Кіріспе

Ата-анасының ешқайсысында кездеспейтін қасиеттердің комбинациясымен ұрпақтарды өндіру.

Генетикалық рекомбинация (генетикалық қайта құрастыру деп те аталады) – әртүрлі организмдер арасындағы генетикалық материалдың алмасуы, нәтижесінде ата-анасының ешқайсысында кездеспейтін қасиеттердің комбинациясымен ұрпақтар пайда болады. Эукариоттарда мейоз кезінде генетикалық рекомбинация ата-анадан ұрпаққа берілуі мүмкін жаңа генетикалық ақпарат жиынтығына әкелуі мүмкін. Көптеген рекомбинациялар табиғи түрде жүзеге асады және екі түрге бөлінеді: (1) хромосомааралық рекомбинация, әртүрлі, бірақ гомологты хромосомаларда орналасқан аллельдердің тәуелсіз таралуы арқылы (мейоз I-де гомологты хромосомалар жұптарының кездейсоқ бағдарлануы); және (2) хромосомаішілік рекомбинация, кроссинговер арқылы жүреді. Эукариоттарда мейоз кезінде генетикалық рекомбинация гомологты хромосомалардың жұптасуын қамтиды. Бұдан кейін хромосомалар арасында ақпарат алмасуы мүмкін. Ақпарат алмасу физикалық алмасусыз жүруі мүмкін (генетикалық материалдың бір бөлігі донорлық хромосома өзгеріссіз қалған күйде бір хромосомадан екіншісіне көшіріледі) (суреттегі SDSA – синтезге тәуелді тізбектік отқа айналу жолын қараңыз); немесе ДНК тізбектерінің үзілуі және қайта қосылуы арқылы, нәтижесінде ДНК-ның жаңа молекулалары түзіледі (суреттегі DHJ жолын қараңыз). Рекомбинация эукариоттарда митоз кезінде де жүруі мүмкін, онда әдетте хромосомалық репликациядан кейін пайда болатын екі қарындас хромосома қатысады. Бұл жағдайда аллельдердің жаңа комбинациялары пайда болмайды, өйткені қарындас хромосомалар әдетте бірдей болады. Мейоз және митоз кезінде рекомбинация ДНК-ның ұқсас молекулалары (гомологты тізбектер) арасында жүреді. Мейоз кезінде қарындас емес гомологты хромосомалар бір-бірімен жұптасып, рекомбинация қарындас емес гомологтар арасында жүзеге асады. Митоздық және мейоздық жасушаларда гомологты хромосомалар арасындағы рекомбинация ДНК жөндеуде қолданылатын кең таралған механизм болып табылады. Гендік конверсия – гомологты тізбектерді бірдей ету процесі де генетикалық рекомбинацияға жатады. Генетикалық рекомбинация және рекомбинациялық ДНК жөндеу жыныссыз көбейетін бактериялар мен археяларда да кездеседі. Рекомбинацияны зертханалық (in vitro) жағдайларда жасанды түрде туындатуға болады, соның нәтижесінде вакцина әзірлеу мақсатында рекомбинантты ДНК өндіріледі. V(D)J рекомбинациясы – бейімделген иммундық жүйесі бар организмдерде иммундық жасушалардың жаңа патогендерді тану және оларға бейімделу үшін тез әртараптануына көмектесетін, белгілі бір локустағы генетикалық рекомбинацияның түрі.

Синапс

Мейоз кезінде синапсис (гомологты хромосомалардың жұптасуы) көбінесе генетикалық рекомбинацияға дейін болады.

