Кіріспе

Әуесқойлық, христиандық, тарихи тұрғыдан алғанда, Ауғанстанда шағын қауым болып табылады. Халықаралық христиандық қамқорлық ұйымының мәліметінше, қазіргі уақытта Ауғанстандағы христиандардың жалпы саны 15000-20000-ға дейін деп бағаланады. Ауғанстанның барлық дерлік христиандары ислам дінін қабылдады. Pew Research Center 2010 жылы Ауғанстанда 40 мың христиан өмір сүргенін болжайды. Ауғанстан Ислам Республикасы көптеген шетелдіктерді қоспағанда, ешқандай ауған азаматын христиан ретінде танымады (бұл ретте 2014 жылдан 2021 жылға дейін елдің бірінші ханымы Рула Гани Ливаннан келген маронит мәсіхшісі). Ауғанстанда мұсылмандық қауымның христиандарын табуға болады, олардың саны 500-8000 немесе 10-12000 арасында деп есептейді.

Талибан билігі

Ауғанстан христиандардың ең қатты қудалануына тап болған 50 елдің жыл сайынғы рейтингісі бойынша "Open Doors" 2022 World Watch List-те бірінші орынға ие болды. 2023 жылы ел 9-орында тұрды; бұл негізінен талибандардың мұсылман еместерге емес, саясатқа назар аударғанынан болды. Талибан 2021 жылдың тамызында елді қайтадан қолға алғаннан кейін, USCIRF елдегі мәсіхшілердің "өте қауіпті" екендігін ескертті. Көптеген адамдар қашып, баспана іздеді, ал елде қалған аздаған мәсіхшілер талибандардың шабуылынан жасырынғандарын хабарлады. Талибандар Ауғанстанда "христиандар жоқ" деп жалған айтады.

Жасырын мәсіхшілер

Қоғамдық шектеулерге қарамастан, көптеген көздер Ауғанстанда тұратын ауған христиандарының жасырын жер асты қауымы бар деп мәлімдейді. АҚШ Мемлекеттік департаменті бұл топтың шамамен 500-ден 8000-ға дейін адамнан құралатынын мәлімдеді. Ауғанстанның қатал құқықтық ортасына байланысты, Ауғанстанның мәсіхшілері өз сенімдерін жеке үйлерде жасырын түрде ұстайды.

Мәсіхшілікті қабылдағандар

Ауғанстаннан тыс жерлерде тұратын көптеген христиандар (конверттер де, олардың ұрпақтары да) бар, соның ішінде Үндістан, АҚШ, Ұлыбритания, Канада, Австрия, Финляндия және Германиядағы христиан қауымдастықтары бар.

Ертедегі иезуит зерттеушілері

1581 және 1582 жылдары иезуиттер мен испандық Монтесератты және португалдық Бенто де Гойсты ислам императоры Акбар жылы қарсы алды, бірақ иезуиттер елде ұзақ уақыт тұрмады.

