Кіріспе
Статистикадағы деректер нүктелерін таңдау. Статистикада, сапаны қамтамасыз етуде және сараптама әдістемесінде іріктеу – бұл статистикалық популяция ішіндегі жеке тұлғалардың кіші тобын немесе статистикалық үлгіні (қысқаша, үлгі) таңдау арқылы бүкіл популяцияның сипаттамаларын бағалау. Бұл кіші жиынтық бүкіл популяцияны көрсетуге тиіс, ал статистиктер популяцияны дұрыс бейнелейтін үлгілерді жинауға тырысады. Іріктеу, бүкіл популяциядан деректер жинаумен салыстырғанда, төмен шығындар мен жылдам деректерді жинауды қамтамасыз етеді, сондықтан бүкіл популяцияны өлшеу мүмкін емес жағдайларда маңызды ақпарат береді. Әрбір бақылау тәуелсіз нысандар немесе жеке тұлғалардың бір немесе бірнеше қасиеттерін (мысалы, салмақ, орналасқан жері, түсі немесе массасы) өлшейді. Сауалнамалар жүргізілетін кезде, әсіресе қабаттық іріктеуде, үлгінің құрылымын түзету үшін деректерге салмақтар қолданылуы мүмкін. Практикалық қолдану үшін ықтималдықтар теориясы мен статистикалық теорияның нәтижелері пайдаланылады. Бизнес және медициналық зерттеулерде үлгі алу популяция туралы ақпарат жинау үшін кеңінен қолданылады. Қабылдау үлгісі өндіріс лотының материалдары қолданылатын нормаларға сәйкес келе ме екенін анықтау үшін қолданылады.
Тарих
Кездейсоқ іріктеу – бұл Киелі кітапта бірнеше рет айтылған ежелгі идея. 1786 жылы Пьер Симон Лаплас Франция халқының санын үлгілік зерттеу және қатынас бағалаушысын пайдалану арқылы есептеді. Ол сондай-ақ қателіктің ықтималдық бағалауын жасады. Бұл қазіргі сенімділік интервалдары түрінде емес, 1000/1001 ықтималдығымен іріктеу қателігінің белгілі бір жоғарғы шегіне жету үшін қажетті үлгі көлемі ретінде берілді. Оның есептеулері Байес теоремасын біртекті алдын ала ықтималдықпен қолданды және оның үлгісі кездейсоқ деп есептелді. Александр Иванович Чупров 1870 жылдары Ресей империясына үлгілік сараптаманы енгізді. АҚШ-та 1936 жылы «Литературный дайджест» журналының президент сайлауында республикашылдардың жеңісін болжауы мүлдем дұрыс болмады, себебі екі миллионнан астам адам журналға жазылу тізімдері мен телефондық анықтамалықтар арқылы алынған ақпараттарымен зерттеуге қатысты. Бұл тізімдердің республикашылдарға қатысты айтарлықтай бұрмаланғаны ескерілмеді, нәтижесінде алынған үлгі өте үлкен болғанымен, күрт қателіктерге толы болды. Сингапур сайлаулары 2015 жылғы сайлаудан бері осы тәжірибені қабылдады, бұл «үлгілік санау» деп белгілі. Сайлау департаментінің (ELD) мәлімдемесіне сәйкес, елдің сайлау комиссиясы үлгілік санаулар болжамдар мен бұрмаланған ақпаратты азайтуға көмектеседі, сонымен қатар сайлау қызметкерлеріне сайлау нәтижелерін тексеруге мүмкіндік береді. Есептелген үлгілік санаулар 95% сенімділік интервалымен шамамен 4,5% қателік маржасымен сенімді индикативті нәтижелерді көрсетеді. ELD халыққа үлгілік санаулардың ресми нәтижелерден бөлек екенін және дауыс санау толыққаннан кейін ресми нәтижелерді тек сайлау комиссары жариялайтынын еске салды.
