Кіріспе

Екі немесе одан көп жолдың қабаттасып немесе бір деңгейде қиылысатын жері – қиылыс немесе қабаттасқан қиылыс деп аталады. Бұл жерде екі немесе одан көп жол бір биіктікте түйіседі, бөлінеді, қатар келеді немесе қиылысады, ал жол айырығында көпірлер немесе туннельдер арқылы жолдар бөлінеді. Маңызды қиылыстар көбінесе жол бойындағы үшбұрыштармен белгіленеді және жол сегменттері, жол жүрісін реттеу және қатарлардың құрылымы бойынша жіктелуі мүмкін. Бұл мақала көбінесе көлік құралдары оң жақтан жүретін елдердегі тәжірибеге қатысты. Егер басқаша көрсетілмесе, "оң" және "сол" терминдерін көлік құралдары сол жақтан жүретін елдерге сәйкес ауыстыруға болады.

Жол учаскелері

Кесіегіштерді жіктеудің бір жолы – жол сегменттерінің (қаруларының) саны. Үш жолды қиылыс – үш жол сегментінің (қолдарының) арасындағы түйісу: екі қол бір жолды құрағандағы Т-түйісуі немесе Y-түйісуі, соңғысы Y-дың сабағынан жақындағанда бұрылыс деп те аталады. Төрт жолды қиылыс, немесе жол торабы, әдетте екі көше немесе жолдың кесісуін қамтиды. Блоктар бар жерлерде және кейбір басқа жағдайларда кесісетін көшелер немесе жолдар бір-біріне перпендикуляр болады. Дегенмен, екі жол әртүрлі бұрышпен кесісе алады. Кейбір жағдайларда екі жол сегментінің түйісуі қиылысқа жеткенде ығыстырылған болуы мүмкін, бірақ екі ұшы да бір көше деп есептелуі мүмкін. Алты жолды қиылыстар көбінесе бір түйісте үш көшенің кесісуін қамтиды; мысалы, екі перпендикуляр көше мен диагональді көшенің кесісуі – 6 жолды қиылыстың кең таралған түрі. Бір қиылысқа бес, жеті немесе одан да көп жолдың жақындауы, мысалы, Лондонның Seven Dials-ында сирек кездеседі.

Жол жолағының құрылысы

Круг – жол қиылысының бір түрі, онда көлік ағыны шеңбер бойымен бағытталады. Жолдық шеңберлердің түрлеріне айналма жолдар, «шағын айналма жолдар», «ойналыстар», «ТОҚТАУ» белгісімен басқарылатын шеңберлер және сигналмен басқарылатын шеңберлер жатады. Кейбір адамдар айналма жолдарды көлік шеңберлерінен ерекше тип деп санайды (мұндай айырмашылық көлем және инженерлік ерекшеліктерге негізделген). Қиылысқа қосымша бөлімдер қосылуы мүмкін, мұнда шығу жолы бос болмаса, қиылысқа кіруге тыйым салынады. Кейбір (әдеттен тыс немесе баламалы) қиылыстарда сыйымдылықты арттыру және кешігуді азайту үшін жанама солға бұрылыстар қолданылады. Мичигандық солға бұрылыс оңға бұрылыс пен U-бұрылысты біріктіреді. Jughandle солға бұрылыстары оңға бұрылып, содан кейін солға бұрылады, солға бұрылысты өтпелі маневрге айналдырады, бұл айналма жолға ұқсас. Бұл техникалар көбінесе сигналмен басқарылатын қиылыстармен бірге қолданылады, бірақ тоқтау белгісімен басқарылатын қиылыстарда да қолданылуы мүмкін. Басқа да жобаларға алдыңғы тоқтау сызықтары, параллель ағынды және үздіксіз ағынды қиылыстар, ілгек бұрылыстар, квадранттар, қанатты қиылыстар, жылдамдық жолақтары, қадамды қиылыстар (екі қарама-қарсы T-тәрізді қиылыстардан тұратын қиылыстар, мұнда бір жол екі қиылысқа диагональды орналасқан жолдармен кесіседі; американдық ағылшын тілінде «doglegs» деп аталады), суперстриттер, Техас Т-тәрізді қиылыстар, Техас U-бұрылыстары және айналыстар кіреді. Айналма жол және оның түрлері, мысалы, турбо айналма жолдар, бабочка тәрізді қиылыстар және бөлу шеңберлері, сондай-ақ көлік шеңберлері және тікелей кіру/тікелей шығу (RIRO) қиылыстары.

