Кіріспе

Адамның протеазы (фермент) C-тепсин (CTSC) деп те аталады дипептидил пептидаза I (DPP I) - лизосомалық экзоцистеин протеазасы, пептидаза C1 ақуыздар отбасына жатады, цистеин катепсиндерінің кіші тобы. Адамда бұл CTSC генінің коды болып табылады.

Функция

Катепсин С иммундық/ қабыну жасушаларындағы көптеген серинді протеазалардың белсенділігі үшін орталық координатор болып көрінеді. Катепсин С дипептидтердің N-оң жақ беті мен пептид субстраттарынан бөлінуін катализдейді, егер: i) N-оң жақ бетідегі амин тобы бұғатталған болса, ii) бөліну орны пролин қалдықтарының екі жағында болса, iii) N-оң жақ бетідегі қалдық лизин немесе аргинин болса немесе iv) пептидтің немесе беттің құрылымы N-оң жақ бетідегі одан әрі қорытуды болдырмаса.

Құрылымы

Тышқан, адам, мысық, ірі қара, ит және екі шистосома катетэпсині С кодтайтын сДНК- лар клондалып, реттелген және ферменттің жоғары сақталғанын көрсетеді. Адам мен тышқанның C катепсині кДҚ-сы 24 қалдықтан тұратын сигналды пептидтерді (prepro cathepsin C), 205 қалдықтан тұратын про- өңiрлер (шұбардың C катепсині) немесе 206 қалдықтан тұратын (адамның C катепсині) және 233 қалдықтан тұратын каталитикалық домендердi кодтайды, олар каталитикалық қалдықтарды қамтиды және папаиннің жетілген аминқышқылдар реттілігіне және басқа да катепсиндер, соның ішінде B, H, K, L және S катепсиндерiне 30 - 40% ұқсас. Аудармаланған C катепсині полипептидтік тізбектің кем дегенде төрт орыны арқылы жетілген түрге өңделеді. Сигналдық пептид про- ферменттің (про- катепсин С) транслокациясы немесе секрециясы кезінде алынып тасталады және пісіп жетілген ферментте сақталған үлкен N терминалды прорегион фрагменті (осыны да алып тастау домені деп атайды) про- аймақтың C терминалды кіші бөлігін кесу арқылы каталитикалық доменнен бөлінеді, ол активтелу пептиді деп аталады. Каталитикалық доменді бөлшектеп, шамамен 164 қалдықтан тұратын ауыр тізбек пен 69 қалдықтан тұратын жеңіл тізбек пайда болады. Папаиндер тұқымдасының басқа мүшелерінен айырмашылығы, жетілген C катепсин төрт кіші бірліктен тұрады, олардың әрқайсысы N терминалды прорегион фрагментінен, ауыр тізбек пен жеңіл тізбектен тұрады. Про- аймақ фрагменті де, ауыр тізбегі де гликозильденген.

Клиникалық маңызы

Кодталған белоктың ақаулары Папийон Лефевр ауруының, палмоплантарлық кератоз және пародонтитпен сипатталатын аутосомалық рецессивті аурудың себебі болып табылады. Катепсин С қабыну жасушаларындағы гранульді серин пептидазаларын, мысалы, нейтрофил жасушаларындағы эластаза мен катепсин G, ал маст жасушаларындағы химаза мен триптазаны белсендіретін негізгі фермент ретінде қызмет етеді. Көптеген қабыну ауруларында, мысалы, ревматоидты артрит, созылмалы обструктивті өкпе ауруы (ХОББ), ішек қабыну аурулары, астма, сепсис және муковисцидоз, патогенездің маңызды бөлігі осы қабыну протеазаларының белсенділігінің артуынан пайда болады. Катепсин С белсендірілгеннен кейін протеазалар әртүрлі клеткадан тыс матрица компоненттерін ыдыратады, бұл тіннің зақымдалуына және созылмалы қабынуға әкелуі мүмкін.