Кіріспе

Оңтүстік Корея, Тайвань, Сингапур және Гонконг экономикасы

Төрт Азия жолбарысы (қытай және корей тілдерінде Төрт Азиялық айдаһар немесе Төрт кішкентай айдаһар деп те аталады) – Гонконг, Сингапур, Оңтүстік Корея және Тайваньның дамыған Азия экономикалары. 1950 жылдардың басынан 1990 жылдарға дейін олар қарқынды индустрияландырудан өтті және жылына 7 проценттен астам өсу қарқынын сақтады. 21-ші ғасырдың басында бұл экономикалар бәсекеге қабілетті артықшылықтары бар салаларға маманданған жоғары кіріс экономикаларына айналды. Гонконг және Сингапур жетекші халықаралық қаржы орталықтарына айналды, ал Оңтүстік Корея және Тайвань электрондық компоненттер мен құрылғыларды өндіруде көшбасшы болып табылады. Ірі институттар оларды көптеген дамушы елдер үшін, әсіресе Оңтүстік-Шығыс Азияның «Жолбарыс балалары» экономикалары үшін үлгі ретінде пайдалануға ұсынып отыр. 1993 жылы Дүниежүзілік банктің «Шығыс Азияның кереметі» атты есебі экономикалық өрлеуді неолибералды саясатқа, экспортқа бағытталған саясатты ұстануға, төмен салықтарға және минималды әлеуметтік мемлекетке байланыстырды. Институционалдық талдаулар мемлекеттік араласудың белгілі бір деңгейде болғанын көрсетті. Кейбір сарапшылар өнеркәсіптік саясат пен мемлекеттік араласу Дүниежүзілік банк есебінде көрсетілгеннен гөрі әлдеқайда маңызды әсер еткенін айтты.

Шолу

1997 жылғы Азия қаржы дағдарысына дейін "Төрт Азиялық жолбарыстың" экономикалық өсуі (көбінесе "Азия кереметі" деп аталады) экспортқа бағытталған саясат пен күшті даму саясатына байланысты болды. Бұл экономикалардың ерекшелігі – тұрақты, жылдам өсім және табыстың тең бөлінуінің жоғары деңгейі. Дүниежүзілік банк есебінде Азия кереметіне себеп болған факторлардың екісі аталады: капиталды жинақтау және макроэкономикалық басқару. Гонконг экономикасы 1950-ші жылдары тоқыма өнеркәсібінің дамуымен индустриялануға кіріскен төрт елдің біріншісі болды. 1960-шы жылдары британдық колониядағы өндіріс кеңейіп, түрленді, экспортқа бағытталған киім, электроника және пластик өнімдерін қамтыды. Сингапур Малайзиядан тәуелсіздік алғаннан кейін, Экономикалық даму кеңесі елдің өндіріс секторын дамыту үшін ұлттық экономикалық стратегияларды жасап, іске асырды. Өнеркәсіптік аймақтар құрылды және салық жеңілдіктері арқылы шетелдік инвестициялар тартылды. Осы уақытта Тайвань мен Оңтүстік Корея 1960-шы жылдардың ортасында үкіметтің белсенді қатысуымен, бастамалар мен саясаттар арқылы индустриялануды бастады. Екі ел де Гонконг пен Сингапур сияқты экспортқа бағытталған индустрияландыруды ұстанды. Төрт елдің барлығы Жапонияның жетістігінен шабыттанды және инфрақұрылым мен білім саласына инвестиция жасау арқылы бірдей мақсатты ұжымдық түрде көздеді. Олар басқа елдерден ерекшеленетін сыртқы сауданың артықшылықтарынан да пайдаланды, ең бастысы – АҚШ-тың экономикалық қолдауы. Мұның бір көрінісі – төрт жолбарыстың үйлерінде американдық электроникалық өнімдердің кең таралуы. 1960-шы жылдардың соңында төрт экономикадағы физикалық және адам капиталының деңгейі даму деңгейі ұқсас басқа елдерден әлдеқайда жоғары болды. Бұл бір адамға шаққандағы табыстың жылдам өсуіне әкелді. Олардың экономикалық өсуі үшін жоғары инвестициялар маңызды болғанымен, адам капиталының да рөлі зор болды. Білім беру, әсіресе, Азия экономикалық кереметіне үлкен үлес қосты. Төрт Азиялық жолбарыста білім алу деңгейі олардың табысына қарай болжағаннан жоғары болды. 1965 жылға қарай төрт ел де бастауыш білім беруді барлық азаматтарға қолжетімді етті. Гарвард университетінің Джон Ф. Кеннеди атындағы мемлекеттік басқару мектебінің экономисі Дани Родрик көптеген зерттеулерінде Шығыс Азияның өсу кереметіне мемлекеттің араласуы маңызды болғанын айтты. 1997 жылдың басында Гонконг, Сингапур және Оңтүстік Кореядағы қор нарығы доллармен есептегенде кем дегенде 60 пайыздық шығынға ұшырады. Сингапур мен Тайвань салыстырмалы түрде аз зардап шекті. Төрт Азиялық жолбарыс 1997 жылғы дағдарыстан басқа елдерге қарағанда жылдам қалпына келді, себебі олардың экономикалық артықшылықтары, соның ішінде жоғары жинақтау деңгейі (Оңтүстік Кореядан басқа) және саудаға ашықтығы бар еді.

