Кіріспе
Этнолихенология - бұл лишай мен адам арасындағы қарым-қатынасты зерттейтін ғылым. Әлемдегі мәдениеттер лишайларды әр түрлі мақсаттарда қолданған және қолданып келеді. Адамның лишайларды пайдалануының ең көп тараған түрі - бояу, бірақ олар сондай-ақ дәрі-дәрмек, тамақ және басқа мақсаттарда пайдаланылады.
Бояу үшін лишайниктер
Лишайлар табиғи бояулардың кең таралған көзі болып табылады. Лихен бояуы әдетте қайнап жатқан сумен немесе аммиакпен ашытқы арқылы алынады. Әдетте амониялық ферментация деп аталса да, бұл әдіс шын мәнінде ферментация емес және лишенді кем дегенде екі-үш апта бойы амонияға (дәстүрлі түрде несепке) батыруды қамтиды. Солтүстік Америкада лишайлардың ең маңызды бояуы - Letharia vulpina. Солтүстік Америкада мекендейтін жергілікті халықтар суға қайнатып, сары бояу жасайды. Шотландияның биік жерлеріндегі дәстүрлі бояулардың көбі лишайлардан жасалатын, соның ішінде қызыл бояулар - кадус лишай, Lecanora tartarea, жалпы апельсин лишай, Xanthoria parietina және бірнеше жапырақты Parmelia лишай түрлері. Тастанды өндіру үшін тас үстіне қазылып алынған Parmelia saxatilis өсімдігіне арналған қоңыр немесе сары түсті лишай бояулары (критль немесе кротал деп аталады) және қызыл түсті лишай бояулары (коркир деп аталады) кеңінен қолданылды. Лишайлардан алынған қызғылт бояулар 15 - 17 ғасырларда бүкіл Еуропада тарихи маңызы зор болды. Олар әдетте Roccella spp-ден алынады. Канар аралдарынан, Кабо-Верде аралдарынан, Мадагаскардан немесе Үндістаннан әкелінген лишайниктер. Бұл лишайлар мен олардан алынатын бояу орхил (архил, орхилла түрлері) деп аталады. Осы бояуды сондай-ақ Ochrolechia spp. Англияда көкжиектерден пайда болған және "кэдбиар" деп аталатын. Екеуі де Roccella spp. және Ochrolechia spp. құрамында лишайник заты орцин бар, ол аммиак ферментация процесінде қызғылт бояғыш орцеинге айналады. Литмус - суда еритін рН индикаторы бояу қоспасы, Рокцелла түрінен алынады.
Дәрілік лишайниктер
Көптеген лишайлар бүкіл әлемде дәрілік мақсатта қолданылған. Лихеннің дәрілік қызметтегі пайдалылығы көбінесе лихен таллиде көп кездесетін лихен қосалқы қосылыстарымен байланысты. Әр түрлі лишайлар бұл қосылыстардың әртүрлі түрін өндіреді, олардың көпшілігі лишайларға тән және олардың көбі антибиотиктік. Барлық лишайник түрлерінің 50% антибиотиктік қасиеттерге ие екендігі анықталды. Көптеген лишайниктер экстракттерінің Грам-позитивті бактерияларды жоюда тиімді екені анықталды, оның ішінде қайнау, қызыл қызыл қызыл және пневмонияға себепші түрлер бар. Лишайниктердің ең күшті антибиотиктерінің бірі - усникалық қышқыл, нәтижесінде Usnea spp. дәстүрлі медицинада кеңінен қолданылады. Уснея Құрама Штаттарда ауыз, асқазан, ішек, анус, вагина, мұрын, құлақ және теріге арналған саңырауқұлақты емдеу ретінде, ал Финляндияда жараларды, терідегі жарылуларды және спортшының аяғын емдеу үшін қолданылды. Ресейде усникалық қышқылдың натрий тұзынан жасалған препарат "Бинан" деген атпен варикоздық және трофикалық жараларды, екінші және үшінші дәрежелі күйіктерді емдеуге және пластикалық хирургияға арналған. Бұрын Исландияның ыдысы (Cetraria islandica) Солтүстік Еуропа мен Скандинавияда маңызды адам азығы болды және нан, қамырды, пудинг, шұбат немесе салат сияқты көптеген түрлі жолдармен дайындалды. Bryoria fremontii Солтүстік Американың кейбір жерлерінде маңызды тағам болды, онда ол әдетте қазанда пісірілетін. Тіпті ол Secwepemc-тің бір мақаласында да кездеседі. Қашардың көкжапырағы (Cladonia spp.) Бұл - Арктикада қарлығаштар мен карибулардың негізгі азығы. Солтүстік Америка мен Сібірдің солтүстік тұрғындары өлтірілген карибулардың қамырынан бөліп алғаннан кейін, дәстүрлі түрде ішінара өңделген лишайды жейді. Оны көбінесе "асқазан мұздағышы" деп атайды. Қаңқа тұқымдас (Umbilicaria spp. және Lasalia spp.) Солтүстік Америкада шұғыл азық ретінде жиі пайдаланылатын лишай. У. esculenta) түрінің бір түрі корей және жапондық дәстүрлі тағамдардың әртүрлі түрінде қолданылады. Бұл өте қымбат, және жартастардың қабырғаларынан жиналады. Үндістанда