Кіріспе
Австралияның шығыс жағалауында кездесетін Proteaceae тұқымдасына жататын бұта Banksia aemula, әдетте wallum banksia деп аталады, Proteaceae тұқымдасына жататын бұта. Австралияның шығыс жағалауындағы Бундабергтен оңтүстікке дейін Сиднейге дейін кездесетін бұл өсімдік, Уоллум деп аталатын терең құмды топырақтағы жағалаудағы бұта немесе ағаш ретінде кездеседі. Оның кеуекті апельсинді қабығы және жылтыр жасыл тісті жапырақтары бар, көктемде гүлдейтін жасыл сары гүлдер бар. Гүлдің тікенектері қартайған сайын сұр түске айналып, үлкен сұр түктік жапырақшалар пайда болады. Банксиа аэмула орман өрттерінен кейін ағаштан тұратын негізінен, лигнотубер деп аталады. Оны алғаш рет 19-ғасырдың басында ботаник Роберт Браун сипаттаған, ол өзінің " ұқсас " деген атауын жақын туысқан Банксиа серратаға ұқсастығынан алады. Сорты танылмаған. Жаңа Оңтүстік Уэльсте көптеген жылдар бойы Banksia serratifolia ретінде белгілі болды, бұл B. aemula-ның басқа жерлерде қолданылуына қарама-қайшы келеді. Алайда, бастапқыда Ричард Энтони Солсбери жасаған бұрынғы атау жарамсыз болып шықты, ал 1981 жылдан бері Банксиа аэмула дұрыс ғылыми атау ретінде жалпыға бірдей қабылданды. Көптеген сүтқоректілер, құстар мен омыртқасыздар гүлшоғырға келіп, тозаңдануда маңызды рөл атқарады; әсіресе, бал жегіштер танымал қонақтар болып табылады. Бау-бақша өсімдігі ретінде өсіріледі, бау-бақшада оның жақын туысы B. serrata-ға қарағанда аз кездеседі.
Banksia aemula, commonly known as the wallum banksia, is a shrub of the family Proteaceae. Found from Bundaberg south to Sydney on the Australian east coast, it is encountered as a shrub or a tree to in coastal heath on deep sandy soil, known as Wallum. It has wrinkled orange bark and shiny green serrated leaves, with green yellow flower spikes, known as inflorescences, appearing in autumn. The flower spikes turn grey as they age and large grey follicles appear. Banksia aemula resprouts from its woody base, known as a lignotuber, after bushfires. First described by the botanist Robert Brown in the early 19th century, it derives its specific name "similar" from its resemblance to the closely related Banksia serrata. No varieties are recognised. It was known for many years in New South Wales as Banksia serratifolia, contrasting with the use of B. aemula elsewhere. However, the former name, originally coined by Richard Anthony Salisbury, proved invalid, and Banksia aemula has been universally adopted as the correct scientific name since 1981. A wide array of mammals, birds, and invertebrates visit the inflorescences and are instrumental in pollination; honeyeaters are particularly prominent visitors. Grown as a garden plant, it is less commonly seen in horticulture than its close relative B. serrata.
Сипаттама
Банксиа аэмула - бұл, әдетте, кішірек болса да, жалпы алғанда, түйірлі бұта немесе кіші ағашты құрайды. Жасыл жапырақтары ұзын және ені ұзын. Жапырақтың ұштары кесінділенген, ал шеттері жалпақ және тісті. Гүлдеу күзде, наурыздан маусымға дейін; гүлдестіру деп аталатын жасыл сары гүлдің тікенектері, бұтақтардың ұшында және жапырақта пайда болады. Олардың биіктігі мен ені әр түрлі, сарғыш, жасыл түсті. Бұл жүйелі синтез деп аталатын процесс. Әр гүл ашылғаннан кейін шамамен жеті күн бойы нектар береді. Гүлдің тікенектері қартайған сайын сұр түске айналады, ал 25 - ге дейін ұсақ түкті сұр түкті түкшелер пайда болады, олар өте үлкен болуы мүмкін, ұзындығы, биіктігі және ені. Олар орман өрті болғаннан кейін немесе өздігінен ашылып, омыртқа тәрізді ұзын, кең, қиса тәрізді денеден және кеңірек иілген қанаттардан тұратын ұзын тұқымдарды шығарады. Банксиа аэмула оттан кейін ағаштай лигнотуберінен қайта өседі. Соңында, фолликулдар кішірейеді.