Кіріспе

1945 жылы Ванневар Буш алғаш сипаттаған гипотетикалық протогипертекст жүйесі. Memex – микроформатты құжаттармен өзара әрекеттесуге арналған гипотетикалық электромеханикалық құрылғы, және Ванневар Буштың 1945 жылғы «Біздің ойлау мүмкіндігіміз» мақаласында сипатталған. Буш Memex-ті адамдардың барлық кітаптарын, жазбаларын және хабарламаларын «өте жылдам және икемді қарау үшін механикаландырылған» түрде қысып сақтайтын құрылғы ретінде көріп отырды. Адамдар Memex-ті автоматты жекелеген файлдық жүйе ретінде пайдалануға тиіс болды, бұл Memex-ті «оның естелігіне кеңейтілген, жақын серік» етеді. Memex атауы – «жад» және «кеңею» сөздерінің бірігісі. Memex тұжырымы алғашқы гипертекст жүйелерінің дамуына ықпал етті, соңынан Әлемдік желінің және жеке білім базасы бағдарламалық қамтамасыз етуінің құрылуына әкелді. Буш нақты мысал келтіру үшін суреттеген гипотетикалық жүзеге асыру статикалық микрофильм беттерінің құжаттамалық сілтемелер тізіміне негізделген, және парақтардың бөліктеріндегі ішкі құрылым, әдеттегі мәтіндік форматтан тыс болмайтын нағыз гипертекст жүйесіне ие болған жоқ.

Электромеханикалық мемекс құрылғысы

"Біз ойлағандай" еңбегінде Ванневар Буш мемекс құрылғысын электромеханикалық түрдегі жеке зерттеу кітапханасын құруға, оқуға, сілтемелер мен жеке түсініктемелердің ассоциативтік тізбектерін жасауға және оларға ілесуге, сондай-ақ осы тізбектерді басқа зерттеушілермен бөлісу үшін кез келген уақытта еске алуға мүмкіндік беретін құрылғы ретінде сипаттайды. Бұл құрылғы адам миының ассоциативтік процестерін жақын түрде еліктейді, бірақ оған тұрақты есте сақтау қабілеті сыйланады. Буш жазғандай, "Осылайша ғылым адамның жарыстың жазбаларын жасау, сақтау және пайдалану жолдарын іске асыра алады". Технология электромеханикалық басқару элементтері, микрофильмдік камералар мен оқырмандардың үйлесімінен тұрады, олардың барлығы үлкен үстелге біріктірілген. Микрофильмдер кітапханасының көп бөлігі үстелдің ішінде орналасады, бірақ пайдаланушы қалауынша микрофильмдерді қоса немесе алып тастай алады. Мемекс гипотетикалық түрде электр фотоэлементтерін пайдаланып, микрофильм кадрларының жанында жазылған кодталған символдарды оқып, микрофильм катушкаларындағы мазмұнды оқиды және жазады, катушкалар жоғары жылдамдықпен айналып, команда бойынша тоқтайды. Кодталған символдар мемекске мазмұнды индекстеуге, іздеуге және сілтеуге мүмкіндік береді, осылайша ассоциативтік тізбектер құрылады. Үстелдің жоғарғы жағында материалды қарауға ыңғайлы болу үшін көлбеу мөлдір экрандар орналасқан. Мемекстің үстіңгі жағында мөлдір пластина болады. Егер қолмен жазылған жазба, фотосурет, меморандум немесе басқа да зат пластинаға қойылса, рычагты басу арқылы бұл зат мемекс пленкасының келесі бос бөлігіне түсіріледі. Буш айтуынша, мемекс "механикаландырылған жеке файл мен кітапхана" бола алады. Буш сипаттағандай, мемекс құрылғысы "соғыстан кейінгі ғалымдарға бірнеше перне басу арқылы кез келген бөлімін шақыруға болатын үлкен, индекстелген білім қорына қол жеткізу үшін микрофильмді сақтау, құрғақ фотосуретке түсіру және аналогтық есептеуді пайдаланады".

