Кіріспе

Леонардо III Токко (1436 жылдан кейін - 1503 жылдың тамызына дейін) - Эпир деспотының соңғы билеушісі, 1448 жылы әкесі Карло II Токконың өлімінен бастап 1479 жылы Осман империясына құлағанға дейін билік жүргізді. Леонардо Грекиядағы соңғы тәуелсіз латын билеушілерінің бірі және грек материгінде аумақтарды иеленген соңғылардың бірі болды. Патшалығы құлағаннан кейін Леонардо Италияға қашып барып, жер иегері және дипломат болды. Ол өлгенше елден қуылған кезінде де титулдарды иеленіп жүрді. Леонардо атасынан Грекияның батыс бөлігіндегі көптеген жерлерді мұра етті. Бұл аумақтардың басым көпшілігін, оның ішінде Арта астанасын 1449 жылы, Леонардоның билігінің бірінші жылы Осман империясы жаулап алды. Леонардо таққа кәмелетке толмаған кезінде ие болды және оның үкіметін бірнеше жыл бойы төрт адамнан тұратын регенттік кеңес басқарды. Өз бетімен билік жүргізе алатын жасқа жеткен Леонардо өзінің бұрынғы регенттерінің бәрін өлтірді. Леонардо Осман империясына қарсы бірнеше іс-қимыл жасады, мысалы, Бірінші Осман-Венеция соғысында (1463-1479) Венеция Республикасы жағында жұмыс істеді. Осыған қарамастан, оның патшалығы өзінің билігінің басым бөлігінде бейбіт өмір сүрді және Грекияның ең табысты аймақтарының бірі болды. Ол күшті де ақылды болса да, көп жетістікке жете алмады. Ол өзінің билігімен өмір сүрген көптеген гректердің қолдауына ие болу үшін бірнеше әрекеттерге кірісті, мысалы, грек православтық діни кафедраларды қалпына келтіру, гректерге белгілі бір дәрежеде дербес өзін-өзі басқаруға рұқсат беру және грек тілінің жарғыларын шығару. Бұл әрекеттер халықтың көпшілігінде әсер етпеді. 1477 жылы Леонардо Неаполи корольдігінің қолдауына ие болу үшін Неаполитандық асыл әйелге үйленді. Бұл әрекет апатты нәтижеге әкелді; Леонардоның Осман империясына қарсы негізгі қорғанысы ретінде әрекет еткен Венеция Республикасы Грекиядағы неаполитандық ықпалға қарсы шығып, Леонардоны қолдауды тоқтатты. Венеция қорғанысының аяқталуы 1479 жылы Леонардоның билігін тоқтатқан Османлы басқыншылығына жол ашты. Осман империясына қарсы тұрудың пайдасыз екенін түсінген Леонардо елден қашып кетеді. Өмірінің қалған уақытын жерін қайтарып алу жолын ойлауға арнаса да, Леонардо Грекияға қайтып бармады. Италияда ол өзінің мәртебесін арттыру үшін түрлі феодалдық жерлерді иемденуге тырысты. Бұл ісі сәтті болмады, нәтижесінде Леонардо үлкен қарызға батып, сатып алған жерлерінің барлығын жоғалтты. Леонардо Римде Александр VI (14921503) папасы кезінде қайтыс болды, үйі оның үстіне құлап, күйреп кетті. Леонардоның титулдық дәулеттері оның үлкен ұлы Карло III Токкоға мұра болды.