Хромосомалық кроссовер

Эукариоттарда мейоз кезінде рекомбинация хромосомалық кроссовер арқылы жеңілдетіледі. Кроссовер процесі ұрпақтың ата-анасынан мұрагерлікке алған гендердің әртүрлі комбинацияларына ие болуына алып келеді және кейде жаңа химерлік аллельдерді тудыруы мүмкін. Генетикалық рекомбинация нәтижесінде гендердің қайта бөлінуі генетикалық әртүрліліктің артуына себеп болады. Бұл жыныстық көбейтуге қабілетті организмдерге Мюллердің рачетінен қашуға мүмкіндік береді, онда жыныссыз популяцияның геномдары уақыт өте келе зиянды мутацияларды пайдалы немесе оларды жойғыш мутациялардан гөрі көп жинақтайды. Хромосомалық кроссовер – ата-анасынан мұрагерлікке алған жұптасқан хромосомалардың рекомбинациясы болып табылады, бұл көбінесе мейоз кезінде жүзеге асады. I профаза кезінде (пахитен сатысында) қол жетімді төрт хроматид бір-бірімен тығыз байланыста болады. Осы құрылым кезінде екі хроматидтегі гомологты локустар бір-бірімен тығыз жұптасып, генетикалық ақпарат алмасуы мүмкін. Хромосоманың кез келген жерінде рекомбинацияның ықтималдығы төмен болғандықтан, екі локустың арасындағы рекомбинация жиілігі оларды бөліп тұрған қашықтыққа байланысты. Сондықтан, бір хромосомада жеткілікті қашықтықта орналасқан гендер үшін кроссовер мөлшері аллельдер арасындағы байланысты бұзуға жеткілікті түрде жоғары болады. Кроссоверлер нәтижесінде гендердің қозғалысын қадағалау генетиктер үшін өте пайдалы болып көрінді. Бір-біріне жақын орналасқан екі геннің бір-бірінен алыс орналасқан гендерге қарағанда бөліну ықтималдығы төмен болғандықтан, генетиктер екі геннің хромосомадағы арақашықтығын шамамен анықтай алады, егер олар кроссоверлердің жиілігін білсе. Генетиктер бұл әдісті белгілі бір гендердің бар екенін анықтау үшін де пайдалана алады. Рекомбинация кезінде әдетте бірге болатын гендер байланысты гендер деп аталады. Байланысты жұптың бір генін кейде екінші геннің бар екенін анықтау үшін маркер ретінде қолдануға болады. Бұл көбінесе ауру тудыратын геннің бар-жоғын анықтау үшін қолданылады. Байқалған екі локустың арасындағы рекомбинация жиілігі – кроссинг-овердің шамасы. Бұл – екі байланысты ген локусы (маркерлер) арасындағы кроссинг-овер жиілігі және байқалған генетикалық локустар арасындағы қашықтыққа байланысты. Кез келген белгілі генетикалық және қоршаған орта жағдайлары үшін, байланыс құрылымының (хромосоманың) белгілі бір аймағындағы рекомбинация тұрақты болады, және генетикалық карталарды құру үшін қолданылатын кроссинг-овер шамасы да солай болады.

Гендік конверсия

Гендік конверсияда генетикалық материалдың бір бөлігі донорлық хромосома өзгеріссіз қалған күйінде бір хромосомадан екіншісіне көшіріледі. Гендік конверсия мейоз кезінде рекомбинация оқиғасының нақты орнында жоғары жиілікте кездеседі. Бұл – ДНК тізбегінің бір ДНК спиральінен (өзгеріссіз) екінші ДНК спиральға көшірілу процесі, нәтижесінде соңғысының тізбегі өзгереді. Гендік конверсия көбінесе саңырауқұлақтарды будандастыру арқылы зерттелді, онда жеке мейоздың 4 өнімін байқау оңай. Гендік конверсия оқиғаларын жеке мейоздың қалыпты 2:2 сегрегация үлгісінен ауытқулар арқылы ажыратуға болады (мысалы, 3:1 үлгісі).

Гомолог емес рекомбинация

Рекомбинация гомологиясы жоқ ДНК тізбектері арасында жүзеге асуы мүмкін. Бұл хромосомалық транслокацияларға, кейде қатерлі ісіктерге алып келуі мүмкін.

B ұяшықтарында

Иммундық жүйенің В клеткалары иммуноглобулиндер класын ауыстыру деп аталатын генетикалық рекомбинацияны жасайды. Бұл антидененің бір классынан екінші классына, мысалы, IgM деп аталатын изотоптан IgG деп аталатын изотопқа өзгертудің биологиялық механизмі.

Генетикалық инженерия

Генетикалық инженерияда рекомбинация әртүрлі организмдерден алынған ДНК фрагменттерінің жасанды және қасақана рекомбинациясын да білдіре алады, нәтижесінде рекомбинантты ДНК пайда болады. Мұндай генетикалық рекомбинацияны қолданудың көрнекті мысалы – гендік нысанаға алу, ол организмнің гендерін қосу, жою немесе өзгерту үшін қолданылады. Бұл техника биомедициналық зерттеушілер үшін маңызды, себебі ол белгілі бір гендердің әсерін зерттеуге мүмкіндік береді. Генетикалық рекомбинацияға негізделген техникалар протеин инженериясында жаңа, биологиялық тұрғыдан қызығушылық тудыратын протеиндерді жасау үшін де қолданылады. Мысалдарға шектеу ферменттері арқылы интеграция, Гибсон жиналымы және Алтын қақпа клондауы жатады.

