Кіріспе

Этнолихенология - бұл лишай мен адам арасындағы қарым-қатынасты зерттейтін ғылым. Әлемдегі мәдениеттер лишайларды әр түрлі мақсаттарда қолданған және қолданып келеді. Адамның лишайларды пайдалануының ең көп тараған түрі - бояу, бірақ олар сондай-ақ дәрі-дәрмек, тамақ және басқа мақсаттарда пайдаланылады.

Бояу үшін лишайниктер

Лишайлар табиғи бояулардың кең таралған көзі болып табылады. Лихен бояуы әдетте қайнап жатқан сумен немесе аммиакпен ашытқы арқылы алынады. Әдетте амониялық ферментация деп аталса да, бұл әдіс шын мәнінде ферментация емес және лишенді кем дегенде екі-үш апта бойы амонияға (дәстүрлі түрде несепке) батыруды қамтиды. Солтүстік Америкада лишайлардың ең маңызды бояуы - Letharia vulpina. Солтүстік Америкада мекендейтін жергілікті халықтар суға қайнатып, сары бояу жасайды. Шотландияның биік жерлеріндегі дәстүрлі бояулардың көбі лишайлардан жасалатын, соның ішінде қызыл бояулар - кадус лишай, Lecanora tartarea, жалпы апельсин лишай, Xanthoria parietina және бірнеше жапырақты Parmelia лишай түрлері. Тастанды өндіру үшін тас үстіне қазылып алынған Parmelia saxatilis өсімдігіне арналған қоңыр немесе сары түсті лишай бояулары (критль немесе кротал деп аталады) және қызыл түсті лишай бояулары (коркир деп аталады) кеңінен қолданылды. Лишайлардан алынған қызғылт бояулар 15 - 17 ғасырларда бүкіл Еуропада тарихи маңызы зор болды. Олар әдетте Roccella spp-ден алынады. Канар аралдарынан, Кабо-Верде аралдарынан, Мадагаскардан немесе Үндістаннан әкелінген лишайниктер. Бұл лишайлар мен олардан алынатын бояу орхил (архил, орхилла түрлері) деп аталады. Осы бояуды сондай-ақ Ochrolechia spp. Англияда көкжиектерден пайда болған және "кэдбиар" деп аталатын. Екеуі де Roccella spp. және Ochrolechia spp. құрамында лишайник заты орцин бар, ол аммиак ферментация процесінде қызғылт бояғыш орцеинге айналады. Литмус - суда еритін рН индикаторы бояу қоспасы, Рокцелла түрінен алынады.

Дәрілік лишайниктер

Көптеген лишайлар бүкіл әлемде дәрілік мақсатта қолданылған. Лихеннің дәрілік қызметтегі пайдалылығы көбінесе лихен таллиде көп кездесетін лихен қосалқы қосылыстарымен байланысты. Әр түрлі лишайлар бұл қосылыстардың әртүрлі түрін өндіреді, олардың көпшілігі лишайларға тән және олардың көбі антибиотиктік. Барлық лишайник түрлерінің 50% антибиотиктік қасиеттерге ие екендігі анықталды. Көптеген лишайниктер экстракттерінің Грам-позитивті бактерияларды жоюда тиімді екені анықталды, оның ішінде қайнау, қызыл қызыл қызыл және пневмонияға себепші түрлер бар. Лишайниктердің ең күшті антибиотиктерінің бірі - усникалық қышқыл, нәтижесінде Usnea spp. дәстүрлі медицинада кеңінен қолданылады. Уснея Құрама Штаттарда ауыз, асқазан, ішек, анус, вагина, мұрын, құлақ және теріге арналған саңырауқұлақты емдеу ретінде, ал Финляндияда жараларды, терідегі жарылуларды және спортшының аяғын емдеу үшін қолданылды. Ресейде усникалық қышқылдың натрий тұзынан жасалған препарат "Бинан" деген атпен варикоздық және трофикалық жараларды, екінші және үшінші дәрежелі күйіктерді емдеуге және пластикалық хирургияға арналған. Бұрын Исландияның ыдысы (Cetraria islandica) Солтүстік Еуропа мен Скандинавияда маңызды адам азығы болды және нан, қамырды, пудинг, шұбат немесе салат сияқты көптеген түрлі жолдармен дайындалды. Bryoria fremontii Солтүстік Американың кейбір жерлерінде маңызды тағам болды, онда ол әдетте қазанда пісірілетін. Тіпті ол Secwepemc-тің бір мақаласында да кездеседі. Қашардың көкжапырағы (Cladonia spp.) Бұл - Арктикада қарлығаштар мен карибулардың негізгі азығы. Солтүстік Америка мен Сібірдің солтүстік тұрғындары өлтірілген карибулардың қамырынан бөліп алғаннан кейін, дәстүрлі түрде ішінара өңделген лишайды жейді. Оны көбінесе "асқазан мұздағышы" деп атайды. Қаңқа тұқымдас (Umbilicaria spp. және Lasalia spp.) Солтүстік Америкада шұғыл азық ретінде жиі пайдаланылатын лишай. У. esculenta) түрінің бір түрі корей және жапондық дәстүрлі тағамдардың әртүрлі түрінде қолданылады. Бұл өте қымбат, және жартастардың қабырғаларынан жиналады. Үндістанда Parmotrema perlatum lichen көптеген дәмдеуіш қоспаларының танымал құрауышы болып табылады, мысалы, гарам масала, каала масала және года масала, Хайдарабадтан боджвар масала және Уттар Прадештен потли масала. Үндістанда, Таяу Шығыста және Нигерде Rimelia reticulata, Ramalina conduplicans және Parmotrema tinctorum дәмдеуіштер мен дәмді қоспалар ретінде қолданылады. Өте аз лишайниктер улы. Улы лишайшаларға вульпиновый немесе усниновый қышқылдары көп лишайшалар жатады. Бұл процесс іштің арасына ойық салудан басталды; мүшелері мен ішкі ағзалары алынып тасталды. Органдар мен ішкі мүшелер жеке-жеке ақ бәтес пакеттерге оралып, денеге қайта орналастырылды немесе аяқтардың арасына канопиялық банкаларға орналастырылды. Содан кейін оның денесін лишай, пісіру шайыры, қырылған мирра, кассия және басқа да дәмдеуіштермен толтырады. Тағы бір жаңалық - мысырлықтар Pseudevernia furfuracea тұқымын ұнға араластырып, нан жасайтынын анықтады. Нанды мумияға салып, ол өмірден кейінгі өмірде алғашқы тамақ болады деп ойлады. Псевдеверния фуфурацея Грекия аралдарынан Александрияға кеме жүктерінде әкелінеді. Қазіргі кезде бальзамалау сұйықтықтары лихен бояу оркилласынан түстеліп, Cudbear деп аталатын өнімге айналады, бұл тарихи процедураның болашақ тәжірибелерге қалай әсер ететінін көрсетеді.