Өмірбаян

Эпир деспотаты - Византия империясының құлдырауынан кейін 1204/1205 жылдары құрылған Византияның мұрагер мемлекеттерінің бірі. Бастапқыда Византияны 1185 жылдан 1204 жылға дейін басқарған Ангелос әулетінің бір тармағы Византиялық Комненос Дукас отбасы билік еткен, бірақ 1318 жылы мұрагерлік және интригалар арқылы итальяндық Орсини отбасы қолына түсті, содан кейін 1340 жылдары Сербия империясы билік еткен және жойған. Кейіннен әртүрлі жергілікті билеушілер "деспот" атағын талап етсе де, деспотизм 15 ғасырдың басына дейін өзінің бастапқы түріне жақын нәрсеге қалпына келтірілмеді, ол кезде итальяндық дворяны Карло I Токко өзінің иеліктерін жаулап алу арқылы кеңейтуге тырысты. Карло I - Неаполь корольдігі Кефалония мен Закинфтің граф-Палатин атағын берген Леонардо I Токконың ұлы. Карло I-нің ағасы, Иоаннина қаласын деспот ретінде басқарған Эсау де Буондельмонти 1411 жылы қайтыс болды. Қала содан кейін оның әйелі, Jevdokija Balšić иеленді, бірақ оның танымалдығынан жергілікті тұрғындар оны құлатты, олар Карл І-ге олардың билеушісі болуды өтінді. Есаудың өлімінен екі ай өткен соң, Карло І Иоаннинаға жеңіске жетіп кірді. Ол дереу дерлік деспот атағын алды, бірақ жергілікті тұрғындар Карлоның бұл атақты Византия императорынан тануды талап етті. Карл I-нің ағасы Леонардо II Токконы елші ретінде қабылдағаннан кейін, император Мануэль II Палеолог (13911425) 1415 жылы Карл I-ді деспот ретінде ресми түрде таныды. Карло I өзінің деспот атағын оған бұрын Эпир деспотының Комненос Дукас және Орсини әулеттері билеген жерлерге дәулет беру ретінде қарастырды. 1416 жылы ол дипотаттың ескі астанасы Артаны басып алды. Леонардо III Токко - Карл I немересі және мұрагері Карл II Токконың үлкен ұлы және мұрагері. Леонардоның анасы итальян бароны Джованни Вентимильяның қызы Раймондана Вентимилья болды.

Қосылу және алғашқы билік

1448 жылы 30 қыркүйекте әкесі қайтыс болғанда Леонардо кәмелетке толмаған еді. Қуатты басшысыз, Карл II өзінің ұлы үшін регенттік кеңес құруға тағайындаған төрт губернатор (Жакобус Россо, Андреас де Гвидо де Стрионе, Гаеаций де Санта-Колумба және Маринус Милярес) Адриатика теңізінің арғы жағына Токко жерлерін османлылардан қорғауға көмек іздеді. Кейбіреулер Венеция Республикасына көмек сұрап қарады, бір губернатор тіпті өз аралын венециандарға сатуды ұсынды, ал басқалары Токки мен неаполитандық тәж арасындағы бұрынғы байланыстардан улам Неапольдің Альфонсо V-іне қарады. Венеция көмек жіберу туралы келіссөздерге кіріскенмен, Османликтер келісімге қол жеткізбей соққы берді. 1449 жылы 24 наурызда деспотизмнің астанасы Арта Осман империясының қолына түсті, содан кейін Леонардоның барлық материктегі иеліктері, Вонцица, Варнацца және Ангелокастродан басқа үш елді мекен қосылды. Бұл жерлерді Осман империясы Леонардоның ата-бабасы Карло I Токконың құрметіне Карли Или (Карлоның елі) деп атаған. Материктің құлдырауы Осман империясының одан әрі жаулап алу қаупін анық көрсеткенмен, Венеция да, Неаполь де көп көмек ұсынбады. Альфонсо Леонардоны өзінің вассалы деп қарастырған көрінеді, ал Леонардо мен оның регенттері Венецияның көмегін Закинф немесе Леонардоның басқа да аймақтарымен алмастыруға дайын емес екендігі белгілі болған кезде Венеция көмектесуге дайын емес екенін көрсетті. Дегенмен, Леонардо ақырында Венеция қорғауына ие болды және осылайша республиканың құрметті азаматы болды. Леонардоның патшалығына шынайы қауіп төнген кездерде Венеция оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін ресурстарды жұмсады, мысалы 1463 жылы Леонардоның аралдары маңында Османдық кемелермен болған көптеген оқиғалар жағдайды бақылау, билікті көрсету және жергілікті халықты қорғау үшін Венеция кемелерін жіберді. Алайда Венеция қорғауы көбінесе номиналды болды, Леонардоның көптеген көмек туралы өтініші қабылданбады.