Бұрылу

Қиылыстарда бұрылыстар көбінесе рұқсат етіледі, бірақ басқа көліктерге кедергі келтірмеу үшін олар жиі реттеледі. Кейбір бұрылыстарға тыйым салынуы мүмкін немесе реттеуші белгілер мен сигналдар арқылы, әсіресе қарсы қозғалыспен келісетін бұрылыстар шектелуі мүмкін. Көбінесе баламалы жобалар мұндай қақтығыстарды азайтуға немесе толығымен жоюға бағытталған.

Жолға ауысу

Қозғалысы басым бөлігі бұрылудан тұратын қиылыстарда бұрылу жолақтары (немесе бұрылу арналары) қарастырылуы мүмкін. Мысалы, суретте көрсетілген қиылыста солға бұрылу жолақтары оңнан солға қарай өтетін көшеде бар. Бұрылу жолақтары көлік құралдарына қарсы қозғалыспен келісіп өтуге (оң жақтан жүретін елдерде солға бұрылу, сол жақтан жүретін елдерде оңға бұрылу) немесе қарсы қозғалысқа кедерес келтірмей жолдан шығуға (оң жақтан жүретін елдерде оңға бұрылу, сол жақтан жүретін елдерде солға бұрылу) мүмкіндік береді. Бұрылу жолағының болмауы, әдетте, сол бағытта бұрылуға тыйым салынғанын білдірмейді. Оның орнына, нақты бұрылыстарды шектеу үшін жол қозғалысын реттеу табельдері қолданылады. Бұрылу жолақтары қиылыстың өткізу қабілетін арттырады немесе қауіпсіздікті жақсартады. Бұрылу жолақтары тораптың қауіпсіздігіне елеулі әсер етеді. Ауылдық жерлерде, тоқтау белгісі бар қиылыстардың екі бағытында да солға бұрылу жолақтары болса, жол-көлік оқиғасының жиілігі 48%-ға дейін төмендеуі мүмкін. Жарық сигналдары бар қиылыстарда оқиғалар 33%-ға азаяды. Қалалық аймақтарда нәтижелер аздап төмендеуі мүмкін. Бұрылу жолақтары сол жолдан бұрылу бағытын көрсететін жебемен белгіленеді. Бірнеше жебелер жүргізушілердің жебе көрсеткен кез келген бағытта жүруге құқылы екенін көрсетеді.

Бұрылу белгілері

Бұрылыс қатарындағы көліктерге арналған жол сигналдары көбінесе жебе тәрізді белгілермен жабдықталады. Солтүстік Америкада әртүрлі индикация үлгілері қолданылады. Жасыл жебелер қорғалған бұрылыс фазаларын көрсетеді, онда көліктер қарсы қозғалыстың кедергісіз бұрылуы мүмкін. Қызыл жебелер сол бағытта бұрылуға тыйым салу үшін көрсетілуі мүмкін. Қызыл жебелер, сондай-ақ, дөңгелек жасыл сигналмен бірге, жебе бағытында бұрылуға тыйым салынғанын, бірақ басқа қозғалыстарға рұқсат етілетінін көрсету үшін де қолданылады. Кейбір елдерде қызыл жебе қызыл шамда бұрылуға тыйым салады. Еуропада егер әртүрлі қатарларда әртүрлі фазалар болса, әрбір қатарға сәйкес келетін қызыл, сары және жасыл жол шамдарының ортасы жебе пішіндес қараңғыланған аймақтармен белгіленеді, бұл жүргізушілерге олардың қозғалыс бағытын көрсетеді. Бұл жүргізушілерге қай сигналға назар аудару керектігін анықтауды жеңілдетеді. Жасыл жебе де болуы мүмкін; ол жанған кезде жебе бағытындағы жүргізушілер жолға шыға алады, бірақ басқа барлық көліктерге жол беруге тиіс. Бұл АҚШ-тағы қызыл шамда оңға бұрылуға ұқсас. Бұрылыс қатарларының кемшіліктеріне жол төсемінің ауданының ұлғаюы, оған байланысты құрылыс және күтім шығындарының артуы, сондай-ақ ылғалды ауа райынан ағып жатқан судың көбеюі жатады. Олар сондай-ақ көшені кесіп өтетін жаяу жүргіншілердің көлік қозғалысына ұшырау қаупін де арттырады. Егер бұрылыс қатарында жеке сигнал фазасы болса, ол әдетте қарсы бағыттан келе жатқан көліктердің күтіп қалу уақытын ұзартады. Жеке фаза болмаса, қарсы бағыттан келе жатқан көліктер бұрылыс қатарының қауіпсіздігінің толық тиімділігін пайдалана алмайды.

