Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
II дүниежүзілік соғыстан кейінгі үстемдік құратын индустриялық әлемдік экономика
Dominant post WWII post industrial global economy
Кейінгі капитализм – бұл тұжырым алғаш рет 20 ғасырдың басында неміс экономисі Вернер Зомбарттың еңбектерінде (неміс тілінде) қолданылған. 2010 жылдардың соңында АҚШ және Канадада бұл термин корпоративтік капитализмді атау үшін қолданыла бастады. Кейінгі капитализм 1940 жылдан бергі тарихи кезеңді, соның ішінде II дүниежүзілік соғыстан кейінгі экономикалық өркендеуді қамтиды. Бұл түсінік континенттік Еуропада бұрыннан бар еді, бірақ 1975 жылы жарық көрген Эрнест Мандельдің «Кейінгі капитализм» кітабының ағылшын тіліне аударылғаннан кейін ағылшын тілді елдерде танымал болды. Мандельдің еңбегінің неміс тіліндегі түпнұсқа басылымы «түсіндіруге талпыныс» деген қосымша атаумен шықты, яғни Мандель соғыстан кейінгі кезеңді Маркстің капиталистік өндіріс тәсілі туралы теориясы негізінде ортодоксалды марксистік тұрғысынан түсіндіруге тырысты. Мандель II дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін капиталистік жүйеде маңызды сапалық өзгерістер болғанын, сондай-ақ капиталистік дамудың шектері бар екенін айтты.
Late capitalism is a concept first used in print (in German) by German economist Werner Sombart at the start of the 20th century. In the late 2010s, the term began to be used in the United States and Canada to refer to corporate capitalism. Later capitalism refers to the historical epoch since 1940, including the post–World War II economic expansion. The expression already existed for a long time in continental Europe, before it gained popularity in the English speaking world through the English translation of Ernest Mandel's book Late Capitalism, published in 1975. The German original edition of Mandel's work was subtitled "an attempt at an explanation", meaning that Mandel tried to provide an orthodox Marxist explanation of the postwar epoch in terms of Marx's theory of the capitalist mode of production. Mandel suggested that important qualitative changes occurred within the capitalist system during and after World War II and that there are limits to capitalist development.
Терминнің пайда болуы
"Соңғы капитализм" (Spätkapitalismus) терминін алғаш рет Вернер Зомбарт өзінің 1902 жылдан 1927 жылға дейін жарияланған "Der Moderne Kapitalismus" атты маңызды еңбегінде және одан кейінгі жазбаларында қолданды; Зомбарт капитализмді әртүрлі кезеңдерге бөлді: (1) ерте орта ғасырдан 1500 жылға дейінгі протокапиталистік қоғам, (2) 1500–1800 жылдардағы ерте капитализм, (3) 1800 жылдан бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі капитализмнің (Hochkapitalismus) гүлдену кезеңі және (4) содан кейінгі капитализм. Зомбарттың еңбегі ағылшын тіліне аударылмаған, бірақ тарихшылар кейде 17-18 ғасырлардағы ерте буржуазиялық қоғамға немесе 19-20 ғасырдың басындағы классикалық буржуазиялық қоғамға қарама-қарсы кеш буржуазиялық қоғамға сілтеме жасайды. Владимир Ленин капитализм үшін "мүлдем үмітсіз жағдайлар" жоқ екенін мәлімдеді. Коммунистік Интернационал Бірінші дүниежүзілік соғыспен соғыстар мен төңкерістердің жаңа әлемдік дәуірінің ашылғанын мәлімдеді және мемлекеттік монополиялық капитализмді капитализмнің ең жоғары және соңғы сатысы деп анықтады. "Соңғы капитализм" термині континенттік Еуропадағы социалистер 1930 жылдардың соңы мен 1940 жылдары қолдана бастады. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін көптеген экономистер, соның ішінде Джозеф Шумпетер мен Пол Сэмюэлсон, экономикалық проблемалар шешілмейтін болады деп сенді. Бұл термин 1960 жылдары Германия мен Австрияда Франкфурт мектебі мен австромарксизм дәстүрінде жазған батыс марксистері қолданды. Лео Михельсен мен Андре Горц Францияда және Бельгияда "неокапитализм" терминін, жаңа соғыстан кейінгі капитализмді жаңа талдаулармен танымал етті. Жак Деррида пост-капитализм немесе кеш капитализмге қарағанда неокапитализмді артық көреді. Теодор Адорно "индустриялық қоғамға" қарағанда "соңғы капитализмді" артық көреді, бұл 1968 жылы неміс социологтарының 16-шы конгресінің тақырыбы болды. 1971 жылы Лео Кофлер "Технологиялық рационалдық пен соңғы капитализм" (Technologische Rationalität im Spätkapitalismus) атты кітап жариялады. Клаус Оффе 1972 жылы "Spätkapitalismus – Versuch einer Begriffsbestimmung" ("Соңғы капитализм – тұжырымдамалық анықтамаға талпыныс") атты эссесін жариялады. 