Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Англиялық табиғи философ (1614–1672)
English natural philosopher (1614–1672)
Джон Уилкинс (14 ақпан 1614 – 19 қараша 1672) – англикан дін қызметкері, табиғи философ және автор, Корольдік қоғамның негізін қалаушылардың бірі. Ол 1668 жылдан өліміне дейін Честер епископы болды. Уилкинс Оксфорд және Кембридж университеттеріндегі колледждердің басшысы болған аз ғана адамның бірі. Ол сол дәуірдегі ең маңызды ғылыми жаңашылдардың бірі болмаса да, көп салалы ғалым болды. Оның жеке қасиеттері замандастарына анық байқалды, ол Interregnum кезеңіндегі Оксфордтағы саяси шиеленісті азайтуда, партиялық емес принциптерде Корольдік қоғамды құруда және протестанттық нонконформистерге қол жеткізуге жасаған тырыстары арқылы көрінді. Ол сол кездегі ғылыммен үйлесетін жаңа табиғи теологияның негізін қалаушылардың бірі болды. Ол ең әйгілісі "Нағыз мінез бен философиялық тіл туралы эссесімен" (1668) танымал, онда ол, басқа нәрселермен қатар, әмбебап тілді және метрикалық жүйеге ұқсас бірыңғай өлшемдер жүйесін ұсынды. Уилкинс үлкен саяси және діни дау-дамайлар заманында өмір сүрді, бірақ әртүрлі саяси бағыттардағы адамдармен жұмыс істеуге қол жеткізді; ол Англия шіркеуін мүмкіндігінше көп сектаны түсіну жолына қоюда және "қалғандарына төзімділік танытуда" маңызды рөл атқарды. Гилберт Бернет оны "Мен таныған ең дана дін қызметкері" деп атады. Ол адамзатты жақсы көріп, ізгілік жасауға құштар еді". Оның әкесінен туған қызы Джон Тиллотсонға үйленді, ол 1691 жылы Кентербери архиепископы болды.
John Wilkins (14 February 1614 – 19 November 1672) was an Anglican clergyman, natural philosopher, and author, and was one of the founders of the Royal Society. He was Bishop of Chester from 1668 until his death. Wilkins is one of the few persons to have headed a college at both the University of Oxford and the University of Cambridge. He was a polymath, although not one of the most important scientific innovators of the period. His personal qualities were brought out, and obvious to his contemporaries, in reducing political tension in Interregnum Oxford, in founding the Royal Society on non partisan lines, and in efforts to reach out to Protestant Nonconformists. He was one of the founders of the new natural theology compatible with the science of the time. He is particularly known for An Essay towards a Real Character and a Philosophical Language (1668) in which, amongst other things, he proposed a universal language and an integrated system of measurement, similar to the metric system. Wilkins lived in a period of great political and religious controversy, yet managed to remain on working terms with men of all political stripes; he was key in setting the Church of England on the path toward comprehension for as many sects as possible, "and toleration for the rest". Gilbert Burnet called him "the wisest clergyman I ever knew. He was a lover of mankind, and had a delight in doing good." His stepdaughter married John Tillotson, who became Archbishop of Canterbury in 1691.