Рекомбинациялық жөндеу

ДНК-ның әртүрлі экзогенді факторлардың (мысалы, Көк сәуле, рентген сәулелері, химиялық байланыстыру агенттері) салдарынан зақымдануы гомологтық рекомбинациялық жөндеу (ГРЖ) арқылы қалпына келтірілуі мүмкін. Бұл тұжырымдар, қалыпты метаболизмнің қосалқы өнімдері болып табылатын реактивті оттегі түрлеріне ұшырау сияқты табиғи процестерден туындаған ДНК зақымданулары да ГРЖ арқылы жөнделетінін көрсетеді. Адамдарда мейоз кезінде ГРЖ үшін қажетті гендік өнімдердің жетіспеушілігі сүйексіздікке алып келуі мүмкін. Адамдарда BRCA1 және BRCA2 сияқты ГРЖ үшін қажетті гендік өнімдердің жетіспеушілігі қатерлі ісік қаупін арттырады (ҚҚЖ-ға қараңыз). Бактерияларда трансформация – бір түрдің жеке жасушалары арасында болатын гендік материалдың алмасу процесі. Трансформация донор ДНК-сының реципиент хромосомасына рекомбинация арқылы енуін қамтиды. Бұл процесс реципиент хромосомасындағы ДНК зақымдануын ГРЖ арқылы жөндеуге бейімделу болып табылуы мүмкін. Трансформация патогенді бактерияларға ДНК зақымдануын, әсіресе қожайынның инфекциясына байланысты қабыну және тотығу ортасында туындайтын зақымдануларды жөндеуге мүмкіндік бергендіктен, пайдалы болуы мүмкін. Егер екі немесе одан көп вирустар, әрқайсысы өлімге әкелетін геномдық зақымдануларға ие болса, бір қонақ клеткасын жұқтырғанда, вирус геномдары бірімен-бірі жұптасып, тірі ұрпақтарды өндіру үшін ГРЖ-ға түсуі мүмкін. Көптік реактивация деп аталатын бұл процесс Ламбда және Т4 бактериофагтарында, сондай-ақ бірнеше патогенді вирустарда зерттелді. Патогенді вирустар үшін көптік реактивация вирусқа бейімделу артықшылығын бере алады, өйткені ол қожайын инфекциясы кезінде туындаған тотығу ортасына ұшыраудан туындаған ДНК зақымдануын жөндеуге мүмкіндік береді. Бұл мақаланың бірінші суретінде көрсетілген. Мейоздың алғашқы кезеңінде (I профаза) болатын төрт хроматидтің екеуі бірімен-бірі жұптасып, өзара әрекеттесе алады. Бұл модельде рекомбинация ДНК молекуласында (хроматидте) суретте жоғарыда көрсетілген қос жіптің үзілуімен (немесе аралықпен) басталады. ДНК-ның басқа да зақымданулары да рекомбинацияны бастауы мүмкін. Мысалы, жіптер аралық байланыс (митомицин С сияқты байланыстыру агентіне ұшыраудан туындаған) ГРЖ арқылы жөнделуі мүмкін. Екі түрлі рекомбинантты өнім өндіріледі. Оң жағында хромосомалардың шеткі аймақтары алмасатын «кроссовер» (CO) түрі, ал сол жағында шеткі аймақтары алмастырылмайтын «кроссоверсіз» (NCO) түрі көрсетілген. CO рекомбинациясы екі «Холидейлік түйісудің» аралық түзілуін қамтиды, бұл суретте төменгі оң жағында екі Х пішіндес құрылыммен көрсетілген, олардың әрқайсысында екі қатысатын хроматидтер арасында бір-бір жіп алмасуы бар. Бұл жол суретте DHJ (қос Холидейлік түйісу) жолы деп белгіленген. NCO рекомбинанттары (суретте сол жақта көрсетілген) «синтезге тәуелді жіпті оттану» (SDSA) деп аталатын процесс арқылы өндіріледі. NCO/SDSA түріндегі рекомбинация оқиғалары CO/DHJ түріне қарағанда жиірек кездеседі. NCO/SDSA жолы генетикалық өзгеріске аз үлес қосады, өйткені рекомбинация оқиғасын қоршап тұрған хромосомалардың қолдары ата-аналық конфигурацияда қалады. Осылайша, мейоздың бейімделу функциясын тек кроссинг-оверге назар аударатын түсіндірмелер рекомбинация оқиғаларының көпшілігін түсіндіруге жеткіліксіз.