1973 жылы Юрген Хабермас "Legitimationsprobleme im Spätkapitalismus" ("Соңғы капитализмдегі заңдылық проблемалары") атты еңбегін жариялады. 1975 жылы Эрнест Мандель өзінің докторлық диссертациясын "Соңғы капитализм" (Late Capitalism) ағылшын тілінде "Жаңа солшыл кітаптар" баспасында жариялады. Герберт Маркузе де бұл терминді қабылдады. Эммануэль Валлерстайн капитализмнің басқа әлемдік жүйемен алмастырылу процесінде екеніне сенді. Америкалық әдеби сыншы және мәдени теоретик Фредерик Джеймсон Рудольф Хилфердингтің капитализмнің соңғы кезеңі (jüngster Kapitalismus) термині, мүмкін, ақылдырақ және аз пайғамбарлық көрінуі мүмкін деп ойлады, бірақ Джеймсон өз жазбаларында "соңғы капитализмді" жиі қолданды. Гегельдің "тарихтың соңы" тақырыбын Кожев "Гегельді оқуға кіріспе" еңбегінде қайта жаңғыртты. Қазіргі қолданыста "соңғы капитализм" жиі жоғары технологиялық жетістіктердің жаңа қоспасына, (спекулятивтік) қаржы капиталының шоғырлануына, постфордизмге (Генри Фордтың бастамасымен үлкен зауыттардағы жаппай өндірістің шағын, икемді өндірістік бірліктерге негізделген мамандандырылған нарықтарға өтуіне) және табыс теңсіздігінің өсуіне сілтеме жасайды.
The term "late capitalism" (Spätkapitalismus) was first used by Werner Sombart in his magnum opus Der Moderne Kapitalismus, which was published from 1902 through 1927, and subsequent writings; Sombart divided capitalism into different stages: (1) proto capitalist society from the early middle ages up to 1500 AD, (2) early capitalism in 1500–1800, (3) the heyday of capitalism (Hochkapitalismus) from 1800 to the first World War, and (4) late capitalism since then. Sombart's work was never translated into English, but historians sometimes do refer to late bourgeois society in contrast to early bourgeois society in the 17th and 18th century, or classical bourgeois society in the 19th and early 20th century. Vladimir Lenin famously declared that there are no "absolutely hopeless situations" for capitalism. The Communist International stated that with the first World War, a new world epoch of wars and revolutions had opened, and it defined state monopoly capitalism as the highest and final stage of capitalism. The term late capitalism began to be used by socialists in continental Europe towards the end of the 1930s and in the 1940s. At the end of World War II, many economists, including Joseph Schumpeter and Paul Samuelson, believed that the economic problems might become insurmountable. The term was used in the 1960s in Germany and Austria, by Western Marxists writing in the tradition of the Frankfurt School and Austromarxism. Leo Michielsen and Andre Gorz popularized the term "neo capitalism" in France and Belgium, with new analyses of the new postwar capitalism. Jacques Derrida preferred neo capitalism to post or late capitalism. Theodor Adorno preferred "late capitalism" over "industrial society," which was the theme of the 16th Congress of German Sociologists in 1968. In 1971, Leo Kofler published a book called Technologische Rationalität im Spätkapitalismus (Technological Rationality in Late Capitalism). Claus Offe published his essay "Spätkapitalismus – Versuch einer Begriffsbestimmung" (Late capitalism – an attempt at a conceptual definition) in 1972. In 1973, Jürgen Habermas published his Legitimationsprobleme im Spätkapitalismus (Legitimacy problems in late capitalism). In 1975, Ernest Mandel published his PhD thesis Late Capitalism in English at New Left Books. Herbert Marcuse also accepted the term. Immanuel Wallerstein believed that capitalism was in the process of being replaced by another world system. The American literary critic and cultural theorist Frederic Jameson thought Rudolf Hilferding's term the latest stage of capitalism (jüngster Kapitalismus) perhaps more prudent and less prophetic sounding but Jameson often used "late capitalism" in his writings. Hegel's theme of "the end of history" was rekindled by Kojève in his Introduction to the Reading of Hegel. In modern usage, late capitalism often refers to a new mix of high tech advances, the concentration of (speculative) financial capital, post Fordism (transition of mass production in huge factories, as pioneered by Henry Ford, towards specialized markets based on small flexible manufacturing units), and a growing income inequality.