Ерте өмір
Ол, мүмкін, Нортгемптонширдегі Кэнонс Эшбиде дүниеге келген, бірақ кейбір дереккөздер Фосли дейді; әкесі Уолтер Уилкинс (1623 жылы қайтыс болды) – алтын шебер, ал анасы Джейн Дод – Джон Додтың қызы, ол белгілі конформист пуритан болған. Анасы кейіннен Фрэнсис Поупқа үйленді, ал олардың ұлы Уолтер Поуп – оның туған ағасы болды. Уилкинс Оксфордта Эдвард Сильвестр басқарған мектепте білім алып, Нью Инн Холлға қабылданды. Содан кейін ол Оксфордтағы Магдален Холлға көшті, онда оның тәлімгері Джон Томбс болды және 1631 жылы бакалавр, ал 1634 жылы магистр дәрежесін алды. Уилкинс 1637 жылы Фослиге барды, ол аз халқы бар, қой шаруашылығымен айналысатын және Найтли отбасының ықпалындағы жер еді, оған ол және Дод қызмет көрсеткен болуы мүмкін; Ричард Найтли Додтың меценаты болған. 1638 жылдың ақпанында ол Англия шіркеуінің дін қызметкері болып тағайындалды. Содан кейін ол Лорд Сей мен Селенің, ал 1641 жылы Лорд Берклидің жеке капелланы болды. 1644 жылы ол сол кезде Англияда болған король Карл I-нің немере інісі, принц Чарльз Луидің капелланы болды. 1648 жылдан бастап Чарльз Луи Вестфалия бейбіт шартының нәтижесінде Рейн маңындағы Пфальцтың сайлаушысы лауазымын иеленді. Уилкинс континенттік Еуропаға саяхаттап, Энтони Вудтың сөзінше, Гейдельбергке барды. 1648 жылы Уилкинс Оксфордтағы Уадхэм колледжінің директоры болды және оның басшылығымен колледж гүлденді. Ол саяси және діни төзімділікті дамытып, Кристофер Рен сияқты талантты адамдарды колледжге тартты. Роберт Гук біртіндеп Уилкинс тобына қосылды: ол 1653 жылы Оксфордтағы Крайст-Черчте білім алып, Уиллистің ассистенты болды, мүмкін Ричард Бусби арқылы Уилкинске техник ретінде танылды және 1658 жылға қарай Бойльмен жұмыс істеді. 1656 жылы Уилкинс Оливер Кромвельдің кіші қарындасы Робина Френчпен (Кромвель) үйленді, ол 1655 жылы күйеуі Питер Френч, Крайст-Черчтің каноны қайтыс болғаннан кейін жесір қалған еді. Осылайша Уилкинс Парламенттік қоғамның жоғары эшелонына қосылды, ал жұбайлар Уайтхолл сарайындағы бөлмелерді пайдаланды. Өліміне аз уақыт қалғанда Оливер Кромвель Уилкинске Кембридждегі Тринити колледжінің магистрі лауазымын берді, бұл тағайындау оның әкесінің орнына Лорд-протектор болған Ричард Кромвель растады. Уилкинс онда Исаак Барроумен дос болып, оның меценаты атанды.
He was probably born at Canons Ashby, Northamptonshire, though some sources say Fawsley; his father Walter Wilkins (died 1623) was a goldsmith and his mother Jane Dod was daughter of John Dod, a well known conforming Puritan. His mother then remarried to Francis Pope, and their son, Walter Pope was a half brother. Wilkins was educated at a school in Oxford run by Edward Sylvester, and matriculated at New Inn Hall. He then moved to Magdalen Hall, Oxford where his tutor was John Tombes, and graduated with a BA degree in 1631, an MA degree in 1634. Wilkins went to Fawsley in 1637, a sheep farming place with little population, dominated by the Knightley family, to whom he and then Dod may have ministered; Richard Knightley had been Dod's patron there. He was ordained a priest of the Church of England in Christ Church Cathedral in February 1638. He then became chaplain successively to Lord Saye and Sele, and by 1641 to Lord Berkeley. In 1644 he became chaplain to Prince Charles Louis, nephew of King Charles I, who was then in England. From 1648 Charles Louis was able to take up his position as Elector of the Palatinate on the Rhine, as a consequence of the Peace of Westphalia. Wilkins travelled to continental Europe, and according to Anthony Wood visited Heidelberg. In 1648 Wilkins became Warden of Wadham College in Oxford, and under him the college prospered. He fostered political and religious tolerance and drew talented minds to the college, including Christopher Wren. Robert Hooke was gradually recruited into the Wilkins group: he arrived at Christ Church, Oxford in 1653, working his way to an education, became assistant to Willis, became known to Wilkins (possibly via Richard Busby) as a technician, and by 1658 was working with Boyle. In 1656, Wilkins married Robina French (née Cromwell), youngest sister of Oliver Cromwell, who had been widowed in 1655 when her husband Peter French, a canon of Christ Church, Oxford, had died. Wilkins thereby joined a high stratum of Parliamentary society, and the couple used rooms in Whitehall Palace. Shortly before his death, Oliver Cromwell arranged for Wilkins a new appointment as Master of Trinity College, Cambridge, an appointment that was confirmed by Richard Cromwell who succeeded his father as Lord Protector. Wilkins was there long enough to befriend and become a patron of Isaac Barrow.
