Кіріспе
Диметил фталат (DMP) - органикалық қосылыс және фталат эфирі. Ол органикалық еріткіштерде еритін, бірақ суда аз ериді (~ 4 г/л) түсті және майлы сұйықтық. Ол әртүрлі өнімдерде қолданылады және көбінесе құрт-құрттарды жоюшы ретінде, мысалы, мал шаруашылығы үшін масалар мен құстар үшін эктопаразицид ретінде қолданылады. DMP-нің басқа да қолданылуларына қатты ракеталық қозғалтқыштар (тұрақтандырғыш ретінде) және пластиктер кіреді. Оның ауызша LD50-і секірткелерде 4390-8200 мг/кг дене салмағы/күн, ал дермалық LD50-і секірткелерде 38000 мг/кг дене салмағы және 4800 мг/кг дене салмағынан астам гвинеялық шошқаларда.
Синтез
Диметил фталат фталды ангидридті метанолмен этерификациялау арқылы коммерциялық өндірісте өндіріледі. Реакцияны күкірт қышқылы сияқты күшті қышқыл катализациялауы мүмкін; әр түрлі Льюис қышқылдары, соның ішінде титан, цирконий немесе қалайы кешендері ретінде қолданылуы мүмкін. Толық конверсияны қамтамасыз ету үшін артық метанолды пайдаланады, ал қалған бөлігі дистилляция арқылы шығарылады.
Қолданбалар
Басқа фталат эфирлерінен айырмашылығы, диметил фталат PVC-ге пластфизиатор ретінде сирек қолданылады. Ол өте ұшқыр болып саналады және ПВХ өңдеу кезінде шамадан тыс түтінге айналады. Ол целлюлоза эфирлері үшін жақсы пластфизиатор болып табылады, соның ішінде целлюлоза ацетаты, целлюлоза ацетаты бутираты және целлюлоза пропионат композициялары. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл оны тырнақ лак пен кейбір жасанды тырнақтарда қолдануға әкелді, бірақ ол бүгінде жиі қолданылмайды. Ол дәрілік заттарға арналған ішек қабығын жасауға қолданылатын целлюлоза ацетаты фталатының пластфизиаторы ретінде қолданылады. Басқа косметикалық мақсаттар үшін парфюмериялық заттардың бекіткіші ретінде қолданылады, бірақ ол DEP сияқты кеңінен қолданылмайды. Диметил фталаты нитроцеллюлозаны ерітуге қабілетті, бұл оны кейбір автомобиль маталары мен лактацияларында тарихи маңыздылыққа ие етті.
Жәндіктерді жұқтырушы
DMP жәндіктерді жұқтырушы ретінде қолданылуы мүмкін және Лайм ауруына себепші икодидті құйрықтармен күресуде аса пайдалы. DMP Anopheles stephensi, Culex pipeins және Ades aegypti сияқты масалардың түрлерін қорғайды.
Метаболизм/биоөңдеу
Есірткі арқылы ерітіндіге салынған DMP негізінен I фазадағы биотрансформациядан өтіп, бауыр мен ішек қабығында гидролиз арқылы монометил фталатына (MMP) айналады. ММФ фталь қышқылына дейін гидролизделуі мүмкін. Алайда, ММП сияқты молекулалық салмағы төмен фталаттар негізінен моноэстерлер түрінде шығарылады және белгілі тыйым салынған молекула DEHP- ге қарағанда гидроксилдеу және окистену сияқты ІІ фазалық биоөңдеу процестеріне ұшырамайды.
Адам қауіпсіздігі
Адам мен жануарлар үшін ингаляция арқылы ДМП- нің өткір әсері көзді, мұрынды және тамақты қабыстыруға әкеп соғады. Кейбір зерттеулер репродуктивті жүйенің сезімталдығы мен фталат эфирлері арасындағы байланысты көрсеткенмен, фталаттардың көпшілігі төменгі жедел уыттылықты көрсетеді. Адам мен жануарлардағы ДМП- ның созылмалы (ұзақ мерзімді) әсері, репродуктивті әсері және канцерогенділігі басқа фталатты эфирлермен салыстырғанда әлі толық анықталмаған. Бұл жануарлардағы жеткіліксіз дәлелдерге және өмір бойы әсер етудің канцерогенділігін зерттеудің жеткіліксіздігіне байланысты. Дегенмен, DMP денсаулығына қауіп төндіру мүмкіндігі DEHP және BBP сияқты басқа фталаттарға қарағанда аз көрінеді.