Parmotrema perlatum lichen көптеген дәмдеуіш қоспаларының танымал құрауышы болып табылады, мысалы, гарам масала, каала масала және года масала, Хайдарабадтан боджвар масала және Уттар Прадештен потли масала. Үндістанда, Таяу Шығыста және Нигерде Rimelia reticulata, Ramalina conduplicans және Parmotrema tinctorum дәмдеуіштер мен дәмді қоспалар ретінде қолданылады. Өте аз лишайниктер улы. Улы лишайшаларға вульпиновый немесе усниновый қышқылдары көп лишайшалар жатады. Бұл процесс іштің арасына ойық салудан басталды; мүшелері мен ішкі ағзалары алынып тасталды. Органдар мен ішкі мүшелер жеке-жеке ақ бәтес пакеттерге оралып, денеге қайта орналастырылды немесе аяқтардың арасына канопиялық банкаларға орналастырылды. Содан кейін оның денесін лишай, пісіру шайыры, қырылған мирра, кассия және басқа да дәмдеуіштермен толтырады. Тағы бір жаңалық - мысырлықтар Pseudevernia furfuracea тұқымын ұнға араластырып, нан жасайтынын анықтады. Нанды мумияға салып, ол өмірден кейінгі өмірде алғашқы тамақ болады деп ойлады. Псевдеверния фуфурацея Грекия аралдарынан Александрияға кеме жүктерінде әкелінеді. Қазіргі кезде бальзамалау сұйықтықтары лихен бояу оркилласынан түстеліп, Cudbear деп аталатын өнімге айналады, бұл тарихи процедураның болашақ тәжірибелерге қалай әсер ететінін көрсетеді.
One of the most potent lichen antibiotics is usnic acid, as a result Usnea spp. are commonly used in traditional medicines. Usnea was used in the United States as a fungal remedy of the mouth, stomach, intestines, anus, vagina, nose, ear, and skin, and in Finland it was used to treat wounds, skin eruptions, and athlete's foot. In Russia a preparation of the sodium salt of usnic acid was sold under the name Binan for the treatment of varicose and trophic ulcers, second and third degree burns, and for plastic surgery. In the past Iceland moss (Cetraria islandica) was an important human food in northern Europe and Scandinavia, and was cooked in many different ways, such as bread, porridge, pudding, soup, or salad. Bryoria fremontii was an important food in parts of North America, where it was usually pitcooked. It is even featured in a Secwepemc story. Reindeer lichen (Cladonia spp.) is a staple food of reindeer and caribou in the Arctic. Northern peoples in North America and Siberia traditionally eat the partially digested lichen after they remove it from the rumen of caribou that have been killed. It is often called 'stomach icecream'. Rock tripe (Umbilicaria spp. and Lasalia spp.) is a lichen that has frequently been used as an emergency food in North America. One species of Umbilicaria, Iwa take (U. esculenta), is used in a variety of traditional Korean and Japanese foods. It is quite expensive, and is collected off the sides of cliffs. In India, Parmotrema perlatum lichen is a popular ingredient of many spice mixes, such as garam masala, kaala masala and goda masala, bhojwar masala from Hyderabad and potli masala of Uttar Pradesh. In India, The Middle East, and Niger, Rimelia reticulata, Ramalina conduplicans, and Parmotrema tinctorum are used as spices and flavor enhancers. Very few lichens are poisonous. Poisonous lichens include those high in vulpinic acid or usnic acid. The process began with a slit in the abdomen; the organs and viscera were removed. The organs and viscera were wrapped in separate linen packets and replaced in the body or put in canopic jars between the legs. The body cavity was then packed with lichen, sawdust, bruised myrrh, cassia, and other spices. Another discovery is that the Egyptians would grind and mix Pseudevernia furfuracea with their flour for bread. The bread was then placed with the mummy and thought to be the first meal for the mummy in its afterlife. Pseudevernia furfuracea was imported shiploads from the Grecian archipelago to Alexandria. Today, embalming fluids are colored from the lichen dye orchil into a product called Cudbear, illustrating how a historical procedure can influence future practices.