттік стандарттардың денсаулық сақтау шығындарына тигізетін әсерін анықтауға көмектеседі. Зейнетақы саласында актуариялық әдістер зейнетақы жоспарларын жобалау, қаржыландыру, есепке алу, басқару және қайта құруға қатысты баламалы стратегиялардың құнын өлшеу үшін қолданылады. Стратегияларға қысқа және ұзақ мерзімді облигация ставкалары, зейнетақы мен жәрдемақылардың қаржылық жағдайы, ұжымдық келіссөздер, жұмыс берушінің бұрынғы, қазіргі және шетелдік бәсекелестері, жұмыс күшінің демографиялық өзгерістері, ішкі кірістер кодексіндегі өзгерістер, ішкі кірістер қызметінің артықшылықтарды есептеуге қатысты көзқарасындағы өзгерістер және, ең бастысы, қысқа және ұзақ мерзімді қаржылық және экономикалық тенденциялар ықпал етеді. Бірлесулер мен сатып алулар кезінде бірнеше зейнетақы жоспарларын біріктіру немесе кем дегенде оларды әділ негізде басқару қажет болады. Жеңілдіктерге өзгеріс енгізілген кезде, ескі және жаңа жоспарлар біріктіріліп, жаңа әлеуметтік талаптарды қанағаттандыруы, мемлекеттік кемсітушілік тесттерінен өтуі және қызметкерлер мен зейнеткерлерге түсінікті таңдаулар мен ауысу жолдарын ұсынуы керек. Жеңілдіктер жоспары бойынша міндеттемелер дұрыс бағалануы тиіс, өткен қызмет үшін алынған жеңілдіктерді де, болашақ қызмет үшін берілетін жеңілдіктерді де ескеруі керек. Соңында, тиісті елдің стандарттау кеңесі немесе реттеуші органының талаптарын қанағаттандыратын және басқаруға болатын қаржыландыру схемаларын әзірлеу қажет, мысалы, АҚШ-тағы Қаржылық есеп стандарты кеңесі сияқты. Әлеуметтік қамсыздандыру бағдарламаларында Бас актуарийдің кеңсесі (OCACT), Әлеуметтік қамсыздандыру басқармасы SSA басқаратын зейнеткерлік, асыраушылар және мүгедектік сақтандыру бағдарламаларына және осы бағдарламаларға ұсынылған өзгерістерге қатысты актуариялық бағалаулар мен талдаулар бағдарламасын жоспарлайды және басқарады. Ол Федералдық қарттық және асыраушылар сақтандыру қоры мен Федералдық мүгедектік сақтандыру қорының жұмысын бағалайды, бағдарламаны қаржыландыруды зерттейді, өлім-жітім, ауру, пайдалану, зейнеткерлік, мүгедектік, асыраушылық, неке, жұмыссыздық, кедейлік, қарттық, балалы отбасылар және т.б. сияқты әлеуметтік сақтандыру және осыған байланысты бағдарлама мәселелері бойынша актуариялық және демографиялық зерттеулер жүргізеді және болашақ жұмыс жүктемесін жобалайды. Сонымен қатар, Кеңсеге қосымша табыспен қамтамасыз ету (SSI) бағдарламасына қатысты шығындарды талдау жүктеліп, бұл төмен табысты қарт адамдарға, соқырларға және мүгедектерге арналған жалпы кіріспен қаржыландырылатын, мүліктік жағдайын ескеретін бағдарлама. Кеңсе Комиссарға, Әлеуметтік қамсыздандыру қорының қамқорлар кеңесіне техникалық және консультациялық қызметтер көрсетеді және оның қызметкерлері Әлеуметтік қамсыздандыру мәселелерінің актуариялық аспектілері бойынша сараптық куәлік беру үшін Конгресс комитеттері алдында сөйлейді.