Армян апостол шіркеуі

1667 жылы Кабулда тұрып жатқан армян саудагерлері Моғол (қазіргі Үндістан) жеріндегі иезуиттермен байланыста болған. Бұл армян саудагерлері христиан болған-болмағаны белгісіз, бірақ олардың болуы 17-ғасырда Кабулда армян қауымы болғандығын көрсетеді. Кабул Армения Апостольдық шіркеуінің Персиялық Үнді епархиясының Жаңа Жулфа, Эсфахан (қазіргі Иран) шіркеуінің шіркеулік құзырына кірді, ол қауымға армян діни қызметкерлерін жіберді; дегенмен 1830 жылдан кейін армян діни қызметкерлері келмеді. 1755 жылы Лахорға езуит миссионерлері Жозеф Тифенталер Султан Ахмад Шах Бахадур бірнеше армян қарушыларын Лахордан Кабулға алып кеткенін хабарлады. 1832 жылы англикандық миссионер Джозеф Вольф Кабулда олардың ұрпақтарына парсы тілінде уағыз айтты; оның есебі бойынша, қауымда 23 адам болды. 1839 жылы Лорд Кин Кабулға аттанғанда, шіркеу қызметкері, Rev. Г. Пигот, әрмен шіркеуінде екі баланы шомылдыру рәсімінен өткізді. 1842 жылы Қасиетті Қасиетті Генерал Уильям Нотт әскерінің капелланы Дж. Армян шіркеуінде тек қана бір ауғандықты шомылдыру рәсімінен өткізгенін, ол шіркеудің төбесінен кіріп, үш рет құлап, онда сақталған бағалы күміс ыдыстарды алып кетуге тырысқан қарақшы екені айтылды. Ол табылған кезде, қайырымдылық сұрап, шомылдыру рәсімінен өтуді өтінді. Бала Хисар маңындағы армян шіркеуінің ғимараты екінші ағылшын-афған соғысы кезінде британ әскерлерімен қиратылған; қауым британдық Сыртқы істер және одақтастық кеңсесінен шығын үшін өтемақы алды, бірақ шіркеу қайта салынбады. 1870 жылы британдық есептерде Кабулда қалған 18 армян мәсіхшілері көрсетілген. Алайда, алғашқы қызығушылық білдіргеніне қарамастан, ақыр соңында Калькуттаның армяндықтарының ешқайсысы ұсынысты қабылдамады. Келесі жылы Осман сұлтаны Абдул Хамид II-нің армяндықтардың адалдықтарына күмән келтірген хатында армяндықтардың соңғы қалдықтары қуып шығарылды. Кабулдағы армяндар Пешаварға бас сауғалады. Бұл босқындар өздерімен бірге діни кітаптар мен көне қолжазбаларды алып келгенін айта кеткен жөн. Бұл мәселе бойынша 1907 жылы 11 ақпанда "Англизмен" (Калькутта) газетінде жазылған мақалада былай делінген: "Амир Абдул Рахманның заманында бұл халық он отбасыға дейін қысқарды. Олар белгісіз себептермен Пешаварға айдалып, өзімен бірге өте көне деп саналатын қолжазбалар жинағын алып келді. Олар өте ескі болғандықтан, оларды ұстаған отбасылардың ешқайсысы оларды оқи алмайды. Қалай болғанда да, қазіргі Пешаварда сақталған қолжазбаларды сарапшылар зерттегенде, құнды нәтижелер болуы керек. Отбасылардың өздері Кабулда алғашқы қоныстың тарихы туралы ештеңе білмейді, тек оның ерте заманнан басталғанын ғана біледі". Армениялық архиепископ Сахак Айвадиан осы басылымнан кейін Пешаварға осы армяндарға пасторлық сапармен барып, кітаптар мен қолжазбаларды зерттеді. Калькуттаға оралған соң ол босқындардан алған кейбір кітаптарды Армения шіркеуінің кітапханасына сыйға тартты.

ХХ ғасырдан бастап

