Кіріспе
Жай баспана немесе уақытша баспана Жай даладағы баспана немесе бос орын - бұл әдетте жабайы аймақтарда, ұлттық парктерде және серуендеу және жаяу жүру жолдары бойында орналасқан уақытша баспана үшін тегін, бастапқы тау баспалдағы. Олар әлемнің көптеген елдерінде, мысалы, Финляндияда, Швецияда, Норвегияда, Ресейдің солтүстігінде, Альп, Пиреней тауларында, Шотландияда, Австралияда, Жаңа Зеландияда, Канадада және АҚШ-та кездеседі. Шатырлар қарапайым, адамсыз, сусыз.
A wilderness hut, bothy, backcountry hut, or backcountry shelter is a free, primitive mountain hut for temporary accommodation, usually located in wilderness areas, national parks and along backpacking and hiking routes. They are found in many parts of the world, such as Finland, Sweden, Norway, northern Russia, the Alps, the Pyrenees, Scotland, Australia, New Zealand, Canada, and the United States. Huts are basic and unmanned, without running water.
Екеуі де
Ботти - бұл негізгі баспана, әдетте ол кілті ашылып, кез келген адам тегін пайдалана алады. Олар Шотландияның, Солтүстік Англияның, Солтүстік Ирландияның, Уэльстің және Мэн аралының шалғайдағы таулы аймақтарында кездеседі. Олардың көпшілігі - қираған ғимараттар, олар желге қарсы және суға берік баспана ретінде негізгі стандартқа қалпына келтірілді. Олардың көлемі үлкен қораптан екі қабатты үйге дейін әр түрлі. Олар әдетте төсекке арналған бөлмелерді, яғни жоғары қабаттағы бөлмелерді немесе жоғарылатылған платформаларды ұсынады, осылайша адам еден биіктігінде суық ауа мен ауа ағынын болдырмауға мүмкіндік береді. Төсек-орын, төсек-орын, төсеніш, жамылғы берілмейді. Екеуіне де халық жаяу, велосипедпен немесе қайықпен кіре алады. Көптеген ботилерде от жағу орны бар және олар табиғи су көзіне жақын орналасқан. Қазанды экскременттерді көму үшін қолдануға болады.
Биваксшахтельн
Алпыстың шалғай аймақтарында біваксшахтель деп аталатын баспаналар да бар. Биваксшахтелнді Альпілік клубтар да күтіп-ұстаса да, олар басқа тау шатырларынан айтарлықтай ерекшеленеді, өйткені олардың ғимаратына қарап, тамақ пен сусын беретін тұрақты тұрғыны жоқ. Альпілік сегіз ел бар (батыстан шығысқа қарай): Франция, Швейцария, Монако, Италия, Лихтенштейн, Австрия, Германия және Словения. Матерхорнның Солвей үйі немесе Солвей бивуагы (Хорнли қырқасы), Зерматқа жақын жерде, Швейцария. 4,003 метрлік биіктікте ол Швейцария альпинистік клубының иелігіндегі ең биік тау күртесі болып табылады, бірақ оны тек төтенше жағдайда пайдалануға болады.
Адирондак жапсарлас-теңіз
Адирондак шұңқыры немесе Адирондак баспанасы - Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі Адирондак тауларында танымал болған үш жақты бүркемелі құрылым. Үйлердегі ғимараттарға сүйеніп, қоныстанғандарға баспана ұсынады. Адирондак тауларында пайда болғаннан бері бұл баспана түрі АҚШ-тың көптеген саябақтарында, мысалы Мичигандағы Isle Royale ұлттық паркі мен Небраскадағы Indian Cave мемлекеттік паркі сияқты пайдаланылады. Адирондак таушыны аймақтың гидтерімен аң аулау және балық аулау топтарын орналастыру үшін ыңғайлы лагерь ретінде жасалды. Бұл баспаналардың алғашқылары тез және қарапайым салынған, бірақ олар әлі де элементтерден баспана ұсынды. Адирондакс таулары дамыған сайын, құрылыстарға бейімделу де өсті. Бұрынғы уақытша құрылыстар берік бүркеме құрылыстармен ауыстырылды. Ол кезде бальзам немесе қарағайдың бүркемелері қолданылған. Седр табиғи шіріуге төзімділігі мен оңай өңделуімен осы түрлерді негізгі бүркеме ретінде алмастырды. Кейбір биік шыңдардың алдында от шаңғылары жоқ.