Сақтандырудың басқа түрлеріне қатысты талаптар

Актуарлық ғылым мүліктік, жазатайым оқиғалар, жауапкершілік және жалпы сақтандыру салаларында да қолданылады. Осы сақтандыру түрлерінде әдетте жаңару кезеңінде (мысалы, жыл сайын) қамту ұсынылады. Қамту мерзімі аяқталғанда тараптардың кез келгені оны тоқтатуға құқылы. Мүліктік және жазатайым оқиғаларды сақтандыру компаниялары тәуекелдердің күрделілігі мен алуан түрлілігіне байланысты мамандануға бейім. Бір бөлім жеке және коммерциялық сақтандыру бағыттары бойынша ұйымдастырылуы мүмкін. Жеке сақтандыру желілері жеке тұлғаларға арналған және өрттен сақтау, автокөлік, үй иелері, ұрлықтан қорғау және қосымша қамтуды қамтиды. Коммерциялық бағыттар бизнестің сақтандыру қажеттіліктерін қамтиды және мүлікті, бизнес жалғастыруды, өнім үшін жауапкершілікті, автопаркті/коммерциялық көліктерді, жұмысшыларға өтемақы төлеуді, адалдық пен кепілдікті, сондай-ақ D&O сақтандыруын қамтиды. Сақтандыру индустриясы сонымен қатар апаттар, ауа райымен байланысты тәуекелдер, жер сілкінісі, патенттік құқықтарды бұзу, корпоративтік тыңшылықтың басқа түрлері, терроризм және "бір дана" (мысалы, спутниктің ұшырылуы) сияқты тәуекелдерге де қамту ұсынады. Актуарлық ғылым деректерді жинау, өлшеу, бағалау, болжау және құндылықты анықтау құралдарын ұсынады, бұл басқаруға маркетингтік мүмкіндіктерді және тәуекелдердің сипатын бағалау үшін қаржылық және андеррайтингтік деректерді ұсынуға мүмкіндік береді. Актуарлық ғылым көбінесе оның андеррайтингтік қабілетіне немесе қосымша капиталға байланысты апаттық оқиғалардан туындайтын жалпы тәуекелді бағалауға көмектеседі. Қайта сақтандыру саласында актуариалды ғылым қайта сақтандыру және ретроцессия келісімдерін жобалау және бағалау үшін, сондай-ақ белгілі талаптар мен болашақ талаптар мен апаттар үшін резервтік қорларды құру үшін қолданылуы мүмкін.

Қылмыстық сот саласындағы актуарийлер

Актуарлық дағдыларды сақтандыру, зейнетақы сияқты дәстүрлі салалардан тыс, кең ауқымды қолдануға болатынын мойындау тенденциясы күшейіп келеді. Соның бір көрнекті мысалы – кейбір АҚШ штаттарында қылмыстық жазаларды белгілеу үшін актуариалды модельдерді пайдалану. Бұл модельдер қылмыскердің жасаған қылмысының түрі, жасы, білімі және ұлты сияқты факторларды ескере отырып, қайта қылмыс жасау ықтималдығын болжауға тырысады. Дегенмен, бұл модельдер құқық қорғау органдарының қызметкерлері тарапынан нақты этникалық топтарға қатысты кемсітушілікке орын беруі мүмкін деген сынға ілеседі. Мұның статистикалық тұрғыдан дұрыс екені немесе өзіндік корреляция екені әлі де пікірталас тудырып отыр. Тағы бір мысал – жыныстық қылмыстардың қайталану тәуекелін бағалау үшін актуариалды модельдерді қолдану. 1990-шы жылдардың соңынан бері "MnSOST R", "Static 99" және "SORAG" сияқты актуариалды модельдер мен оларға қосымша кестелер жыныстық қылмыскердің қайта қылмыс жасау ықтималдығын анықтау және осыған байланысты оны түзету мекемесіне қамауға немесе босату қажеттігін шешу үшін қолданылып келеді.

Қазіргі заманғы қаржы экономикасына байланысты актуарлық ғылым

АҚШ-тағы дәстүрлі актуариалды ғылым мен қазіргі заманғы қаржы экономикасының әртүрлі тәжірибелері бар, бұл қаржыландыру және инвестициялық стратегияларды есептеудің әртүрлі жолдарымен, сондай-ақ түрлі регламенттермен байланысты. Регламенттер 1905 жылғы Армстронг тергеуінен, 1932 жылғы Гласс-Стигалл заңынан, Ұлттық сақтандыру комиссарлары қауымдастығының міндетті қауіпсіздік құндылығын бағалау резервін қабылдауынан, ол нарық құбылуларын жұмсартты, және АҚШ мен Канадада зейнетақы бағаларын және қаржыландыруды реттейтін Қаржылық есеп стандарты кеңесінен (FASB) тұрады.

Алдын ала рәсімдеу

Бастапқы өзара көмек келісімдері мен зейнетақылар ежелгі заманда пайда болды. Рим империясының алғашқы кезеңінде, жерлеу, өртеу және ескерткіштерге кететін шығындарды жабу үшін бірлестіктер құрылды – бұл жерлеу сақтандыруы мен өзара көмек қоғамдарының бастауы болды. Мүшелер апта сайын белгілі бір соманы ортақ қорға төлейтін, ал мүше қайтыс болған жағдайда, қордан оның жерлеу рәсімдеріне қажетті шығындар төленетін. Кейде осы қоғамдар өзара сақтандыру компанияларының алғысы – қорға тиесілі колумбарийлердің (жерлеу мазарларының) құрылысына үлестер сатқан. Өзара кепілдік пен сенімділік шартының басқа да ерте мысалдары Англия саксондарының және олардың германдық ата-бабалары арасындағы әртүрлі серіктестік формаларына, сондай-ақ кельт қоғамына дейін жетеді. Дегенмен, осы бұрынғы кепілдік беру және көмек көрсету формалары көбінесе түсініксіздік пен білім жетіспеуінен нәтижесіз аяқталды.