Османдықтардың басып алуын тоқтату

Артаның құлдырауынан кейін Леонардоның иелігі бірнеше жыл бойы тыныштыққа ие болды, тіпті құрлықтағы аз иеліктер де Османдықтардың шабуылынан азат болды. Османлылардың Леонардоны неге жалғыз қалдырғаны белгісіз. Қазіргі жазбалар мұны "Құдайдың еркі" арқылы түсіндірді, бірақ бұл Османның осы кезеңде басқа Балқан мемлекеттерін жаулап алумен айналысуына байланысты болуы мүмкін. Леонардо билік басында күшті билеуші болмағанымен, Осман империясының өрлеуіне қарсы тұру үшін күш салды. 1908 жылы тарихшы Уильям Миллер Леонардоның бұл әрекеті "патриоттық" немесе "саяси емес" деп сипатталған. Нәтижесі апатты болды, өйткені Леонардо құрлықтағы үш бекінісінің екеуін жоғалтты, тек Воницаны сақтап қалды, және бір мәліметке сәйкес, оның Коринфте тұтқындалуына әкелді, одан ол корсардың көмегімен батыл қашып кетті деп болжанады. Барлығын дерлік құрлықтан айырғаннан кейін де Леонардо бұрынғы жерлерінің латын халқының қолдауына ие болды және оларды қайтаруға тырысты. 1463 жылы ол Венецияның 1460 жылы Осман империясына құлағанға дейін Византияның аттас мемлекеті болған Мореяны жаулап алу жорығын дайындап жатқанын естіді. Осыны білген Леонардо өздерінің құрлықтағы иеліктерін қайтарып алу үшін Венециядан көмек сұрады, бірақ бұл жоспар ақырында сәтсіз аяқталды. Бірінші Осман-Венеция соғысы (1463-1479) кезінде Леонардо Грекиядағы соңғы тәуелсіз латын билеушілерінің бірі болды. Осман империясының Грекияны және Балқанның қалған бөлігін жаулап алуы мен соғыс жалғасуы Леонардоның арал аймағын мыңдаған христиан босқынының баспанасына айналдырды, оларға өздерінің автономиялы қауымдастықтарында өмір сүруге рұқсат етілді. Леонардо сондай-ақ жалғасып жатқан соғысқа белгілі бір дәрежеде қатысып, Венеция мен Осман империясы арасындағы делдал ретінде әрекет етті және Венеция күштеріне кейде әскери көмек жіберді. Қауіпкерлерді құлшыныспен қабылдау және Осман империясының көңіл бөлмеушілігі құрлық соғыстан қираған кезде де Леонардоның аралдары бейбіт өмір сүрді. Византиялық тарихшы Георгий Сфранцес осы уақытта аралдарға барған кезде, олардың бейбіт кезеңнен рақаттанып жатқанын көрді. Леонардо өзінің төрт регентін өлтіргеннен кейін өз құқығында иелік етті. XVI ғасырдағы испан тарихшысы Жеронимо Зюрита и Кастро Леонардоның бұрынғы аралдарына деспотизм құлағаннан кейін бірнеше онжылдықта барған. Зюританың Леонардоны тәуелсіз және өркендеген билеуші ретінде сипаттауы, оны басқа да заманауи жазбалар бөлігінде растайды, көптеген ғалымдар Леонардоның бүкіл билігін өркендеу мен бейбітшілік ретінде сипаттайды, бірақ бұл нюанс суреттен алыс, өйткені басқа жазбалар кезеңді Османлы жаулап алуымен аяқталған апат деп растайды. Тірі қалған көптеген дәлелдер Леонардоның дана және күшті билеуші болғанын көрсеткенмен, оның патшалығы Осман империясы мен Венеция түріндегі сыртқы қауіп-қатерлерден, сондай-ақ ішкі проблемалардан зардап шекті және Осман шабуылдарынан құтыла алмады, бұл тағдырдан 15 ғасырдағы Балқан билеушісі құтыла алмады. Леонардоның тұсында оның аралдарының басқаруы жақсы ұйымдастырылған болатын. Оның бірнеше қазынашысы, сондай-ақ "прокуратор" деп аталатын қаржы қызметкерлері болды. Азаматтық және сот ісін басқаруға әр арал үшін бір-бірден вице-регент, яғни капитан тағайындалған. Леонардо аралдар ғасырдан астам уақыт бұрын итальяндық Орсини отбасы билігіне кіргеннен бері құрылған жергілікті католик шіркеуін айтарлықтай қолдағанмен, ол православие шіркеуін де назардан тыс қалдырмауға тырысты, өйткені егер ол жергілікті гректерге жамандық жасаса, олар оны құлату үшін Осман империясымен сөз байласып алады деп ойлады. 1452 жылы Леонардо Орсини билікті басып алғаннан кейін бос қалған ежелгі Кефалония православиелік епископты қайта жаңғыртты. Ол Закинф пен Итака аралдарына юрисдикциямен жаңа православиелік епископты тағайындады. Сонымен қатар Леонардо өз әкімшілігінде гректерді көбірек жұмысқа орналастырды және грек тілінде жарғылар шығара бастады. Осылайша Леонардо гректерге бірнеше рет жеңілдеулер жасаса да, оның үмітіне қарамастан, көптеген православиелік азаматтары оны төреші ретінде қарады. Леонардо ішкі келіспеушіліктерге байланысты кейбір проблемалардан зардап шекті, атап айтқанда 1468 жылы Корфудан келген кейбір адамдар Закинтостағы қалаларды тонап, зорлап кеткен кезде, сондай-ақ табиғат күштері тудырған проблемалар, мысалы, 1469 жылы болған бірқатар күшті жер сілкіністері, оның бақыла...

