Кіріспе
Белиша маяғы (/b//ə/'/l//iː//ʃ//ə/) – Ұлыбритания, Ирландия және тарихи түрде Ұлыбританияның ықпалында болған басқа елдерде, мысалы Гонконг, Мальта және Сингапурда жаяу жүргіншілердің жолдан өтуін белгілейтін, биік қара-ақ жолақты бағананың үстіне орнатылған сары түсті шам. Маяқтар Лесли Хоре Белишаның (1893–1957) құрметіне аталған, ол 1934 жылы жолдың бетіне ірі металл бұршақтармен белгіленген жаяу жүргіншілер өткелдеріне маяқтар қостырған. Бұл өткелдер кейіннен қара-ақ жолақтармен боялып, «зебра өткелдері» деп аталды. Заң бойынша, мұндай өткелдерде жаяу жүргіншілерге көлік құралдарына қарағанда басымдық беріледі.
Belisha beacon (/b//ə/'/l//iː//ʃ//ə/) is a yellow coloured globe lamp atop a tall black and white striped pole, marking pedestrian crossings of roads in the United Kingdom, Ireland, and other countries historically influenced by Britain, such as Hong Kong, Malta, and Singapore. The beacons were named after Leslie Hore Belisha (1893–1957), the Minister of Transport who, in 1934, added beacons to pedestrian crossings, marked by large metal studs in the road surface. These crossings were later painted in black and white stripes, and thus are known as zebra crossings. Legally, pedestrians have priority (over vehicles in the carriageway) on such crossings.
Тарих
Көлік министрлігі жаяу жүргіншілер өткелдерінің жанына «Белиша маяктарын» орнату туралы шешім қабылдады. Алғашқы Белиша маяктары Лондон қалалық биліктерінің аймақтарында орнатылды және 1934 жылғы Жол қозғалысы заңынан кейін 1935 жылы еліміз бойынша қолданысқа енгізілді. 1941 жылдың желтоқсанында 64 000 Белиша маяк тіректерін оқ-дәрі жасау үшін балқытудың пайдалылығы зерттелді, бұл жоспар «Девонпорт округінің өкілі, мырза Хоре Белишаның мәңгілікке қалу үмітінен айыруға» қауіп төндірді. 1948 жылы Орталық ақпарат бюросы жаяу жүргіншілер өткелін дұрыс пайдалануды көрсеткен қысқа фильмді жасады (сол кезде жолақтар болмаған). Белиша маяктары көбінесе түнде автомобиль жүргізушілері үшін «зебра» өткелдерін қосымша көрінумен қамтамасыз етеді. Ұлыбританиядағы шамның жылдамдығы 750 мс қосылып, 750 мс өшіріледі. Кейбір өткелдерде әрбір маяк кезекпен қарсы жаққа жандырылады, бірақ уақыт өте келе олар синхрондылығын жоғалтады. Көптеген жерлерде дәстүрлі шамдардың орнына, жарықтығымен және аз энергия тұтынуымен ерекшеленетін сары түсті LED шамдары бар маяктар қолданылады. Кейбір өткелдерде іштен жарықтандырылатын мөлдір пластик тіректер орнатылған. Бұл жаман ауа райында және түнде бірден көзге түседі. Жақсы жарықтандырылған ақ бөліктер сары шарларды ұстап тұрған тіректердің бар екенін көрсетеді, бұл жол өткелін барлық қатысушылар үшін көрінуді арттырады. Алайда, осы ақ жарық бөліктері өткелден өтуді күтіп тұрған жаяу жүргіншіні жасыра алады, себебі жүргізуші тіректен шығатын жарқын жарықтың артындағы қараңғы силуэтті байқамайды. Ұлыбритания заңнамасына сәйкес, әрбір «зебра» өткелінде екі Белиша маяғы болуы міндетті. Егер жолда қозғалыс аралдары немесе орталық бөлігі болса, жол қозғалысын басқару органы орталыққа бір немесе бірнеше маяк орнатуды шеше алады. Велосипед жолдары арқылы өтетін өткелдерге маяк орнату қажет емес. 1997 жылы жаңа ережелер енгізілгеннен бері Англияның солтүстік округтерінде «зебра» өткелдері мен Белиша маяктарының саны азайды, олардың орнына пеликан немесе пуффин өткелдері, яғни жаяу жүргіншілер бақылайтын сигналдар орнатылды. Күтіп тұрған жаяу жүргінші батырманы басып, көлік қозғалысын тоқтатып, қызыл және жасыл адамның сигналы жасыл түске ауысқанша күте алады.
Австралия
Австралияда жаяу өткелдерінде жоғары көріну үшін әртүрлі нұсқаудағы маяктар мен бағаналар (боллардтар) көбейіп келеді – жарықтандырылатын, жарық қайтаратын немесе басқаша ерекшеленетіндер. Кейде оларды жаңылысқанда "Белша" деп атайды. Мұндай жоғары көрінетін өткел белгілері көбінесе жолдың ортасындағы қауіпсіз аралдарға, сондай-ақ жол жиегінде немесе оның орнына орналастырылады. Көптеген жаңа өткелдерде жаяу жүргіншілердің көлікке жол беру керектігі туралы хабарламалар орнатылған. Брисбенде 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында "Белша" маяктарымен белгіленген бірнеше өткел болды, бірақ Австралиядағы өткелдердің көпшілігі сары дөңгелек белгілермен белгіленген, онда адамның қадам басу бейнесі бейнеленген – бұл "зебра" өткелдері.