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Банксиа аэмула Австралияның шығыс жағалауында, Квинсленд штатының орталығында Бундабергтің солтүстігінде Сиднейге дейін кездеседі. Сондай-ақ, Фрейзер, Моретон және Солтүстік Страдброк аралдарында кездеседі. Барлық популяциялар жағалаудан бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан, бірін қоспағанда, батыс Сиднейдегі Агнес Бэнкс, ал екеуі Графтонның солтүстігінде және оңтүстігінде Коалдейл мен Гленригде және соңғысы Бундабергтің оңтүстік-батысында. Куолола ұлттық паркіне қарасты, бұл жабық граминоидты ыдыстарында кездейсоқ пайда болатын өсімдік (Melaleuca quinquenervia және Eucalyptus umbra) болып табылады. Жаңа Оңтүстік Уэльстің орталық жағалауында, әдетте, биік бұта ретінде өседі және Банксиа аэмула ашық шөптесіннің шатыр компоненті болып табылады, ол Триас және Пермь қабаттарына төңіректелген жоғары ағытылған плейстоцендік ақ құмдардың жағалаулық батыс жерлерінде орналасқан. Аймақтарда Мунмора штатының қорғалатын аймағындағы Вибунг бас және Майолл көлдерінің маңы бар. Оның басқа да өсімдіктермен бірге өсетін Ricinocarpos pinifolius, Brachyloma daphnoides, Dillwynia glaberrima, D. retorta, Allocasuarina distyla, Bossiaea ensata, Aotus ericoides, Phyllota phylicoides және Empodisma minus. Құм өндіру Редхед маңындағы көпшілік қауымды жойды. Аз сұйытылған сары құмдарда қауымдастық (және B. aemula) B. serrata және B. oblongifolia құрайтын биік шөптесінмен ауыстырылады. Оның оңтүстік шетінде, B. aemula - жойылып бара жатқан экологиялық қоғамдастық деп белгіленген Шығыс Шалғайдағы Банксиа шөптесіннің құрамдас бөлігі. Бұл қауым солтүстікке қарай орналасқан қыраттарға қарағанда жас, желмен ұшыраған құмдарда кездеседі. Сиднейдің батысындағы Агнес Бэнкс орманды жерін Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметі жойылып бара жатқан экологиялық қоғамдастық ретінде таныды. Бұл жерде Banksia aemula - төменгі ашық орманды жерлерде өсетін өсімдіктер. Ерекшеліктері: сымбатты (Eucalyptus sclerophylla), тар жапырақты алма (Angophora bakeri) және B. serrata - шатыр ағаштары, ал B. oblongifolia, Conospermum taxifolium, Ricinocarpus pinifolius, Dillwynia sericea және кеудесін сілтеп тұрған гейбунг (Persoonia nutans) - басқа да орманды өсімдіктер. Солтүстік Страдброк аралында B. aemula - Евкалипт сигнатаның орман биіктігі басым үш шатыр ағашының бір түрі, үшінші түрі - E. umbra. Бұл орман ежелгі құм қиыршығынан пайда болған теңіз деңгейінен жоғары жатқан жотада орналасқан. Бұл жерде жер астына қоңыр шөп (Pteridium esculentum) басым. Басқа да биік бұталар Persoonia cornifolia және Acacia concurrens.
Экология
Протеакүлілердің көпшілігі мен Банксияның барлық түрлері, соның ішінде Б. аэмула, протеоидты тамырларға ие, тамырлар қысқа бүйірлік тамыршалардың тығыз шоғырымен, олар жапырақ шөгіндісінің астында топырақта кілем құрайды. Бұл тамырлар Австралияның фосфор тапшы жерлері сияқты қоректік заттарға мұқтаж топырақтағы қоректік заттарды сіңіруге өте қабілетті. Алты валлиум түрін зерттеу, соның ішінде B. aemula, олардың фосфордың өте төмен деңгейіне бейімделгенін және элементтің жоғары деңгейіне өте сезімтал екенін анықтады, бұл фосфордың уыттылығына әкеледі. Кейбір деректер олардың калийді тиімді пайдаланатынын және кальцийдің уыттылығына сезімтал екенін көрсетеді. Солтүстік Страдброк аралында жүргізілген далалық зерттеуде күзде (сәуір айларында) тамырлардың өсуінің артқаны байқалды, бірақ жалпы тамырлар өсуі басқа түрлерге қарағанда тұрақты болды, мүмкін, өйткені оның терең тамырлары жер асты суларына жиірек қол жеткізеді. 