Халық санының анықтамасы
Статистикалық тәжірибеде табысқа жету үшін проблеманы нақты анықтау қажет. Үлгі алу кезінде бұл біздің үлгімізді алуға тиіс "популяцияны" анықтауды қамтиды. Популяцияны, адамдардың немесе заттардың, зерттегіміз келетін қасиеттері бар барлық объектілер жиынтығы ретінде анықтауға болады. Популяциядағы әрбір адамнан немесе заттан ақпарат жинауға жеткілікті уақыт немесе қаржы көбінесе болмайтындықтан, мақсат сол популяцияның өкілдік үлгісін (немесе ішкі жиынтығын) табу болады. Кейде популяцияны анықтау оңай болады. Мысалы, өндіруші өндірістен алынған материалдың партиясының сапасы клиентке жіберуге лайықты ма, әлде нашар сапасы үшін қайта өңдеуге немесе жоюға керек пе, соны шешуі керек. Бұл жағдайда партия – популяция болып табылады. Мүдделі популяция көбінесе физикалық объектілерден тұрады, бірақ кейде уақыт, кеңістік немесе осы өлшемдердің комбинациясы бойынша үлгі алу қажет болады. Мысалы, супермаркет персоналын зерттеу кезінде кассадағы кезек ұзындығы әртүрлі уақытта тексерілуі мүмкін, ал құрып бара жатқан пингвиндерді зерттеу олардың уақыт өте келе әртүрлі аң ауру жерлерін пайдалануын түсінуге бағытталған болуы мүмкін. Уақыт бойынша зерттеу кезеңдерге немесе жеке оқиғаларға назар аударуы мүмкін. Басқа жағдайларда зерттелетін "популяция" одан да аз анықталған болуы мүмкін. Мысалы, Джозеф Джаггер Монте-Карлодағы казинодағы рулетка дөңгелектерінің мінез-құлқын зерттеді және бұрыс дөңгелекті анықтау үшін осы мәліметтерді пайдаланды. Бұл жағдайда Джаггер зерттегісі келген "популяция" – дөңгелектің жалпы мінез-құлқы (яғни, шексіз көп сынақтардағы нәтижелердің ықтималдық таралуы), ал оның "үлгісі" – сол дөңгелектен алынған байқау нәтижелерінен құралды. Материалдардың, мысалы, мыстың электр өткізгіштігі сияқты қасиеттерін қайталап өлшеу кезінде де ұқсас ойлар туындайды. Мұндай жағдайлар көбінесе байқалатын популяцияның нәтижесі болып табылатын себептік жүйе туралы білім іздегенде туындайды. Мұндай жағдайларда үлгі алу теориясы байқалатын популяцияны үлкен "суперпопуляциядан" алынған үлгі ретінде қарастыруы мүмкін. Мысалы, зерттеуші жаңа "тамақтан бас тарту" бағдарламасының 100 науқастың сынақ тобындағы тиімділігін зерттейді, егер бағдарлама бүкіл елде қолжетімді болса, оның әсерін болжау үшін. Бұл жағдайда суперпопуляция – "осы емделуге қол жеткізе алатын елдегі барлық адамдар" – бағдарлама әлі баршаға қолжетімді болмағандықтан әлі жоқ топ. Үлгі алынған популяция және ақпарат алуға тырысатын популяция бірдей болмауы мүмкін. Көбінесе осы екі топ арасында үлкен, бірақ толық емес, үйлесімділік болады, себебі кадрлық мәселелерге байланысты (төменде қараңыз). Кейде олар мүлдем бөлек болуы мүмкін – мысалы, адам денсаулығын жақсырақ түсіну үшін егеуқырларды зерттеуге болады, немесе 2009 жылы туған адамдар туралы болжамдар жасау үшін 2008 жылы туған адамдардың жазбаларын зерттеуге болады. Үлгіленген популяцияны және маңызды популяцияны нақтылауға жұмсалған уақыт көбінесе тиімді, өйткені бұл осы кезеңде ескерілмеген көптеген мәселелерді, түсініксіздіктерді және сұрақтарды тудырады.