Ахиамия және гетерохиамия

Ахиазия – түрдің бір жынысында аутосомалық рекомбинацияның толығымен болмауы құбылысы. Ахиазматикалық хромосомалық сегрегация еркек Drosophila melanogaster-де жақсы сипатталған. Гетерохиазия түрдің жыныстары арасында рекомбинация деңгейлерінің өзгеше болуымен жүзеге асады. Мұндай жыныстық диморфты рекомбинация жылдамдығының үлгісі көптеген түрлерде байқалған. Сүтқоректілерде әйелдерде рекомбинация деңгейі көбінесе жоғары болады. «Халдейн-Хаксли ережесі» ахиазия әдетте гетерогаметтік жыныста кездеседі деп мәлімдейді. РНҚ вирустарының әртүрлілігіне және иммундық қашуға рекомбинация көбінесе жауапты. РНҚ рекомбинациясы геномдық құрылымды анықтауда және пикорнавирустардың ((+)сРНҚ) (мысалы, полиовирус) эволюция барысында маңызды рөл атқаратын күш болып көрінеді. Ретровирустарда ((+)сРНҚ) (мысалы, ВИЧ) РНҚ геномының зақымдануы кері транскрипция кезінде жіп алмасу арқылы, рекомбинацияның бір түрі арқылы болдырмалданған сияқты. Рекомбинация реовирустарда (dsРНҚ) (мысалы, реовирус), ортомиксовирустарда (мысалы, грипп вирусы) да кездеседі. РНҚ вирустарындағы рекомбинация геномдық зақымданумен күресуге бейімделу болып көрінеді. Бір түрге жататын, бірақ әртүрлі текті жануар вирустары арасында рекомбинация сирек кездеседі. Нәтижесінде пайда болған рекомбинантты вирустар кейде адамдарда инфекцияның ошағын тудыруы мүмкін. RdRp жіп алмасу арқылы рекомбинация (+)сРНҚ өсімдік кармовирустары мен томбусвирустарында да орын алады. Рекомбинация коронавирустардың генетикалық өзгермелілігін анықтаудағы маңызды күш болып көрінеді, сондай-ақ коронавирустың бір хосттан екіншісіне өту қабілетін және сирек жағдайларда жаңа түрлердің пайда болуын анықтайды, бірақ рекомбинацияның механизмі әлі белгісіз. COVID-19 пандемиясының алғашқы айларында мұндай рекомбинациялық оқиға SARS-CoV-2 вирусының адамдарға жұғу қабілетінің эволюциясындағы маңызды қадам болды деп болжанды. Байланыс дисбалансын талдау РНҚ рекомбинациясының 11083G > T мутациясымен вирустық ұрпақ арасындағы мутациялардың артуына себеп болғанын растады. Алынған нәтижелер SARS-CoV-2 вирусының 11083G > T мутациясының Diamond Princess кемесіндегі карантин кезінде тарағанын және оң селекциялық қысым астында de novo РНҚ рекомбинациясы арқылы пайда болғанын көрсетті. Diamond Princess круизіндегі үш науқаста SARS-CoV-2 коронавирусының 3' сабақтың II цикліндегі (s2m) мотивіне ұқсас 29736G > T және 29751G > T (G13 және G28) екі мутациясы анықталды. s2m көптеген коронавирустардың 3' аудармаланбаған аймағында жоғары сақталатын РНҚ мотиві болып саналса да, бұл нәтиже SARS-CoV-2 вирусының s2m мотиві РНҚ рекомбинациясы/мутациясының ыстық нүктесі екенін де көрсетеді. Алдын ала байқауларға сүйенсек, SARS-CoV-2 вирусының толық рецепторлық байланысу мотиві панголиндердің коронавирустарынан рекомбинация арқылы енгізілген болуы мүмкін. Алайда, кейінірек жүргізілген толыққанды талдаулар бұл ұсынысты жоққа шығарды және SARS-CoV-2 вирусының тек жарғанақтарда ғана дамығанын және рекомбинацияның аз немесе мүлдем болмағанын көрсетті.

Тіршіліктің пайда болуындағы рекомбинацияның рөлі

Новак пен Оцуки өмірдің пайда болуы (абиогенез) сонымен қатар биологиялық эволюцияның бастауы екенін атап өтті. Олар жер бетіндегі барлық белгілі тіршілік биополимерлерге негізделгенін көрсетіп, өмірдің пайда болуына қатысты кез келген теория ақпаратты тасымалдаушы және катализаторлар қызметін атқаратын биологиялық полимерлерді қамтуы тиіс екенін ұсынды. Леман рекомбинацияның өмірдің пайда болуымен бірдей көне эволюциялық даму болғанын айтты. Смайл және авторлар тобы алғашқы Жерде рекомбинацияның өмірдің алғашқы қысқа ақпараттық полимерлерінің (РНК деп есептеледі) кеңеюінде маңызды рөл атқарғанын ұсынды.