2021 жылға дейін, барлық азшылықты дін мекемелері танылудан бас тартқан кезде, Ауғанстандағы жалғыз заңды түрде танылған шіркеу Италия елшілігінің аумағында болды. Италия 1919 жылы Ауғанстанның тәуелсіздігін алғаш рет мойындаған ел болды, ал Ауғанстан үкіметі Италияға қалай алғыс айта алатынын сұрады. Рим католик шіркеуін салу құқығын сұрады, оны сонда Ауғанстан астанасында тұратын халықаралық техниктер сұрады. 1921 жылғы итальян-ауған келісімінде Италияға елшіліктің ішінде шіркеу салуға құқық беретін бап енгізілген болатын, сол жылы Барнабиттер пасторлық көмек көрсетуді бастады. Шын мәнінде пасторлық жұмыс 1933 жылы халықаралық техника сұраған шіркеудің салынуымен басталды. 1950 жылдары қарапайым цемент шіркеу аяқталды. 1990 жылдан 1994 жылға дейін отец Джузеппе Моретти Ауғанстандағы жалғыз католик діни қызметкері болды, бірақ 1994 жылы азаматтық соғыс кезінде Италия елшілігі шабуылға ұшыраған кезде шрапнелге ұшырағаннан кейін, ол Италияға оралуға мәжбүр болды. 1994 жылдан кейін Исаның кішкентай әпкелері Ауғанстанда қалуға рұқсат етілген жалғыз католиктік діни қызметкерлер болды, өйткені олар 1955 жылдан бері сол жерде болды және олардың жұмысы әйгілі болды. 1992 жылы президент Мұхаммед Нәжібулла үкіметінің өкілі Мореттиге жаңа шіркеу кешенін жоспарлау үшін барды, бірақ Нажибулла көп ұзамай көтерілісшілермен соғысқа түскеннен кейін ештеңе шықпады. 1959 жылы АҚШ президенті Дуайт Д. Эйзенхауэр Ауғанстанға барды. Вашингтонның Ислам орталығы жақында Вашингтон қаласында мұсылман дипломаттары үшін салынған болатын және президент Эйзенхауэр Кабулда дипломатиялық корпус пен Ауғанстандағы шетелдік қауымның пайдалануы үшін өзара негізде протестанттық шіркеу салуға король Захир Шахтан рұқсат сұрады. Оның құрылысына бүкіл дүние жүзінен келген мәсіхшілер өз үлестерін қосты. Құрылысты бағыштаған кезде, оның басында афған алабырынан жасалған мармардан ойылып жасалған іргетасқа мынадай сөздер жазылған еді: "Бізді сүйетін және өз қаны арқылы күнәларымыздан азат еткен Құдайдың даңқы үшін, осы ғимарат 1970 жылы 17 мамырда Х. М. Захир Шахтың тұсында 'барлық халықтар үшін дұға ететін үй' ретінде бағышталды, 'Иса Мәсіхтің Өзі басты бұрыштық Тас болады'". Алайда шіркеу ғимараты 1973 жылы 17 маусымда қиратылды. 2001 жылы Талибан құлағаннан кейін АҚШ-тың қатысуы ұлғайып, христиан дінін қабылдағандардың саны өсті. Христиан дінін қабылдағандардың көпшілігі қалаларда өмір сүрді, сондықтан талибандардың қатерлі әсері аз болды. Бірақ 2005 жылы көптеген христиандар Ауғанстандан (негізінен Үндістанға) қаша бастады, өйткені олардың жеке басы жария етілуі мүмкін деп қорқып жүрді. 2015 жылы жүргізілген зерттеуде елде өмір сүретін мұсылман ортасынан шыққан 3300 христиан бар екені анықталды. Ауғанстан Ислам Республикасы кезінде Ауғанстан Конституциясы ислам дінін заңдық шеңберге кіргізбеген және ислам дінін қауіпке ұшыратпаған жағдайда, исламнан басқа діндерді ұстануға рұқсат берді. Алайда христиан дінін қабылдаған мұсылмандар қоғам мен ресми қысымға ұшырап, мүлкі тәркіленуге, түрмеге қамауға немесе өлімге ұшырауы мүмкін. "Бұл жерде христиандар ешқашан тіркелмеген", - деді Талибанның өкілі Инамалла Самангани 2022 жылы VOA-ға берген сұхбатында. Ол "Ауғанстанда тек сикхтер мен индустар ғана өз діндерін еркін әрі қауіпсіз түрде ұстана алады" деп қосты.