Жол жолын басқару

Баламалы қиылыстар конфигурациялары, бұрынғысы дәстүрлі емес қиылыстар деп аталатын, қауіпсіздікті және қиылыстар арқылы өтуді арттыру үшін бұрылу қозғалысын басқара алады. Оларға Мичиган сол жағынан шығу / Суперкөше (RCUT/MUT) және үздіксіз ағынды қиылыс (CFI/DLT) жатады, бұл жол қозғалысының ағынын жақсартуға, сондай-ақ 2012 жылы басталған Федералдық тас жол басқармасының «Күнделікті есептеу» бастамасының бір бөлігі ретінде Дивергентті алмаз тәрізді қиылыс (DDI/DCD) дизайны сияқты қиылыс түрлері кіреді.

Жол қозғалысының осал пайдаланушылары

Жолдың осал қатысушыларына жаяу жүргіншілер, велосипедшілер, мотоциклшілер, сондай-ақ электр скутерлер мен осыған ұқсас құралдарды пайдаланатын адамдар жатады. Автокөліктерде (көліктер мен жүк көліктері сияқты) жүретін адамдармен салыстырғанда, олар қиылыста қатысты жарақаттарға немесе өлімге ұшырау ықтималдығы әлдеқайда жоғары.

Жаяу жүргіншілер

Қиылыстарда көбінесе жаяу жүргіншілер де, көліктер де басқарылуы керек. Жаяу жүргіншілерге көмектесетін құралдарға жаяу жүргіншілер өткелдері, жаяу жүргіншілерге арналған жол сигналдары («жаяу жүргіншілерге рұқсат»), сондай-ақ үстіңгі және астыңғы жаяу өткелдер жатады. Жол сигналдары кешіктіруге себеп болуы мүмкін, әсіресе егер олар көлік ағынына жаяу жүргіншілерге қарағанда басымдық беру үшін бағдарламаланған болса, ал баспалдақтары бар үстіңгі және астыңғы жаяу өткелдерге көтеріле алмайтындар үшін қол жетімді емес. «Жаяу жүргіншілерге рұқсат» шамдары көру қабілеті нашар адамдарға көмектесу үшін дыбыстық сигналдармен бірге берілуі мүмкін. Медианалар жаяу жүргіншілер аралдарын ұсына алады, бұл жаяу жүргіншілерге әр бағыт бойынша бөлек кезеңдерге бөліп өтуге мүмкіндік береді, мүмкін, әр кезең үшін жеке сигналмен. Кейбір қиылыстарда қызыл шамдар барлық бағытта бір уақытқа қосылады. Бұл «жаяу жүргіншілерге арналған шатыр» деп аталады, мұндай жағдайда көліктер тоқтағанда жаяу жүргіншілер кез келген бағытта, тіпті диагональ бойынша да қауіпсіз өте алады. Токиодағы Сибуя станциясының жаяу өткеліндегі «барлық жасыл» режимі бұл жағдайдың мысалы. 2020 жылы NHTSA АҚШ-тағы жаяу жүргіншілердің өлімінің 50%-дан астамы (барлығы 3262 адам) жол беру ережесін бұзуға байланысты болғанын хабарлады, бұл көбінесе қиылыстарда орын алады.

Велосипедшілер мен мотоциклшілер

Көшелердің қиылысында нашар көріну жүргізушілердің велосипедшілермен және мотоциклшілермен соқтығысуына себеп болуы мүмкін. Кейбір қиылыстарда велосипедшілердің қозғалыс кезегінің алдына шығуына мүмкіндік беретін, осылайша оларды жүргізушілерге жақсы көрінуге мүмкіндік жасайтын қосымша тоқтау сызықтары қолданылады.

Темір жолдың жоғарғы деңгейінде

Темір жолдар немесе темір жол желілері үшін "деңгейде" термині қазаншүйірде немесе ашық қазбада емес, темір жолға қолданылады. Осылайша, ол көшелер мен жолдарды олардың астынан немесе үстінен өте алмайды. Бұл үшін темір жол өткелдері қажет. Деңгейдегі темір жолдар тас жолдың ортасымен жүруі мүмкін. Бұған қарама-қарсы – деңгейлер бөлінген. Онда жол өткелдері немесе тоннельдер болуы мүмкін.