Бастапқы дамуы

XVII ғасыр Германия, Франция және Англияда математиканың даму кезеңі болды. Сонымен қатар, жеке тәуекелді ғылыми негізде бағалауға деген қалау мен қажеттілік те күрт өсті. Бір-бірінен тәуелсіз, құрама пайыз зерттелді және ықтималдықтар теориясы жақсы түсінілетін математикалық ғылым ретінде қалыптасты. 1662 жылы тағы бір маңызды жетістікке Лондондық мата сатушы, демографияның негізін қалаушы Джон Граунт қол жеткізді. Ол, бір жастағы адамдар тобында өмір сүру ұзақтығы мен өлімнің болжамды үлгілері болатынын көрсетті, тіпті әрбір жеке адамның қайтыс болу күні белгісіз болса да. Бұл зерттеу алғашқы өмір кестесінің негізі болды. Енді адамдар тобы үшін өмір сақтандыруы немесе зейнетақы қамтамасыз ету мақсатында сақтандыру жүйесін құруға және топтағы әрбір адамның қорға қанша сома салу керектігін белгілі бір дәрежеде нақты есептеуге болады, ал қор белгілі пайызбен табыс табады деп есептелінеді. Мұны қалай жасауға болатынын алғаш рет Эдмонд Галлей (Галлей кометасымен танымал) көрсетті. Галлей өзінің өмір кестесін жасап, оның белгілі бір жастағы адам өмірлік аннуитет сатып алу үшін қандай сыйлықақы төлеу керектігін есептеу үшін қалай пайдалануға болатынын көрсетті.

Алғашқы актуарийлер

Джеймс Додсонның бір жылдық сыйлықақы төленетін ұзақ мерзімді сақтандыру шарты бойынша жасаған алғашқы жұмысы 1762 жылы Лондонда Өмір және аман қалғандардың теңгерілген сақтандыру қоғамын (қазіргі кезде "Теңгерілген өмір" деп белгілі) құруға себеп болды. Уильям Морган 1780 және 1790 жылдардағы еңбектері үшін қазіргі заманғы актуарлық ғылымның негізін қалаушысы деп есептеледі. Соңғы 200 жылда көптеген өмірді сақтандыру компаниялары мен зейнетақы қорлары құрылды. Equitable Life компаниясы 1762 жылы бас директорына "актуар" деген атауды алғаш рет берді. Бұрын "актуар" сөзі шіркеу соттарының шешімдерін немесе "әрекеттерін" тіркеуші лауазымды тұлғаны білдірген. Мұндай математикалық және ғылыми әдістерді қолданбаған басқа компаниялар көбінесе банкротқа ұшырады немесе Equitable компаниясы ұсынған әдістерді қабылдауға мәжбүр болды.

Технологиялық жетістіктер

18-19 ғасырларда есептеулер компьютерсіз жүргізілді. Өмірді сақтандыру сыйлықақыларын және резервтеу талаптарын есептеу өте күрделі болғандықтан, актуарийлер есептеулерді мүмкіндігінше оңайлату үшін әдістер жасады, мысалы, "коммутациялық функциялар" (негізінен, өмір сүру және өлім-жітім ықтималдықтарының дисконтталған мәндерінің уақыт бойынша жиынтықтарының алдын ала есептелген тізімдері). Актуарлық ұйымдар актуарийлерді және актуарлық ғылымды қолдау және дамыту, сондай-ақ, құзыреттілік пен этикалық стандарттарды насихаттау арқылы қоғамдық мүдделерді қорғау үшін құрылды. Дегенмен, есептеулер күрделі болып қалып, актуариаттағы жеңілдетілген тәсілдер кең таралды. 20 ғасырда, өмірді сақтандыру емес актуарийлер де өз әріптестерінің жолын қуды. 1920 жылы Нью-Йоркте орналасқан Ұлттық жұмысшыларға арналған сақтандыру кеңесінің тарифтерін қайта қарауға екі айдан астам уақыт кетіп, актуарийлердің күндіз-түні жұмыс істеген топтарының күш-жігері қажет болды. 1930 және 1940 жылдары стохастикалық процестердің математикалық негіздері қаланды. Актуарлар енді бұрын қолданған детерминистік әдістердің орнына, кездейсоқ оқиғалардың модельдерін пайдаланып шығындарды бағалай бастады. Компьютердің енгізілуі мен дамуы актуарлық мамандықты одан әрі революциялады. Қарындаш пен қағаздан бастап, перфокарталарға, содан кейін қазіргі заманғы жоғары жылдамдықты құрылғыларға дейін, актуарийдің модельдеу және болжау қабілеті тез жақсарды, бірақ бұл модельдерге енгізілген болжамдарға әлі де көп тәуелді, сондықтан актуарийлер осы жаңа жағдайға бейімделуі керек болды.