Мүмкіндікті емес үлгі алу
Ықтималдықсыз іріктеу – популяция элементтерінің кейбіреуінің іріктеуге қатысу мүмкіндігі болмаған (мұндайларды кейде «қаптамадан тыс»/«қамтылмаған» деп атайды) немесе іріктеу ықтималдығын дәл анықтау мүмкін емес кез келген іріктеу әдісі. Бұл қызығушылық тудыратын популяцияға қатысты болжамдарға негізделген элементтерді таңдауды қамтиды, бұл таңдау критерийлерін құрайды. Сондықтан, элементтерді таңдау кездейсоқ емес болғандықтан, ықтималдықсыз іріктеу үлгі алу қателіктерін бағалауға мүмкіндік бермейді. Мұндай жағдайлар шығарып тастауға бейімділікті тудырады, бұл үлгінің популяция туралы қанша ақпарат бере алатынына шектеу қояды. Үлгі мен популяция арасындағы байланыс туралы ақпарат шектеулі, сондықтан үлгіні популяцияға экстраполяциялау қиын. Мысалы: Біз белгілі бір көшедегі әрбір үйге барып, есікті ашқан алғашқы адаммен сұхбаттасамыз. Бірден көп адам тұратын үйде бұл ықтималдықсыз үлгі болады, себебі кейбір адамдар есікті ашуға көбірек дайын (мысалы, үйде көп уақытын өткізетін жұмыссыз адам, сұхбаттасушы келгенде жұмыста болуы мүмкін үй иесінен гөрі, жауап беруі мүмкін) және мұндай ықтималдықтарды есептеу іс жүзінде мүмкін емес. Ықтималдықсыз іріктеу әдістеріне ыңғайлы үлгі алу, квоталық үлгі алу және мақсатты үлгі алу жатады. Сонымен қатар, жауап бермеудің салдары кез келген ықтималдық дизайнын ықтималдықсыз дизайнға айналдыруы мүмкін, егер жауап бермеудің ерекшеліктері жақсы түсінілмесе, себебі жауап бермеу әрбір элементтің үлгіге іріктелу ықтималдығын өзгертеді.
Жай кездейсоқ іріктеу
Берілген мөлшердегі қарапайым кездейсоқ үлгіде (SRS) үлгі алу тізімінің барлық ішкі жиындықтарының таңдалу ықтималдығы тең болады. Осылайша, тізімнің әрбір элементі таңдалудың бірдей ықтималдығына ие: тізім бөлінбейді немесе топтастырылмайды. Сонымен қатар, элементтердің кез келген жұбының кез келген басқа жұп сияқты таңдалу мүмкіндігі бар (және үштіктер үшін де осылай). Бұл қателікті азайтып, нәтижелерді талдауды жеңілдетеді. Атап айтқанда, үлгі ішіндегі жеке нәтижелер арасындағы айырмашылықтар жалпы популяциядағы айырмашылықтардың жақсы көрсеткіші болып табылады, бұл нәтижелердің дәлдігін бағалауды салыстырмалы түрде оңай етеді. Қарапайым кездейсоқ үлгі алу үлгі алу қатесіне осал болуы мүмкін, өйткені таңдаудың кездейсоқтығы популяцияның құрамын көрсетпейтін үлгіге әкелуі мүмкін. Мысалы, белгілі бір елден он адамның қарапайым кездейсоқ үлгісі орташа есеппен бес ер және бес әйел береді, бірақ кез келген тәжірибеде бір жыныс артық көрсетілуі және екіншісі жеткіліксіз болуы мүмкін. Жүйелі және қабатталған әдістер осы мәселені "популяция туралы ақпаратты пайдалану" арқылы "көбірек өкілді" үлгіні таңдау арқылы шешуге тырысады. Сонымен қатар, үлкен мақсатты популяциядан үлгі алу кезінде қарапайым кездейсоқ үлгі алу қиын және көбінесе мазасыз болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда зерттеушілерді популяцияның кіші топтарына қатысты зерттеу сұрақтары қызықтырады. Мысалы, зерттеушілер жұмыстағы нәтижелерді болжау үшін когнитивтік қабілеттің түрлі нәсілдік топтарда бірдей қолданылатынын тексеруге қызығушылық танытуы мүмкін. Жақсы кездейсоқ үлгі алу осы жағдайда зерттеушілердің қажеттіліктерін қанағаттандыра алмайды, өйткені ол популяцияның ішкі үлгілерін қамтамасыз етпейді, ал оның орнына қабатталған үлгі алу сияқты басқа үлгі алу стратегияларын қолдануға болады.