Деспоттың құлдырауы

Леонардоның алғашқы әйелі, ол 1463 жылы 1 мамырда үйленген, Милика Бранкович, соңғы Византия императоры Константин XI Палеологтың ағасы Томас Палеологтың немересі. 1464 жылы оның өлімінен кейін Леонардо өзінің патшалығынан қалғанды құтқару үшін саяси одақ құру үшін қайтадан үйленуге тырысты. Осылайша ол 1477 жылы Неапольдің Фердинанд I немересі Франческа Марзаноға үйленді. Алайда Леонардоның некеге тұруы оның ойлағаннан мүлдем басқаша нәтиже берді. Венеция Республикасының Леонардоның аралдарына неаполиттік ықпалдың қайта оралуын көргісі келмегендіктен, неке оларды одан әрі алшақтатты. Венеция 1479 жылы Осман империясымен жасаған бейбіт келісімінен Леонардоны алып тастап, оны солтан Мехмед II-ге қарсы қалған жалғыз соғыскер ретінде қалдырды. Леонардоның Осман империясымен қол жеткізген бейбіт келісімінің нәтижесінде ол жыл сайын 4000 дукат алым-салық төлейтін болды, сонымен қатар Леонардо кез-келген Осман провинциясының губернаторына 500 дукат сыйлық беруге келісті. Өкінішке қарай, Леонардоға бейбіт келісімге қол қойылғаннан кейін бір османдық шенеунік келіп қайтты. Бұл лауазымды адамның кәмелетке толмағандығы және жақында пашалық қадір-қасиеті жоғалғандықтан, Леонардо оған 500 дукат емес, жемістерді таңдап берді. Бұл сыйлықтан ашуланған жас шенеунік солтанға барып, Мехмедке Леонардоның Венециямен бейбіт келісімге кірмегенін және соғыста Леонардоның Венеция жақтасы екенін еске салды. Леонардоның аймағына басып кіруге сылтау іздеп, сол жерден Италияға шабуыл жасағысы келетін Мехмед сол аралдарды жаулап алу үшін бұрынғы бас уәзір Гедик Ахмед-пашаның қолбасшылығымен 29 кемеден тұратын әскерді жіберді. Венециялықтар оған көмектеспейтінін, Неапольдің оған көмектесе алмайтынын және латын емес азаматтарының көпшілігі оны жек көретінін білген Леонардо Осман империясына қарсы күресудің пайдасыз екендігіне көз жеткізді. Осылайша, диктатор өзінің құнды заттарын жинап, Лефкада аралынан қашып кетіп, Кефалония аралындағы ең мықты қамалға - Кирдің қамалына қашып кетеді. Леонардо Георгий әскерінің жасағына сенім арта бастады. Османдықтар келіп, оның қазыналық кемесін байқағанда, Леонардо қашуға шешім қабылдады, тез арада венециялық кемеге мініп, әйелі, ұлы Карло және ағалары Джованни мен Антониомен бірге Италияның оңтүстігіндегі Тарантоға қарай бет алды. Леонардоның қалған аз меншігі 1479 жылдың тамызы мен қыркүйегінде тез арада Османдықтарға түсті, лауазымды адамдар өлтірілді, қамалдар өртеліп, төменгі таптағы көптеген адамдар әкетілді.