2001 жылдан бері христианға қарсы оқиғалар

2001 жылдың 5 тамызында "Шелтер Ноу Интернэшнл" үкіметтік емес ұйымының 24 қызметкерін билік басындағы талибандар тұтқындады. Қайырымдылық ұйымы босқындар мен кедейлерге үй салды. Олардың 16-сы - ауғандықтар, ал 8-і - батыс елдері азаматтары. 2001 жылдың қарашасында құтқару жұмыстары жүргізілгеннен кейін жұмысшылар босатылды. Батыс елдерінен келгендер Германия, Америка және Австралиядан келген алты әйел және екі ер адам болды. "Шельтер Ноу" ұйымының қызметкерлері ауған мұсылмандарын христиан дініне айналдыруда. 2002 жылы Ауғанстанда жаңа баспасөз заңы қабылданды. Онда "исламның қағидаларына қайшы келетін немесе басқа діндер мен секталарды қорлайтын материалдарды" жариялауға тыйым салынады. 2003 жылы Талибанның жоғарғы қолбасшысы Мулла Дадулла "Иудектер мен христиандар, барлық шетелдік крестшілер" Ауғанстандан шығарылғанға дейін соғысатынын айтты. 2004 жылдың қаңтар айында Ауғанстан мұсылман емес діни топтардың өз сенімдерін еркін ұстана алатындығын қамтамасыз ететін жаңа конституцияны қабылдады және мемлекет БҰҰ Жарғысына, халықаралық шарттарға, халықаралық конвенцияларға және Адам құқықтары жөніндегі жалпыға бірдей декларацияға сәйкес келетінін мәлімдеді. Алайда, конституция әр адамға, әсіресе мұсылмандарға, Ауғанстан халқының басым көпшілігіне немесе азшылықтағы діни қауымдастықтарға дінге немесе сенімге деген еркіндік құқығын айқын қорғамайды. 2005 жылы президент Хамид Карзай папа Иоанн Павел ІІ-нің жерлеу рәсіміне қатысып, құрмет көрсетті. 2006 жылдың ақпан айында ауғандық христиан Абдул Рахман (عبدالرحمن) (1965 жылы туған) 2006 жылдың ақпан айында тұтқындалып, христиан дінін қабылдағандығы үшін өлім жазасымен қорқытқан. 2006 жылы 26 наурызда шетелдік үкіметтердің қысымымен сот оның ісін прокурорларға қайтарып берді, ол "тергеушілік олқылықтар" мен "психикалық жағынан теңгерімсіз" деп күдіктенді. Ол 27 наурыз күні түнде отбасына босатылды. 29 наурызда Абдул Рахман Италия үкіметі оған баспана ұсынғаннан кейін Италияға келді. 2007 жылдың 19 шілдесінде 23 Оңтүстік Кореялық миссионерлер Газни провинциясынан өтіп бара жатқанда талибан мүшелері тұтқындап, барымтаға алды. Талибан мен Оңтүстік Корея үкіметінің арасында келісімге қол жеткізілгенге дейін екі тұтқын өлтірілді. Он алты әйел мен жеті ер адамнан тұратын топ Саеммул пресвитериан шіркеуінің демеушілігімен автобуспен Қандаһардан Кабулға бара жатқанда тұтқындалды. 23 тұтқынның екеуі - 42 жастағы Bae Hyeong gyu, Оңтүстік Кореяның Saemmul шіркеуінің пасторы, және 29 жастағы Shim Seong min, 25 және 30 шілдеде өлтірілді. Кейін келіссөздер алға жылжыған кезде 13 тамызда екі әйел, Ким Гёнжа мен Ким Цзина, ал 29 және 30 тамызда қалған 19 адам босатылды. 2008 жылдың қыркүйегінде Ауғанстан парламенті Ислам қағидаларына қайшы келетін шығармалар мен материалдарға, басқа діндер мен секталарға қорлық келтіретін шығармалар мен материалдарға және Исламнан басқа діндерді насихаттауға тыйым салатын жаңа медиа заңын қабылдады. 2008 жылдың қазанында Гейл Уильямс (1974? 2008 жылғы 20 қазанда) - SERVE Afghanistan-тің британиялық және оңтүстік африкалық азаматтығына ие көмекші қызметкері, Кабулда жұмысқа бара жатқанда мотоциклмен екі адам атып өлтірді. Талибанның өкілі Забиулла Муджахид оның өліміне жауапты екенін мойындап, "Оғанғанстанда христиан дінін уағыздап жүрген ұйымға жұмыс істегендіктен" өлтірілгенін айтты. 2009 жылдың мамыр айында христиандық топтар паштун және дарь тілдерінде Киелі кітаптар басып шығарғаны туралы хабар тарады. Киелі кітаптар Баграм әуе базасындағы сарбаздарға жіберілді. Американың әскери билігі, Киелі кітапты тарату ресми саясат емес екенін айтады. 2010 жылдың наурыз айында 1970 жылы салынған протестанттық шіркеу тұрған жерді жалға алған ғимараттардың қалған бөлігі қиратылды. Бұл ғимараттарды халықаралық мәсіхшілер қауымы кездесулер өткізу үшін бейресми түрде пайдаланған болатын. 1970 жылы алтынмен төленген 99 жылдық жалға берілген мүлікті Ауғанстан соттары орындамады. Бұл баяндама Кабулда және Мазари-Шарифте христианға қарсы наразылық акцияларын туғызды. Парламентте төменгі палатаның депутаты Абдул Саттар Хауаси христиан дінін қабылдаған мұсылмандарды өлтіруге шақырды, ал Батыс Герат провинциясының заң шығарушысы Қази Назир Ахмад мұсылманды өлтіру "қылмыс емес" деп мәлімдеді. Видеода көрсетілген 25 мәсіхшінің бірі - Саид Муса (саид Мусса деп те жазылады), ол Ауғанстанның Қызыл Кресті қызметкері, кейіннен христиан дініне кіргені үшін өлім жазасына кесілді. 2010 жылдың 5 т�...

2021 жылдан кейін дін бостандығы

Талибандар билікті 2021 жылдың қыркүйегінде қайтадан қолға алды. 2022 жылғы баяндамада ел ислам әмірлігі екенін, оның заңдары мен басқаруы шариғат заңдарына сәйкес болуы керектігі айтылған. Мұсылман емес азшылықтар мұсылмандар тарапынан қысымның жалғасып жатқанын, ал бахаилар мен христиандар үнемі қорқып өмір сүретінін хабарлады. 2022 жылы Freedom House Ауғанстанның діни еркіндігін 4 реттен 1-ге бағалады. 2023 жылы 2021 жылдың қыркүйегінен кейін азшылықтарға қарсы құқық бұзушылықтың артқаны туралы хабарланды. Әсіресе, азшылықтардың көбісі Иран мен Пәкістан сияқты көршілес елдерге қашып кетті.