Буфен
Тіпті қарапайым баспананы неміс тілді Саксон Швейцариясының Эльба құмтасты тауларында табады, онда альпинистер ашық ауада түнде тұруды Буфен ("бо фен" деп атайды) деп атайды. Түнде тұру үшін таңдалған орын әдетте құмтасты тау жынысына немесе үңгірге, Boofe ("bo fe") деп аталады. Бұл бөлмеде көбінесе ұйықтайтын орын және от жағылады. Ұлттық парктің өзінде Буфенге белгіленген жерлерде және тек қана альпинизммен байланысты рұқсат етіледі, бірақ бұл жағдайда от жағуға мүлдем тыйым салынады. Сакс тіліндегі "буфен" сөзі pofen сөзінен шыққан (= терең және ұзақ уақыт ұйықтау).
Финляндия
Ресми орман қораларын негізінен Финляндияның мемлекеттік орман шаруашылығы компаниясы Metsähallitus (финдік орман шаруашылығы) жүргізеді. Финляндиядағы шөлдік үйлердің көпшілігі елдің солтүстік және шығыс бөлігінде орналасқан. Олардың көлемі әртүрлі болуы мүмкін: Муоткатунтури даланындағы Лахтинен коттеджінде екі адам ғана, ал Үрхо Кеконен ұлттық паркідегі Луироярви коттеджінде 16 адам тұрады. Жай даладағы қораларды алдын ала броньдаудың қажеті жоқ, олар жаяу, шаңғымен немесе осыған ұқсас жолмен жүрген кез келген адамға ашық. Мецшехаллитусқа тиесілі шұңқырлардағы үйлерде коммерциялық мақсатта түндеуге тыйым салынады. Сонымен қатар, ресми емес және күтіп-ұсталмаған қоралар да бар. Ғасырлар бойы Финляндияның кең далалары мен оның ресурстары Финляндияның ауыл шаруашылығы қоғамдары арасында (отбасылар, ауылдар, приходтар және провинциялар) ресурстарды жинау мақсатында бөлінген. Осылай бөлінген аумақ erämaa деп аталды, сөзбе-сөз "жер үлесі" (қазіргі фин тілінде "жабайы" деген сөз). Ауыл шаруашылығындағы адамдар жаз айларында ермағааға, негізінен, мал аулау үшін, сонымен қатар аң аулау, балық аулау және жергілікті аңшы-балықшылардан салық жинау үшін саяхат жасады. Шөл далада аңшылар мен балықшылар үшін қоныстар салынды. Сондай-ақ, ауыл шаруашылығымен айналыспайтын саамдар бұғыларды бағу үшін үйлер салған. Алғашқы күркелерді тек өздерінің меншігі болған қауымның адамдары ғана пайдалануға рұқсат етілген. Шетелдіктерге басқа қауымдардың жер ресурстарын пайдалануға рұқсат етілмеген. Әркімге тегін берілетін үйлер алғаш рет 18-ші ғасырдың соңында Финляндияда көрінді. XIX ғасырда билік ондай үйлерді салуды бастады. Кейінгі уақытта ХХ ғасырда оларды саяхатшылар үшін салуға бастады.