Гематоксикалық әсері
Жоғары дозаларда (1000 мг/ кг) DMP қызыл қан жасушаларының (ҚҚЖ) оттегі тасымалдау қызметін жоғалтуына әкелуі мүмкін. In vitro және in vivo зерттеулер кезінде DMP инкубацияланған қызыл қан жасушалары темірді бөліп шығарады. Темір - гемоглобиннің оттегімен байланысу орны, олсыз гемоглобин оттегімен байланысып, оны дененің қалған бөлігіне жеткізе алмайды. Қызыл қан қышқылдарынан темірдің босауы DMP инкубацияланбаған қызыл қан қышқылдарында, сондай- ақ DMP- нің төмен және орташа дозаларында анықталмаған. Темірді босатудың бір механизмі - DMP- нің қызыл қан клеткаларына әсер еткен тотықтырғыш стрессі. Жеке зерттеулер DMP әсерінен пайда болған тотықтырғыш стресс эритроциттердің иммундық функцияларын төмендетеді. Окистендіру стрессі эритроциттердің құрылымы мен қызметін, әсіресе, қызыл қантөгірткі 3b (C3b) рецепторларын зақымдайды.
Гепатоксикалық әсері
Жануарлардағы зерттеулер DMP- ні ерлер арқылы қабылдау кезінде бауырдағы токсикалық әсерлерді анықтады, оның ішінде бауыр салмағының артуы, сілтілік фосфатазаның белсенділігінің жоғарылауы, холестерин мен липид деңгейінің төмендеуі.
Бактерияларға әсері
ДМП- ның қоршаған ортаға ластануы туралы зерттеу Pseudomonas fluroescens (P. fluorescens) клеткалық қызметіне тікелей әсер етеді, мысалы, өсімді тежеу, глюкозаның пайдаланылуының төмендеуі және т. б. Зерттеу нәтижелері энергия алмасуына қатысы бар ген экспрессиясындағы, мысалы, АТФ- ты байлайтын кассеталық тасымалдаушыларда өзгерістердің бар екендігін көрсетеді. Сонымен қатар, бактерияларда DMP- нің Cori циклін және гликолиз жолдарын тежеуі байқалды. P. fluorescens, өсімдіктердің өсуін ынталандыратын ризобактерия (PGPR) - топырақта, жапырақта және суда кездесетін маңызды бактерия, ол өсімдіктерге биотикалық және абиотикалық стресске төтеп беруге мүмкіндік беретін метаболиттерді өндіреді. Әсіресе жасуша мембранасының деформациясы мен мембраналық арналардың дұрыс ашылмауы, сондай-ақ энергия алмасуына жауапты гендердің экспрессиясының өзгеруі байқалды.
Судағы заттарға әсері
Ересектердегі зебра балықтарында (Danio rerio) DMP токсикологиялық әсері тексерілді және жоғары концентрациядағы әсерден кейін окистенуші зақымданулар байқалды. Сондай-ақ, антиоксидантты ферменттер биохимиялық маркерлер ретінде DMP токсинін анықтау үшін пайдаланылуы мүмкін екені анықталды. 96 сағаттан кейін LC50 мөлшері 45, 8 мг/ л болды, 200 мг/ л тобында өлім 100% - ға жетті. Жоғары концентрациядағы 96 сағат әсерден кейін негізгі антиоксидантты ферменттер каталаза, супероксид дисмутаза және глутатион трансферзаның белсенділігі айтарлықтай төмендеді. Бұл ферменттердің гендік экспрессиясының төмендеуіне әкелді. Антиоксидантты ферменттер ферменттердің белсенділігін жоғалту, ДНК мен холестеринге зиян келтіру және жасуша мембранасындағы қанықпаған майлардың пероксидациясын тудыратын еркін радикалдар түрінде болатын ластаушылардан болатын окистенуші зақымданудан жасушаларды қорғаушы ретінде әрекет етеді. Малдарда липидтердің пероксидациялану дәрежесін липидтердің пероксидациялануының нәтижесі болып табылатын малондиалдегид концентрациясының даму үрдісін бақылау арқылы өлшеуге болады. Бұл - ДМП әсерінің көрсеткіші.