Эрнест Мандель
Марксистік экономист Эрнест Мандельдің айтуынша, ол терминді 1972 жылы докторлық диссертациясымен танымал етті, капитализмнің соңғы кезеңінде қаржы капиталының құрылтайлары немесе, мүмкін, одан да жақсы, ағымдылығы басым болады; сонымен қатар, адам өмірінің барған сайын кеңейе түсетін салаларының тауарлануы мен индустрияландыруы. Мандельдің пікірінше, "[п]остөнеркәсіптік қоғамды білдіруден гөрі, соңғы капитализм тарихта алғаш рет жалпыға бірдей индустрияландыруды құрайды". 1960 жылдардың ортасына дейін Мандель "неокапитализм" терминін қолдануды қалаған, оны сол кездегі Бельгия мен Францияның зиялылары жиі қолданған. Бұл термин капитализмнің жаңа ерекшеліктеріне назар аударды, бірақ сол кездегі ультра-солшыл марксистер оған қарсы шықты, себебі, олардың ойынша, бұл капитализмнің енді капитализм емес екенін ұғындыруы мүмкін, және капитализмді құлатудың орнына реформалық қателіктерге әкелуі ықтимал. "Соңғы капитализм" еңбегінде Мандель капиталистік өндіріс тәсілінің дамуындағы үш кезеңді ажыратып көрсетті. Шамамен 1700 жылдан 1870 жылға дейін ішкі нарықта өнеркәсіптік капиталдың өсуі арқылы еркін бәсекелестік капиталистік өндіріс. Монополиялық капитализм кезеңі, шамамен 1870 жылдан 1940 жылға дейін, халықаралық нарықтар үшін империалистік бәсекелестікпен және отарлық территорияларды пайдаланумен сипатталады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін пайда болған, көпұлтты корпорация, жаһандық нарықтар мен еңбек, жаппай тұтыну және көпұлтты капиталдың еркін ағыны кеңістігі сияқты ерекшеліктері бар соңғы капитализм дәуірі. Ортодоксалды марксистер дәстүрінде Мандель Маркс белгілеген капитализмнің негізгі қозғалыс заңдарына сілтеме жасай отырып, қазіргі заманның мәнін толығымен сипаттауға тырысты. Мандельдің мақсаты – солшыл болжамдарға қайшы, екінші дүниежүзілік соғыстан кейін капитализмнің күтпеген қайта жандануын және адамзат тарихында бұрын-соңды болмаған ең жылдам экономикалық өсімді көрсеткен ұзақ экономикалық өрлеуді түсіндіру болды. Оның еңбектері экономикалық дамудың ұзақ толқындар теориясына жаңа қызығушылық тудырды.
According to the Marxist economist Ernest Mandel, who popularised the term with his 1972 PhD dissertation, late stage capitalism will be dominated by the machinations—or perhaps better, fluidities of financial capital; and also by the increasing commodification and industrialisation of ever more inclusive sectors of human life. Mandel believed that "[f]ar from representing a 'post industrial society', late capitalism [ ] constitutes generalized universal industrialization for the first time in history". Up to the mid 1960s, Mandel preferred to use the term "neo capitalism", which was most often used by intellectuals in Belgium and France around that time. This term drew attention to new characteristics of capitalism, but at the time ultra leftist Marxists objected to it, because, according to them, it might suggest that capitalism was no longer capitalism, and it might lead to reformist errors rather than the overthrow of capitalism. In his work Late Capitalism, Mandel distinguished three periods in the development of the capitalist mode of production. Freely competitive capitalist production, roughly from 1700 to 1870, through the growth of industrial capital in domestic markets. The phase of monopoly capitalism, roughly from 1870 to 1940, is characterized by the imperialist competition for international markets, and the exploitation of colonial territories. The epoch of late capitalism emerging out of the Second World War, which has as its dominant features the multinational corporation, globalized markets and labor, mass consumption, and the space of liquid multinational flows of capital. In the tradition of the orthodox Marxists, Mandel tried to characterize the nature of the modern epoch as a whole, with reference to the main laws of motion of capitalism specified by Marx. Mandel's aim was to explain the unexpected revival of capitalism after World War II, contrary to leftist prognostications, and the long economic boom which showed the fastest economic growth ever seen in human history. His work has produced a new interest in the theory of long waves in economic development.