Жүйелі түрде сынама алу
Жүйелі үлгі алу (аралықтық үлгі алу деп те аталады) зерттеу популяциясын белгілі бір реттеу схемасы бойынша орналастыруға және содан кейін осы реттелген тізім арқылы тұрақты аралықтармен элементтерді таңдауға негізделеді. Жүйелі үлгі алу кездейсоқ басталады, содан кейін әр k-шы элементті таңдаумен жалғасады. Мұнда k = (популяцияның көлемі / үлгінің көлемі). Бастапқы нүкте тізімдегі бірінші элемент болмай, тізімдегі біріншіден k-шы элемент аралығында кездейсоқ түрде таңдалуы маңызды. Мысалы, телефондық анықтамалықтан әрбір 10-шы атауды таңдауға болады («әр 10-шы үлгі», сондай-ақ «10-ға дейін секіріп үлгі алу» деп те аталады). Бастапқы нүкте кездейсоқ болған жағдайда, жүйелі үлгі алу – ықтималдық үлгі алудың бір түрі. Оны іске асыру оңай, ал стратификация нәтижесінде тиімді болуы мүмкін, егер тізімді реттеуге қолданылатын айнымалы, зерттелетін айнымалымен байланысты болса. «Әр 10-шыдан» үлгі алу, әсіресе дерекқорлардан тиімді үлгі алу үшін пайдалы. Мысалы, кедей ауданда басталатын және қымбат ауданда аяқталатын ұзын көшені (1-үй) қарастырайық (1000-үй). Осы көшеден кездейсоқ таңдалған мекенжайлардың көп бөлігі жоғары деңгейдегі ауданнан болуы мүмкін, ал төменгі деңгейдегі ауданнан аз болуы мүмкін (немесе керісінше), бұл өкілдіксіз үлгіге әкелуі мүмкін. Көше бойымен әрбір 10-шы үй нөмірін таңдау (мысалы) үлгінің көше бойымен тегіс таралуын қамтамасыз етеді, соның нәтижесінде барлық аудандар өкілдік табады. (Егер біз әрқашан 1-үйден бастап, 991-үйге дейін аяқтасақ, үлгі төменгі деңгейге қарай сәл бұрыс болады; 1- және 10-шы үйлер арасындағы бастапқы нүктені кездейсоқ таңдау арқылы бұл бұрыстылық жойылады.) Дегенмен, жүйелі үлгі алу тізімдегі периодтылыққа өте сезімтал. Егер периодтылық болса және период қолданылатын аралықтың есесі немесе көбейткіші болса, үлгі жалпы популяцияны дұрыс көрсетпеуі мүмкін, бұл схеманы қарапайым кездейсоқ үлгіден гөрі нашаррақ етеді. Мысалы, жолдың солтүстік (құнды) жағында тақ нөмірлі үйлер орналасқан, ал оңтүстік (арзан) жағында жұп нөмірлі үйлер орналасқан көшені қарастырайық. Жоғарыдағы үлгі алу схемасы бойынша өкілдік үлгі алу мүмкін емес; үлгіде алынған үйлердің барлығы тақ нөмірлі, құнды жақта немесе барлығы жұп нөмірлі, арзан жақта болады, егер зерттеуші бұл бұрыстылықты бұрын білмесе және оны екі жақтың арасында секіруді қамтамасыз ететін аралықты пайдаланып болдырмаса (мысалы, тақ нөмірлі аралықты пайдалану). Жүйелі үлгі алудың тағы бір кемшілігі – тіпті SRS-тен дәлдігі жоғары жағдайларда да, оның теориялық қасиеттері осы дәлдікті сандық тұрғыдан бағалауды қиындатады. (Жоғарыда келтірілген жүйелі үлгі алудың екі мысалында үлгі алу қатесінің көп бөлігі көршілес үйлер арасындағы айырмашылықтарға байланысты, бірақ бұл әдіс ешқашан екі көршілес үйді таңдамайды, сондықтан үлгі осы айырмашылық туралы ешқандай ақпарат бермейді.) Жоғарыда сипатталғандай, жүйелі үлгі алу – EPS әдісі, өйткені барлық элементтердің таңдалу ықтималдығы бірдей (мысалда келтірілгендей, оннан бір). Бұл «жасыраусыз кездейсоқ үлгі алу» емес, өйткені бірдей өлшемдегі әртүрлі кіші жиынтықтардың таңдалу ықтималдығы әртүрлі. Мысалы, {4, 14, 24, 994} жиынтығының таңдалу ықтималдығы оннан бір, ал {4, 13, 24, 34} жиынтығының таңдалу ықтималдығы нөлге тең. Жүйелі үлгі алуды ЭПҚ емес әдіске де бейімдеуге болады; мысалы, төменде ППҚ үлгілерін талқылауды қараңыз.