Гонконг
Гонконгта, Гонконгтың Көлік департаменті жаяу өткелдерін "зебра өткел" деп тану үшін Белиша маяктарын міндетті түрде орнатуды талап етеді, мұнда жаяу жүргіншілерге басымдық беріледі. Маяктардың сары шарлары жыпылықтайтын немесе тұрақты жарықпен жарықтандырылуы мүмкін. Ұлыбританиядағы сияқты, екі Белиша маяғы қажет, олардың әрқайсысы зебра өткелінің екі шетіне де орнатылады. Егер орталық бөлігіште жаяу жүргіншілерге арналған арал болса, қосымша Белиша маяктары қосылуы мүмкін.
Ирландия
Ирландияда Белиша маяктары көбінесе екі жағынан да жақсы көрінетін, екі рет жыпылықтайтын сары түсті жол шамдарымен бірге орнатылады. Кейбір зебра өткелдерінде Белиша маяктарының орнына тек осы шамдар ғана болады. 2022 жылдың қазан айында Ұлттық көлік басқармасы Лимерик қалалық және округтік кеңесімен және Дун Лаухейр Ратдаун округтік кеңесімен бірлесіп, Белиша маяктарысыз зебра өткелдерін енгізуді сынақтан өткізу үшін пилоттық жобаны бастады, олардың орнына құрлықтық Еуропада қолданылатын міндетті көк белгілерді пайдаланды. Бұл өткелдерді орнату арзан әрі жылдам, себебі оларға электр қосылымы қажет емес. Белгілер 2024 жылдың наурызында бекітілді, алайда маяктарды пайдалануға рұқсат етіледі.
Жаңа Зеландия
Ұлыбританиядан тыс жерлерде Белиша маяктары ең көп таралғаны Жаңа Зеландияда, онда олар барлық белгіленген жаяу өткелдерінде міндетті түрде орнатылады. Жол қозғалысы ережелері бақылаушы органнан әрбір бағанаға жаяу өткелінің бар екенін және орналасқан жерін көрсететін, іштен жарықтандырылған, диаметрі кемінде 300 мм (12 дюйм) болатын, минутына 40-60 рет жыпылықтайтын қызғылт сары түсті шар немесе диаметрі 400 мм (16 дюйм) флуоресцентті қызғылт сары түсті дискіні орнатуды талап етеді. Бағаналар өткелдің әр шетінен 2 метр (6 фут) қашықтықта орнатылуы керек. Бағаналардың диаметрі 75 мм (3 дюйм) кем емес, биіктігі 2 метр (6 фут) кем емес болуы тиіс және олар қара және ақ түсті параллель жолақтармен анық боялуы керек, әр жолақтың ені шамамен 300 мм (12 дюйм) болуы тиіс. Дискілер салыстырмалы түрде жаңадан енгізілген, жарықтандырылған шарларды алмастыру ретінде қолданылады және 1990 жылдардан бері ғана кеңінен танымал болды.
Польша
Белиша маяктары сирек кездесетін, бірақ Жол ережелері оларды 1960 жылдардың басына дейін қолдануға мүмкіндік берді.
Нидерланды
Нидерландыда Белиша маяктары 1957 жылдан 1962 жылға дейін жаяу жүргіншілердің белгілі бір өткелде басымдыққа ие екенін көрсету үшін қолданылды. 1962 жылы қабылданған заң бұл ережені барлық «зебра» өткелдеріне таратып, маяктар алынып тасталды. Дегенмен, бірнешесі Влаардингенде, сондай-ақ Хилверсумдағы медиа аймағында әлі де сақталып қалған.
Сингапур
Сингапурда барлық жаяу өткелдер Белиша маяктарымен белгіленеді.
Франция мен Испания
Франция мен Испанияда жаяу өткелдердің аз ғана саны екі жағында жыпылықтайтын сары шамдары бар арнайы шам бағаналарымен жарықтандырылады, олар Белиша маяктарымен бірдей қызмет атқарады.
Либерия
Белиша маяктары 1960 жылдан 2010 жылға дейін Либерияның барлық жаяу өткелдерінде орналастырылған, ал кейбіреулері 2010 жылдан 2013 жылға дейін қолданылып келді.
Ойындар
Белиша маяктары "Белиша" деп аталатын танымал карта ойынына түрткі болды. Оның мақсаты балаларды жол қауіпсіздігі ережелерін үйрету болған. Ойында жол көріністерінің суреттерімен қатар, Гретна Грин және Робин Гудтың құдығы сияқты танымал орындар да бейнеленген. Ойын Rummy ойынының қағидалары негізінде құрылған. Сонымен қатар, бұл "Белиша Биконс" деп аталатын Блэкпульдегі тәртіпсіз ойын автоматына да әсер етті, онда ойыншылар жол белгілерін доптармен атқылайтын.