Жалпы ішкі өнім (ЖІӨ)

2018 жылы төрт Азия жолбарысының біріккен экономикасы әлемдік экономиканың 3,46%-ын құрады, ал жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) 2,932 миллиард АҚШ долларына жетті. 2018 жылы Гонконг, Сингапур, Оңтүстік Корея және Тайваньның ЖІӨ-сі тиісінше 363,03 миллиард, 361,1 миллиард, 1 619,42 миллиард және 589,39 миллиард АҚШ долларын құрады, бұл әлемдік экономиканың 0,428%, 0,426%, 1,911% және 0,696%-ын білдіреді. Олардың біріккен экономикасы 2010 жылдардың ортасында әлемдік экономиканың 3,34%-ын құрайтын Ұлыбританияның ЖІӨ-сінен басып өтті. 2021 жылы Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) бағалауынша, төрт Азия жолбарысының әрқайсысының жан басына шаққандағы ЖІӨ (номиналды) 30 000 АҚШ долларынан асты.

Білім беру және технология

Бұл төрт ел инфрақұрылымға және білім беруге көп инвестиция жасады, білікті жұмысшылар мен инженерлер, дәрігерлер сияқты жоғары деңгейдегі жұмыс орындарын құруға бағытталды. Бұл саясат көбінесе сәтті болды және елдердің дамыған, жоғары табысты индустрияландырылған елдерге айналуына көмектесті. Мысалы, Сингапур, Тайвань, Оңтүстік Корея және Гонконгтың орта мектеп оқушылары PISA сияқты математика мен ғылым пәндерінен жақсы нәтижелер көрсетіп, Тайваньдық студенттер Халықаралық олимпиадаларда бірнеше медаль жеңіп алды, осылайша төрт ел де жаһандық білім беру орталықтарына айналды. Жоғары білім беру саласында, көптеген беделді университеттер бар, бұл дамыған елдердегідей. 2023 жылғы QS университеттерінің рейтингісінде әлемнің үздік 100 университетіне Гонконгтан 5, Оңтүстік Кореядан 6, Сингапурдан 2 және Тайваньнан 1 университет кірді. Төрт елдің университеттерінің салыстырмалы түрде шағын саны мен қысқа тарихына қарамастан, олар АҚШ және Ұлыбританиядан тыс орналасқан үздік 100 университеттің төрттен бірін құрайды. Атақты университеттерге Ұлттық Тайвань университеті, Гонконгтың Қытай университеті, Гонконгтың ғылым және технология университеті, Сеул ұлттық университеті, Сингапур ұлттық университеті, Наньян технологиялық университеті және Гонконг университеті жатады. Гонконг, Сингапур және Сеул қалалары жоғары білім берудің маңызды орталықтары болып табылады.

Мәдени негіз

Конфуцийшілдіктің рөлі Төрт Азия жолбарысының табысын түсіндіру үшін пайдаланылды. Бұл қорытынды неміс социологы Макс Вебердің "Протестанттық этика және капитализм рухы" кітабында жариялаған Батыстағы протестанттық еңбек этикасы теориясына ұқсас. Конфуцийшілдік мәдениеті тұрақтылық, қажырлы еңбек, тәртіп, адалдық және билік өкілдеріне құрмет көрсетуді бағалағандықтан индустрияландырумен үйлесімді болды деп есептеледі. Конфуцийшілдік Азия жолбарыстарының корпоративтік және саяси институттарына маңызды ықпал етті. Сингапур премьер-министрі Ли Куан Ю Азиядағы батыс мәдениетінің ықпалына қарсы балама ретінде азиялық құндылықтарды қолдады. Бұл теория сынға түсті. Осы кезеңде Қытайдың экономикалық жетістіктері Төрт жолбарысқа қарағанда төмен болды, бірақ Қытай Конфуцийшілдіктің отаны еді. 1919 жылғы 4 мамыр қозғалысы кезінде Конфуцийшілдік Қытайдың батыс елдерімен бәсекелесе алмауына кінәлі деп танылды.