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландияда шамамен 950 шатыр бар. Шатырларды ресми түрде Қорғау департаменті (DOC) күтіп-ұстайды, бірақ кейбір шатырлар жергілікті жаяу жүру және аңшылық клубтармен келісім бойынша қабылданады және күтіп-ұсталады. Кейбір жерлерде бейресми және жеке меншік үйлер де бар. Олар кішкентай ағаштан жасалған баспаналардан бастап, 40 адамға дейін жата алатын, бөлек ас үй, коммуналдық қызметтер және газ бар үлкен заманауи қораларға дейін. Кейбір күркелер бастапқыда қауіпсіздік себептерімен, кейде ыңғайлылық үшін де, әдеттегі жүріп-тұратын жолдар бойынша клубтармен тапсырылған немесе салынған. Жаңа Зеландиядағы ауыл қоралары желісі 20-ғасырдың ортасында кеңейтілді, онда көптеген жаңа Зеландияның орман қызметі елендерді сойғызу үшін салынған. Үлкен және заманауи күркелердің көпшілігі, Ұлы серуендеулерде кездесетіндер сияқты, жол жүрушілерге қызмет көрсету үшін арнайы жобаланып, салынған. Жаңа Зеландияның көптеген ауылшаруашылық үйлері алыс және сирек кездеседі, сондықтан демалыс сапарлары белгілі бір үйлерге жету және бару идеясымен саяхаттауларды жасау үшін әдеттегідей. Кейбір адамдар өздерінің қай қорада болғанын есептеп отырады, бұл практика бейресми түрде қорада қаптау деп аталады. Жаңа Зеландиядағы ауыл қораларын 1990 жылдардың басына дейін тегін пайдалануға болатын, содан кейін Жаңа Зеландияның табиғат қорғау департаменті оларды пайдалану үшін ақы төлей бастады. Көптеген ауылдың қораларында түнгі қора билеттерін қораларды жиі пайдаланатын адамдар үшін жылдық рұқсат сатып алудың қосымша мүмкіндігі бар адалдық жүйесі арқылы сатып алады. Жаңа Зеландияның Ұлы серуендері сияқты жиі қолданылатын және қатты сатылатын жолдардағы шатырлар әдетте бронь жүйесімен жұмыс істейді және көбінесе түнде тұру үшін келген пайдаланушылардың броньдарын тексеру үшін тұрғындар сақшылары болады.
Австралия
Seaman's Hut) - Жаңа Оңтүстік Уэльстің Этеридж жотасындағы Косьюшко тауының жолында орналасқан мемориалдық үй. Ол 1928 жылы екі шаңғышының, В. Лори Симан мен Эван Хейздің өліміне байланысты салынған. Теңізшілердің отбасы осындай қайғылы оқиғалардың қайталануын болдырмау үшін саябақтың болашақ пайдаланушыларына баспана беру үшін үйді салды. Теңізшілердің үйі екі бөлмелі, отын сақтайтын фойемен қаланған. Қалқаның едені тақтайдан жасалған. Бұл үй түнде және күндіз шұғыл баспана ретінде пайдаланылады. Ол отынмен жақсы жабдықталған, сондай-ақ құрғақ азық-түлікпен қамтамасыз етіледі. Азық-түлік қоры туристердің ізгі ниетімен жиналады және оларды ұлттық парктер ресми түрде ұстамайды. Этеридж жотасындағы жерді В. Х. Семан 1928 жылы сол жерде жарық көзінен қайтыс болған ұлы Лори Семанның есіне баспана салу үшін таңдаған.
Америка Құрама Штаттары
Құрама Штаттарда ауылдың арғы жағындағы қораларды орман қызметі, мемлекеттік немесе ұлттық парктер, мысалы Ұлы түтінді таулар ұлттық паркі қамтамасыз етуі мүмкін. Шөл даладағы қоралар жиі жаяу жүру жолдарымен бірге орналасқан. Онінші тау шатырлары - Колорадоның тау-шатырлы тауларында орналасқан 29 шатырдың жүйесі. Бұл АҚШ армиясының 10-шы тау дивизиясының ер адамдарын құрметтеу үшін, олар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Колорадоның орталық бөлігіндегі Хейл лагерінде жаттықты. Олар қауіпсіз, жайлы баспанада отырып, тау шаңғысы, тау велосипеді немесе жаяу жүру үшін ерекше мүмкіндік береді.