Сабақты іріктеу
Халықтың құрамында бірнеше ерекше санаттар болғанда, деректер осы санаттар бойынша бөлек "қабаттарға" жіктеледі. Әрбір қабаттан тәуелсіз ішкі популяция ретінде үлгі алынады, одан жеке элементтер кездейсоқ түрде таңдалады. Деректер мақсатты белгіге қарай қабатталады және әрбір қабаттан үлгі алынады, соның арқасында сирек кездесетін мақсатты класс үлгіде жақсырақ көрсетіледі. Модель осы бағытталған үлгінің негізінде құрылады. Кіріс айнымалыларының мақсатты белгіге тигізетін әсері көбінесе бағытталған үлгіде, тіпті жалпы үлгі көлемі кішкентай болғанда да, кездейсоқ үлгіге қарағанда дәлірек бағаланады. Нәтижелерді әдетте үлгіні артық алуды түзету үшін реттеу қажет.
Үлкендікке пропорционалды ықтималдықты іріктеу
Кейбір жағдайларда үлгіні жобалаушының популяцияның әрбір элементі үшін қызығушылық тудыратын айнымалымен байланысты деп саналатын "қосалқы айнымалыға" немесе "өлшемге" қол жеткізілуі мүмкін. Бұл деректер үлгіні жобалаудың дәлдігін арттыру үшін пайдаланылуы мүмкін. Бір мүмкіндік – жоғарыда талданғандай, стратификацияның негізі ретінде қосалқы айнымалыны пайдалану. Тағы бір мүмкіндік – өлшемге пропорционалды ("PPS") үлгі алу, онда әрбір элементтің таңдалу ықтималдығы оның өлшеміне пропорционалды болып белгіленеді, бірақ 1-ден аспауы тиіс. Жай PPS жобасында осы таңдалу ықтималдықтарын Пуассон үлгі алуының негізі ретінде пайдалануға болады. Дегенмен, бұл үлгінің көлемінің өзгеруіне әкеледі және таңдаулардағы кездейсоқ ауытқулардың салдарынан популяцияның әртүрлі бөліктері артық немесе жеткіліксіз өкілді болуы мүмкін. Жүйелі үлгі алу теориясы өлшемге пропорционалды ықтималдықты құру үшін қолданылуы мүмкін. Бұл өлшем айнымалындағы әрбір санды жеке үлгі алу бірлігі ретінде қарастыру арқылы жасалады. Үлгілер одан кейін өлшем айнымалындағы осы сандар арасында тең интервалдармен таңдалады. Бұл әдіс кейде аудит немесе сот-сараптамалық үлгі алу кезінде PPS тізбекті немесе ақша бірлігін үлгілеу деп аталады. Мысал: Бізде 150, 180, 200, 220, 260 және 490 оқушысы бар алты мектеп бар делік (барлығы 1500 оқушы), және біз оқушылар санын үш өлшемді PPS үлгісінің негізі ретінде пайдаланғымыз келеді. Мұны істеу үшін біз бірінші мектепке 1-ден 150-ге дейін, екінші мектепке 151-ден 330-ға дейін (= 150 + 180), үшінші мектепке 331-ден 530-ға дейін және т.б., соңғы мектепке (1011-ден 1500-ге дейін) нөмірлерді тағайындауымыз мүмкін. Содан кейін біз 1 мен 500 аралығында (1500/3-ке тең) кездейсоқ бастаманы жасаймыз және мектептердегі оқушылар санын 500-дің есебімен санаймыз. Егер біздің кездейсоқ бастамамыз 137 болса, онда біз 137, 637 және 1137 нөмірлері тағайындалған мектептерді, яғни бірінші, төртінші және алтыншы мектептерді таңдаймыз. PPS тәсілі берілген үлгі көлемі үшін дәлдікті арттыра алады, өйткені үлгі ірі элементтерге шоғырланған, олар популяциялық бағалауларға ең үлкен әсер етеді. PPS үлгі алуы көбінесе кәсіпорындарды зерттеуде қолданылады, онда элементтердің көлемі айтарлықтай өзгереді және қосымша ақпарат көбінесе қол жетімді болады – мысалы, қонақүйлерде өткізілген түндердің санын өлшеуге тырысатын зерттеу әр қонақүйдің бөлмелерінің санын қосымша айнымалы ретінде пайдалануы мүмкін. Кейбір жағдайларда, қызығушылық тудыратын айнымалының ескі өлшемі жаңа бағалауларды жасауға тырысқанда қосымша айнымалы ретінде қолданылуы мүмкін.