Демография

Ел немесе аумақ Ауданы (км²) Халық саны (2020) Халық тығыздығы (адам/км²) Туғандағы өмір сүру ұзақтығы (2020) Орташа жас (2020) Туу көрсеткіші (2015) Өлім көрсеткіші (2011) Ұрықтық көрсеткіші (2020) Таза көші-қон көрсеткіші (2015–2020) Халық санының өсу көрсеткіші (2015) Гонконг 1,106 7,496,981 7,140 85.29 45 0.8% 0.6% 0.87 0.40% 0.82 Сингапур 728 5,850,342 8,358 84.07 42 0.9% 0.45% 1.10 0.47% 0.79 Оңтүстік Корея 100,210 51,269,185 527 83.50 44 0.8% 0.51% 0.84 0.02% 0.09 Тайвань 36,197 23,816,775 673 81.04 42 0.8% 0.66% 0.99 0.13% 0.18

Экономика

Ел немесе аумақЖІӨ (миллион АҚШ доллары, 2021 жылғы бағалау бойынша)ЖІӨ жан басына шаққанда (АҚШ доллары, 2022 жылғы бағалау бойынша) Сауда (миллиард АҚШ доллары, 2016) (миллиард АҚШ доллары, 2017) Өнеркәсіптік өсімнің қарқыны (%) (2017) Номиналды ТҰЖ Номиналды ТҰЖ Экспорт Импорт Гонконг 369,722 488,654 49,850 65,403 1,236 496,9 558,6 1.2 Сингапур 378,645 615,293 79,576 107,677 917 372,9 327,4 3.5 Оңтүстік Корея 1,823,852 2,503,395 34,944 48,309 1,103 577.4 457.5 1.5 Тайвань 785,589 1,443,411 36,051 61,371 604 344.6 272.6 1.2

Өмір сапасы

Ел немесе аумақ Адам дамуының индексі (2021 жылғы деректер) Джини коэффициенті бойынша табыс теңсіздігі Үй шаруашылығының орташа табысы (2013), АҚШ доллары ППС Бір адамға шаққандағы орташа табыс (2013), АҚШ доллары ППС Гонконг 0,952 (4-орын) 53,9 (2016) 35 443 9 705 19% Сингапур 0,939 (12-орын) 46,4 (2014) 32 360 7 345 19% Оңтүстік Корея 0,925 (19-орын) 34,1 (2015) 40 861 11 350 28% Тайвань 0,926 (–) 33,6 (2014) 32 762 6 882 22%

Технология

Ел немесе аумақ Интернетке орташа қосылу жылдамдығы (2020) Смартфон қолдану (2016) Жаңаруға жарамды электр энергиясын қолдану Гонконг 21,8 Мбит/с 87% 0,3% Сингапур 47,5 Мбит/с 100% 3,3% Оңтүстік Корея 59,6 Мбит/с 89% 2,1% Тайвань 28,9 Мбит/с 78% 4,4%

Саясат

Ел немесе аумақ Демократия индексі (2022) Баспасөз бостандығы индексі (2023) Сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексі (2022) Жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексі (2019) Бизнесті жүргізу оңайлығы индексі (2020) Меншік құқығы индексі (2015) Пара берушілер индексі (2011) Қазіргі саяси жағдай Гонконг 5.28 44.86 76 83.1 Өте оңай (3-орын) 7.6 7.6 Атқарушы билік басшылығымен Қытай Халық Республикасының арнайы әкімшілік аймағы Сингапур 6.22 47.88 85 84.8 Өте оңай (2-орын) 8.1 8.3 Парламенттік республика Оңтүстік Корея 8.03 70.83 59 79.6 Өте оңай (5-орын) 5.9 7.9 Президенттік республика Тайвань 8.99 75.54 68 80.2 Өте оңай (15-орын) 6.9 7.5 Жартылай президенттік республика