Қалғандағы өмір

Италия - ең жақын христиан елі және Леонардоның ата-бабаларының отаны болғандықтан, босқынның таңдаулы жері болды. Сонымен қатар, Леонардо итальяндық абыройымен жақсы байланыста болғандықтан, оны жақсы қарсы алады деп күтуге болады. Леонардо Неаполитен патшасының немере інісі ғана емес, Леонардоның қайын қарындасы да Папа Сикст IV немере інісіне үйленген. Леонардо мен оның отбасын Неапольдің Фердинанд патшасы қонақжайлықпен қарсы алды. Леонардоның қайын ағасы оған жыл сайын 500 флорин зейнетақысын берді, сондай-ақ оны жер иеленуші дворян етіп, Калабриядағы Бриатико мен Калимера феондарын берді. Бұл жерлер Леонардоның Фердинандтан Грекиядағы жерлерін қайтарып алу үшін әскери көмек күткенін ескерсек, бұл кішкентай жест болды. 1480 жылы 29 ақпанда Леонардо мен оның отбасы Римге келіп, Папа Сиксттен ақша сұрады. Папаның елшілері Леонардомен Сан-Джованни портының сыртында кездесіп, иеліктен шығарылған деспотты Ботеге Оскур мен Виа Пеличиария арасында жалға алған үйге алып барды. Сикст IV Леонардоға 1000 алтын теңгені берді және жылына 2000 алтын теңгенің зейнетақысын уәде етті. Сикст Леонардоға жомарттық танытқандығын Сассиадағы Ospedale di Santo Spirito ауруханасының фрескаларында жазған. Леонардоның пападан ақша алуға тырысуы оның үлкен қарыздармен бетпе-бет келгеніне байланысты, Фердинанд берген жерлер өзін, отбасын және оның жан-жағын қамтамасыз етуге жеткіліксіз болғандықтан, иеліктен шығарылған деспотпен түсіндірілуі мүмкін. 1480 жылдың қазан айына қарай Леонардо Фердинандқа 12 000 дукат, ал өз әйеліне 600 дукат қарыз болды. Бір айдай Римде болған соң, Леонардо Италияның оңтүстігіне қайта оралды. Леонардо отбасымен бірге Грекиядағы жерлерін қайтарып алуға үміттенген. Леонардоның інісі Антонио кейбір каталондық жалдамалы жасақшылардың көмегімен 1481 жылы Кефалония мен Закинтос аралдарын қайтарып алуға сәтті қол жеткізді. Венеция аралдардың тағы да Неаполитан билігіне кіруін қаламай, Антонионы құлатуға тырысты. 1482 жылы Метонидің венециялық губернаторы Закинфті табысты басып алды, ал 1483 жылы Антонио өзінің гарнизонынан қаза тапты. Османдықтар аралдарды қайтаруды талап еткенмен, Леонардо Венециядан билеуші ретінде қайтаруды өтінді, бірақ Венеция 18-ші ғасырдың аяғында республика құлағанға дейін аралдарды ұстап қалуға қол жеткізді (егерде Кефалония 1485-1500-жылы қысқа уақытқа Османдықтардың бақылауына кірсе де). Леонардо өмірінің қалған уақытын жерлерін қалай қайтарып алу туралы ойланып өткізсе де, оларды қайтарып алуға тырысқан жоқ. Леонардо Фердинандқа Испанияның өкілі ретінде қызмет етті. Испандықтар Леонардоға патшалық құрмет көрсеткенін, Зюританың оған патшалық мәртебеге лайық деп баға бергенін айтады. Леонардо өзінің оңтүстік Италиядағы байлығы мен билігін арттыруға тырысты, бірақ бұл негізінен жемісі жоқ іс болды. 1480 жылы ол Синополи қаласын 20 000 дукатқа сатып алды, бірақ оны басқара алмады. 1496 жылы Леонард жинаған көптеген феодалды жерлер басқа адамдармен билік жүргізгенін растайды, яғни ол оларды қандай да бір жолмен жоғалтты. 1495 жылы Леонардоға Неаполды басып алып, оны өз билігіне алған Франция патшасы Карл VIII Монополи қаласын берді. Леонардо Римге оралып, Папа Александр VI-нің паптық тұсында үйі құлап, қайтыс болды.