Кластерлік іріктеме
Кейде респонденттерді топтар (кластерлер) бойынша таңдау тиімдірек болады. Үлгілеу көбінесе географиялық немесе уақыт кезеңдері бойынша топтастырылады. (Барлық үлгілер белгілі бір дәрежеде уақыт бойынша «топтастырылған» болады – әйтсе де, бұл талдау кезінде сирек ескеріледі.) Мысалы, егер қаладағы үй шаруашылықтарын зерттеуді жүргізсек, 100 қалалық блокты таңдап, содан кейін таңдалған блоктардағы әрбір үй шаруашылығын сұхбаттастыруға болады. Кластерлеу саяхат және әкімшілік шығындарын азайтады. Жоғарыдағы мысалда сұхбаттасушы әр үй шаруашылығына жеке-жеке бармай, бір блок ішіндегі бірнеше үй шаруашылығын аралау үшін бір сапарға шыға алады. Бұл сондай-ақ, мақсатты популяцияның барлық элементтерін тізімдейтін үлгілік тізімнің қажеттілігін жояды. Оның орнына кластерлер кластерлік деңгейдегі тізімнен таңдалады, ал элементтік деңгейдегі тізім тек таңдалған кластерлер үшін ғана құрылады. Жоғарыдағы мысалда, үлгіге бастапқы таңдау үшін тек блок деңгейіндегі қала картасы, содан кейін бүкіл қаланың емес, таңдалған 100 блоктың үй шаруашылығы деңгейіндегі картасы ғана қажет. Кластерлік үлгілеу (кластерлік іріктеу деп те аталады) әдетте кластерлер арасындағы айырмашылыққа және кластер ішіндегі өзгергіштікке байланысты қарапайым кездейсоқ үлгілеуге қарағанда үлгілік бағалаудың өзгеруін арттырады. Осы себепті кластерлік үлгілеу бірдей дәлдік деңгейіне жету үшін SRS-тен үлкен үлгіні қажет етеді, бірақ кластерлеуден туындаған үнемдеу бұл әдісті арзанырақ ете алады. Кластерлік үлгілеу көбінесе көп сатылы үлгілеу ретінде жүзеге асырылады. Бұл кластерлік үлгілеудің күрделі түрі, онда екі немесе одан көп деңгейдегі бірліктер бір-біріне енгізілген. Бірінші сатыда үлгі алу үшін пайдаланылатын кластерлер құрылады. Екінші сатыда әрбір кластерден бастапқы бірліктердің үлгісі кездейсоқ түрде таңдалады (барлық таңдалған кластерлердегі барлық бірліктерді пайдаланудың орнына). Келесі сатыларда әрбір таңдалған кластерде қосымша бірліктердің үлгілері таңдалады, және т.б. Осы рәсімнің соңғы сатысында таңдалған барлық түпкілікті бірліктер (мысалы, жеке тұлғалар) сауалнамаға қатысады. Осылайша, бұл техника, негізінен, алдыңғы кездейсоқ үлгілердің кездейсоқ іріктемелерін алу процесі болып табылады. Көп сатылы үлгілеу үлгілеу шығындарын айтарлықтай төмендетуі мүмкін, егер толық популяция тізімін құру қажет болса (басқа үлгілеу әдістерін қолданудан бұрын). Таңдалмаған кластерлерді сипаттаумен байланысты жұмысты жою арқылы көп сатылы үлгілеу дәстүрлі кластерлік үлгілеумен байланысты жоғары шығындарды азайта алады. Әлеуметтік желілер ұсынатын құралдарды пайдалану