1998 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльстің солтүстігіндегі Бунджалунг ұлттық паркіне жүргізілген зерттеуде B. aemula гүлшоғырын түрлі ұсақ сүтқоректілер, соның ішінде сары аяқты антехинус (Antechinus flavipes) сияқты marsupials және ақшыл далалық тышқан (Rattus tunneyi), австралиялық батпақ тышқан (R. lutreolus) және шөптесін меломистер (Melomys burtoni) және тіпті үй тышқандары (Mus musculus) сияқты кеміргіштер тамақтандырады. Бұл жануарлар нектаривурлық құстардың құрттарынша тозаң тасып жүреді, сондықтан олар тиімді тозаңдаушылар болып табылады. Сондай-ақ, сұр баслы ұшқыр түлкілер (Pteropus poliocephalus) B. aemula-ға барады және олардың бас-аяқтары мен құрсақтары тамақтану кезінде стигмаларға жанасады. B. aemula гүлдерінен тамақтанатын құстар түрлеріне кемпірқосақ, қызыл және Левиннің бал жегіштерін жатқызуға болады. Шығыс қала маңындағы банксия шөптесін үшін 10-15 жыл аралық ұсынылады, өйткені одан ұзақ уақыт Leptospermum laevigatum-тың өсіп кетуіне әкеледі. Тұқымның шырылдауы мен B. aemula-ның ерте өсуімен тәжірибе жүргізу фосфордың көшеттерге уытты екенін көрсетті, ол топырақтағы қалыпты концентрациядан екі есе жоғарыда өсуді тежеді және топырақтағы қалыпты концентрациядан төрт есе жоғарыда көшеттердің өлімін тудырады. Калий немесе магний қосылуы бұл әсерлерді сәл жақсартты, бірақ жоғары концентрациядағы калий де өсуге әсер етті. Жалпы алғанда, көшеттер басқа өсімдік түрлеріне қарағанда өмірдің алғашқы 21 аптасында баяу өседі, оның себептері белгісіз, бірақ бұл қоректік немесе сусыз ортада өмір сүрудің жоғары мүмкіндігін ұсынады. Тұқым 150°С температурада өлді, бірақ 100°С температурада жеті минут бойы сақталды. Майолл көлдері айналасындағы плейстоцен құмдық төбелеріндегі жағалаудағы шөптестерді зерттеуде B. aemula қырқаларда (құрғақ шөптестер) және B. oblongifolia беткейлерде (құрғақ шөптестер) өскенін және екі түрдің бір-біріне тосқауыл жасамағанын анықтады. Зерттеудің сол аймағындағы көшеттерді өңдеу B. aemula су іздеп, тамырлары ұзағырақ өсетінін және көшеттер ылғалды шөпте өсетінін көрсетті, бірақ бұл түрдің ылғалды шөпте де, құрғақ шөпте де неге өспейтіні әлі күнге дейін белгісіз. Батыс Австралиядағы банксиа түрлерінің ұқсас жағдайларынан айырмашылығы, екі түр бір-біріне теріс әсер етпеді. Жаңа Оңтүстік Уэльстің солтүстік жағалауындағы Бродвотер ұлттық паркі мен Дирраунг қорығында жүргізілген көшеттерді тарту бойынша далалық зерттеу көрсеткендей, жалпы Банксиа аэмула көшеттерді аз мөлшерде өндірді, бірақ атриция деңгейі төмен болды және көшеттердің құрғақ емес, ылғалды бауларда тіршілік ету деңгейі жоғары болды. Талаа жұмыстарының бірі - Crowdy Bay ұлттық паркіне көшеттерді эксперименттік отырғызу. Бұл жұмыста Banksia aemula көшеттерінің тамырлары шыққаннан кейін алты ай ішінде су деңгейіне жететінін және олар жақында болған орман өрті кезінде немесе жоқ кезде шыққылай алатынын көрсетті. Брадиспорияның себептері (бұрынғыдан да аз тұқымның тіршілік етуі жоғары) белгісіз, бірақ тұқым жейтін жануарлардан қорғаныс болуы мүмкін. Сол сияқты Солтүстік Страдброк аралында да далалық жұмыстарда B. aemula оттың арасында (сонымен қатар) қанатты тұқымдарын уақыт өте келе төгіп, өсімдіктермен аз жыртқышпен тез өсіп, өседі. және 2011 жылы жаңа тұқымдасты Noosia banksiae. Саитозима валлум деп аталатын басқа бір жаңа саңырауқұлақ түрі 2019 жылы Квинсленд штатының Күндізгі жағалауында B. aemula жапырағынан сипатталды.
Өсіру
1788 жылы Банксиа аэмула Англияда өсірілетін алғашқы банксиалардың бірі болды, сонымен қатар құстар мен жәндіктерді тартатын өсімдік. Батыс Австралия мен Гавайидегі сынақтар B. aemula-ның Phytophthora cinnamomi-ның өлуіне төзімді екенін көрсетті. Ол жақсы сумен тазартылған, аз қышқыл (pH 5,56,5) топырақты қажет етеді, өсімдік тұқымнан гүлдену үшін төрт жылдан алты жылға дейін уақыт алады. Ол сондай-ақ Банксиа специосаны трансплантациялау үшін тамыр тұқымы ретінде пайдаланылды және бонсайда әлеуетті. Қызыл түсті ағаштан шкафтар жасалатын.
Мәдени сілтемелер
Банксиа аттенуата австралиялық балалар авторы Мей Гиббстің Батыс Австралиядағы балалық шағында кең таралған банксиа болғанмен, үлкен фолликулдары бар Банксиа аэмуланың ескі гүл шоғыры оның "Снагглпот" және "Каддлпи" кітаптарының зұлымдарын, "Үлкен жаман банксиа еркектерін" рухландырды деп есептеледі.