Фредерик Джеймсон
Фредерик Джеймсон Мандельдің көзқарасын өзінің кеңінен сілтеме жасалған «Постмодернизм немесе Кеш капитализмнің мәдени логикасы» еңбегі үшін негіз ретінде алды. Джеймсонның постмодернизмі мәдени өндірістің жаңа әдісін қамтиды (әдебиет, кино, бейне өнер, видео, әлеуметтік теория және т.б.), ол алдыңғы модернизм дәуірінен күрт өзгешеленеді, әсіресе субъектілік позиция, уақыт және повествование мәселелерінде. Модернизм дәуірінде басым идеология қоғамды ғылыми және техникалық білім негізінде, сондай-ақ прогресс мағынасы туралы халықтың жалпы пікірі негізінде қайта құруға болатыны туралы болды. Алайда, 20 ғасырдың екінші жартысынан бастап модернизм біртіндеп постмодернизммен ығыстырылды, ол әлеуметтік инженерияға күмәнді қарады және прогрестің мағынасы туралы консенсус жоқтығымен сипатталады. Жылдам технологиялық және әлеуметтік өзгерістердің нәтижесінде барлық ескі сенімдер күйреп, өмірдің барлық саласын тұрақсыздандырып, барлық нәрсені өзгермелі, ауыспалы, өткінші және тұрақсыз етеді. Джеймсон «бүгінгі постмодернизмге қатысты кез келген ұстаным – мақтау немесе айыптау болсын – бүгінгі көпұлтты капитализмнің мәніне қатысты ашық немесе жасырын саяси позиция болып табылады» деп мәлімдейді. Джеймсонның талдауының бір бөлігі Марксистердің интернет-архивінде жарияланған. Джеймсон соңғы капиталистік кезеңді жаңа және бұрын-соңды болмаған, жаһандық сипаттағы даму ретінде қарастырады, ол көпұлтты немесе ақпараттық капитализм ретінде анықталса да. Сонымен қатар, соңғы капитализм Маркстің капитализмнің соңғы сатысына қатысты болжамдарынан өзгешеленеді.
Fredric Jameson borrowed Mandel's vision as a basis for his widely cited Postmodernism, or, the Cultural Logic of Late Capitalism. Jameson's postmodernity involves a new mode of cultural production (developments in literature, film, fine art, video, social theory, etc.) which differs markedly from the preceding era of Modernism, particularly in its treatment of subject position, temporality and narrative. In the modernist era, the dominant ideology was that society could be re engineered on the basis of scientific and technical knowledge, and on the basis of a popular consensus about the meaning of progress. From the second half of the 20th century, however, modernism was gradually eclipsed by postmodernism, which is skeptical about social engineering and features a lack of consensus about the meaning of progress. In the wake of rapid technological and social change, all the old certainties have broken down. This begins to destabilize every part of life, making almost everything malleable, changeable, transient and impermanent. Jameson argues that "every position on postmodernism today — whether apologia or stigmatization — is also necessarily an implicitly or explicitly political stance on the nature of multinational capitalism today". A section of Jameson's analysis has been reproduced on the Marxists Internet Archive. Jameson regards the late capitalist stage as a new and previously unparalleled development with a global reach — whether defined as a multinational or informational capitalism. At the same time, late capitalism diverges from Marx's prognosis for the final stage of capitalism.
Фразаның қазіргі қолданылуы және одан әрі дамуы
2017 жылы «The Atlantic» журналында жарияланған мақалада «кеш капитализм» термині қазіргі бизнес мәдениетін сипаттау үшін тағы да танымал болды.
According to a 2017 article in The Atlantic, the term "late capitalism" was then again in vogue to describe modern business culture.