арқылы жарнаманың мақсатты аудиториясын орналасқан жері, жасы, жынысы, табысы, кәсібі, білімі немесе қызығушылықтары сияқты сипаттамалар бойынша таңдауға болады. Жарнамада зерттеу туралы хабарлама және сауалнамаға сілтеме болуы мүмкін. Сілтемені орындап, сауалнаманы толтырғаннан кейін ерікті деректерін үлгілік популяцияға қосу үшін жібереді. Бұл әдіс жаһандық популяцияға жете алады, бірақ науқанның бюджетімен шектеледі. Шақырылған популяциядан тыс еріктілер де үлгіге енуі мүмкін. Бұл үлгіден жалпылау жасау қиын, өйткені ол жалпы популяцияны толыққанды көрсетпеуі мүмкін. Көбінесе еріктілер сауалнаманың негізгі тақырыбына қызығушылық танытады.
Сызық қиылысы бойынша сынама алу
Сызық қиылысынан үлгі алу – белгілі бір аймақтағы элементтерді үлгілеу әдісі. Егер таңдалған "трансект" деп аталатын сызық сегменті элементті қиып өтсе, сол элемент үлгі ретінде алынады.
Панельді іріктеу
Панельдік іріктеу – бұл ең алдымен қатысушылар тобын кездейсоқ іріктеу әдісі арқылы таңдап, содан кейін белгілі бір уақыт аралығында сол топтан (мүмкін, бірдей) ақпаратты бірнеше рет сұрау әдісі. Осылайша, әрбір қатысушы екі немесе одан көп уақыт аралығында сауалнамаға қатысады; деректерді жинаудың әрбір кезеңі "толқын" деп аталады. Бұл әдіс 1938 жылы социолог Пол Лазарсфельд тарапынан саяси науқандарды зерттеу мақсатында әзірленген. Бұл бойлық үлгі алу әдісі халық арасындағы өзгерістерді бағалауға мүмкіндік береді, мысалы, созылмалы аурулар, жұмыс стресі, апталық азық-түлік шығындары сияқты мәселелер бойынша. Панельдік іріктеу зерттеушілерге жасқа байланысты денсаулықтағы өзгерістер туралы ақпарат беруге немесе жұбайлар аралағы қарым-қатынас сияқты үздіксіз тәуелді айнымалылардың өзгеруін түсіндіруге көмектеседі. Панельдік деректерді талдау үшін MANOVA, өсу қисықтары және кешіктірілген әсерлері бар құрылымдық теңдеу модельдеуі сияқты бірнеше әдістер ұсынылған.
Қар шарынан үлгі алу
Қарлы топты іріктеу – бастапқы респонденттердің шағын тобын тауып, олардың көмегімен одан да көп респонденттерді тарту әдісі. Бұл әдіс, әсіресе, халықты анықтау немесе санау қиын жағдайларда тиімді.
Теориялық сынама алу
Теориялық сынама алу – жиналған деректердің нәтижелеріне сүйене отырып, зерттелетін саланың терең түсінігін қалыптастыру немесе теорияларды дамыту мақсатымен сынамаларды таңдау процесі. Құбылыстың анық байқалу мүмкіндігін арттыру үшін ерекше немесе өте нақты жағдайлар іріктелуі мүмкін.
Белсенді үлгі алу
Белсенді таңдау үлгілерінде машиналық оқыту алгоритмін оқытуға қолданылатын үлгілер белсенді түрде іріктеледі, сондай-ақ белсенді оқытумен (машиналық оқытумен) салыстырылады.