Қайта қалпына келтіруден кейін
1660 жылы Реставрация кезінде жаңа билік Уилкинсті Кромвель берген лауазымынан айырды; ол Йорк пребендары және Миддлсекстің Кранфорд ректоры болып тағайындалды. 1661 жылы ол Грей Инннің уағыздаушысы болды және досы Сет Уордпен бірге тұрды. 1662 жылы Лондондағы Сент-Лоуренс еврейінің викарі болды. Ол Лондонның Ұлы өртінен зардап шегіп, викариясын, кітапханасын және ғылыми құралдарын жоғалтты. Ғылымға деген құштарлығы зор болған Уилкинс Корольдік қоғамның негіс қалаушы мүшесі болды және көп ұзамай мүше болып сайланды, сондай-ақ қоғамның екі хатшысының бірі болды: ол жұмысты 1656 жылы Оксфордта танысқан Генри Олденбургпен бөлісті.
Upon the Restoration in 1660, the new authorities deprived Wilkins of the position given him by Cromwell; he gained appointment as prebendary of York and rector of Cranford, Middlesex. In 1661, he was reduced to preacher at Gray's Inn, lodging with his friend Seth Ward. In 1662, he became vicar of St Lawrence Jewry, London. He suffered in the Great Fire of London, losing his vicarage, library and scientific instruments. Possessing strong scientific tastes, Wilkins was a founding member of the Royal Society and was soon elected fellow and one of the Society's two secretaries: he shared the work with Henry Oldenburg, whom he had met in Oxford in 1656.
Епископ
Уилкинс 1666 жылы Нортгемптонширдегі Полебруктың викариы болды; 1667 жылы Эксетердің пребендариы; ал келесі жылы Сент-Полс және Честер епискобының пребендариы. Ол епископтық лауазымын Джордж Вильерс, 2-ші Букингем герцогының ықпалымен иеленді. Букингемнің сол кездегі діни мәселеге қатысты ұстанымы – түсіністік, діни төзімділіктен кем болғанымен, кем дегенде бейконформистердің арасындағы пресвитериандарды Англия шіркеуіне бейбіт келіссөздер мен келісімдер арқылы әкелуді мақсат етті. Уилкинс та осылай ойлады. Ол Джон Хамфридің 1661 жылы Уильям Пирстің қайта тағайындалуын қабылдауын қорғаған жазбасын мұқият оқыған, өйткені ол бұрыннан классис арқылы пресвитериандық үлгіде тағайындалған еді. Уилкинс діни қызметке кірген кезде, жазалау заңдарын қолдануға қарсы сөйледі және бірден басқа умеренді епископтардан қолдау іздеп, бейконформистерге қандай жеңілдіктер берілуі мүмкін екенін білуге тырысты. 1668 жылы Уильям Бейтс, Ричард Бакстер және Томас Мантон сияқты наразылармен Уилкинс пен Езекия Бертон кездесіп, түсіністік схемасын қабылдау үшін күшті күш-жігер жұмсалды. Уилкинс пресвитериандарды Англия шіркеуіне қосуға болатынын сезінді, ал тәуелсіз сепаратистер шетте қалатын еді. Жаздың соңында бұл жоба сәтсіз аяқталды, Мантон Джон Оуэнды Букингеммен жалпы төзімділік үшін құпия схемалар жасауда айыптады, ал Бакстер Лордтар палатасын кінәлады.
Wilkins became vicar of Polebrook, Northamptonshire, in 1666; prebendary of Exeter in 1667; and in the following year, prebendary of St Paul's and bishop of Chester. He owed his position as bishop to the influence of George Villiers, 2nd Duke of Buckingham. Buckingham's approach to the religious problem of the day was comprehension, something less than religious tolerance but aimed at least at bringing in the Presbyterians among the nonconformists to the Church of England by some peaceful form of negotiation and arrangement. Wilkins too thought along these lines. He had been a sympathetic reader of John Humfrey's 1661 justification of his acceptance of re ordination by William Piers, having already once been ordained in the Presbyterian style by a classis. As Wilkins was ordained, he spoke out against the use of penal laws, and immediately tried to gather support from other moderate bishops to see what concessions to the nonconformists could be made. A serious effort was made in 1668 to secure a scheme of comprehension, with William Bates, Richard Baxter and Thomas Manton for the dissenters meeting Wilkins and Hezekiah Burton. Wilkins felt the Presbyterians could be brought within the Church of England, while the Independent separatists were left outside. It fell through by late summer, with Manton blaming John Owen for independent scheming for general toleration with Buckingham, and Baxter pointing the finger at the House of Lords.
Өлім
Уилкинс Лондонда, ең болжамдысы, бүйрек тастарын емдеу үшін және несеп тоқтауын жоюға қолданылған дәрілерден қайтыс болды.
Wilkins died in London, most likely from the medicines used to treat his kidney stones and urinary retention.