Таңдалған бірліктерді ауыстыру
Үлгілеу схемалары алмастырусыз ("WOR" – бір элемент бір үлгіде бір реттен артық таңдауға болмайды) немесе алмастырумен ("WR" – бір элемент бір үлгіде бірнеше рет кездесуі мүмкін) болуы мүмкін. Мысалы, егер біз балық ұстап, өлшеп, дереу суға қайтарсақ, содан кейін үлгілеуді жалғастырсақ, бұл WR дизайны болады, себебі бір балықты бірнеше рет ұстап, өлшеуіміз мүмкін. Ал егер біз балықты суға қайта жібермесек немесе ұстағаннан кейін әр балыққа белгі қойып жіберсек, онда бұл WOR дизайнына айналады.
Сынама алудың қолданылуы
Үлгілеу (іріктеу) үлкен деректер жиынтығынан дұрыс деректер нүктелерін таңдау арқылы бүкіл популяцияның ерекшеліктерін бағалауға мүмкіндік береді. Мысалы, күн сайын шамамен 600 миллион твит жарияланады. Күнделікті талқыланатын тақырыптарды анықтау үшін олардың бәрін қарап шығудың қажеті жоқ, сондай-ақ әрбір тақырып бойынша көңіл-күйді анықтау үшін барлық твиттерді қарап шығудың қажеті де жоқ. Twitter деректерін іріктеудің теориялық негіздемесі жасалған. Өндірісте акустика, діріл, қысым, ток, кернеу және басқару деректері сияқты әртүрлі сенсорлық деректер қысқа мерзімдерде қолжетімді. Жұмыс тоқтауын болжау үшін барлық деректерді қараудың қажеті жоқ, үлгі жеткілікті болуы мүмкін.
Үлгілік зерттеулердегі қателер
Сауалнама нәтижелері әдетте белгілі бір дәрежеде қателіктерге ұшырайды. Жалпы қателіктерді іріктеу қателіктері және іріктеуден тыс қателіктер деп жіктеуге болады. Мұндағы "қателік" термині жүйелі бұрмалаушылықтарды да, кездейсоқ қателіктерді де қамтиды.
Сынама алу қателері мен теріс бағалар
Үлгіні алу қателіктері мен бұрмалаушылықтары үлгінің жоспарымен туындайды. Оларға мыналар жатады:
Таңдау бұрмалаушылығы: Нақты таңдау ықтималдығы нәтижелерді есептеудегі болжамдардан өзгеше болған жағдайда. Кездейсоқ үлгі алу қатесі: Үлгідегі элементтердің кездейсоқ түрде таңдалғанына байланысты нәтижелердегі кездейсоқ өзгерістер.
Selection bias: When the true selection probabilities differ from those assumed in calculating the results. Random sampling error: Random variation in the results due to the elements in the sample being selected at random.
Сауалнама салмақтары
Көп жағдайда, іріктеме үлесі қабаттар бойынша өзгеруі мүмкін, ал деректерді халықты дұрыс көрсету үшін салмақтау қажет болады. Мысалы, Ұлыбританиядағы адамдардың қарапайым кездейсоқ іріктемесінде Шотландияның шалғай аралдарындағы адамдар болмауы мүмкін, оларды іріктеу өте қымбатқа түсер еді. Арзан әдіс – қалалық және ауылдық қабаттарды пайдаланып, стратификацияланған іріктеме жасау. Ауылдық іріктемеде өкілдік аз болуы мүмкін, бірақ талдау кезінде бұны өтеу үшін тиісті салмақ қойылады. Жалпы алғанда, егер іріктеме жоспары әр адамға тең мүмкіндік бермейтін болса, деректерді салмақтау керек. Мысалы, үй шаруашылықтарының іріктелу ықтималдығы бірдей болса, бірақ әр үйден бір адам сұраққа жауап берсе, үлкен үй шаруашылықтарынан адамдарды сұраққа тарту мүмкіндігі азаяды. Бұл зерттеу салмақтарын қолдану арқылы ескеріледі. Сол сияқты, бірнеше телефон нөмірі бар үй шаруашылықтары кездейсоқ нөмірді теру арқылы іріктелуге көбірек мүмкіндік алады, ал салмақтар осыған сәйкес түзетулер жасай алады. Салмақтар басқа да мақсаттарға да қызмет ете алады, мысалы, жауап бермеуді түзетуге көмектеседі.
ANSI, ASQ
ANSI/ASQ Z1.4