Қауымдастыратын жолдар

Буш ұсынған ассоциативтік із – микрофильм кадрларының кез келген ретсіз тізбегінен жаңа сызықтық тізбек құрудың бір жолы. Бұл, жоғарыда сипатталғандай, тізбектелген сілтемелер арқылы, жекелеген түсініктемелермен және қосымша іздермен бірге жасалады. Ол кезде Буш ақпаратты индекстеудің қазіргі әдістерін шектеулі деп есептеді және адам миының ойша байланыстарға ұқсас ақпарат сақтау жолын ұсынды: кейін белгілі бір белгілер (осы жағдайда деректерді алу коды ретіндегі сандар тізбегі) арқылы оңай қол жеткізуге болатын ақпаратты сақтау.

Басқа ерекшеліктері

Буштің айтуынша, мемекс байланыстан басқа да мүмкіндіктерге ие болатын. Пайдаланушы жаңа ақпаратты микрофильмге қағаздан немесе сезімтал мөлдір экраннан фотосурет түсіріп жаза алатын. Пайдаланушы өзінің түсініктемесін негізгі тізбекке қоса немесе нақты бір элементке қосымша тізбек арқылы байланыстыра алатын. Осылайша ол өзіне қызықты материалдардың арасында өзінің жолын салады. Пайдаланушы қызықты тізбектің көшірмесін (сілтемелермен және жеке түсініктемелермен) жасап, оны досына өз мемексіне енгізу үшін жібере алады, онда ол оны жалпы тізбекке қосады. 1945 жылдың қыркүйек айында "Life" журналы Альфред Д. Крими салған "Memex үстелі" суретін жариялады. "Life" журналының мәлімдемесінше, "Memex" үстелі "операторға кез келген тақырып бойынша файлдар мен материалдарды бірден қол жеткізе алады". Үстелдің механикалық бөлігінде сондай-ақ "қолмен жазылған жазбаларды, суреттерді және хаттарды автоматты түрде фотосуретке түсіріп, оларды кейін пайдалану үшін үстелде сақтайтын" механизм де болды.

Түрлер туралы деректерді кеңейту, сақтау және оларға жүгіну

Буштың 1945 жылғы "Біздің ойларымызша" мақаласындағы мемекс идеясы, жеке жұмыс істейтін бір адамның зерттеуін күшейтетін қарапайым құралдан әлдеқайда асып түсті. Буштің ойынша, жарияланған еңбектерді және жеке ізденістерді байланыстыру, түсіндіру және бөлісу қабілеті "әлемдік жазбаны" жасау және пайдалану жолын түбірінен өзгертетін еді:

Мұра

Буш өзінің "Біз ойлағандай" мемекс құрылғысы туралы "барлық техникалық қиындықтар ескерілмеген", бірақ "сондай-ақ әлі белгісіз құралдар ескерілмеген, олар кез келген күні термоиондық түтік сияқты техникалық прогресті күрт үдетуге қабілетті болуы мүмкін" деді. Майкл Бакланд Буштың 1945 жылғы ақпаратты іздеу машинасы туралы көзқарасы электрондық есептеуіш технологиясының кейінгі дамуымен салыстырғанда тарихи тұрғысынан дұрыс емес деп қорытындылады. Бакланд 1939 жылға дейінгі және одан бұрынғы ақпаратты іздеудің тарихи негізін зерттеді, себебі Memex 1938–1940 жылдары Буштың фотоэлектрлік микрофильмді таңдау құралын құру жұмысына негізделген, бұл 1920 жылдары Emanuel Goldberg компаниясының Zeiss Ikon үшін ойлап тапқан электрондық іздеу технологиясы еді. Бакландтың айтуынша, Буштың мұрасы екі еселі: микрофильмді таңдаушы прототипін жылдам жасаудағы маңызды инженерлік жетістік және "авторының әлеуметтік беделі арқасында басқаларды ынталандырған және ұзақ әсер еткен" "ойға қонымды мақала". Адам-компьютерлік өзара әрекеттесудің пионері Дуглас Энгельбарт Буштың адам мен машина арасындағы коэволюция туралы ұсынысынан шабыттанды. 1999 жылғы жарияланымда Энгельбарт 1945 жылы "Біз ойлағандай" оқығаннан кейін, адам білімінің жиынтығын кеңейте алатын механизм құру идеясымен жұқтырғанын еске алды. 1961 жыл шамасында Энгельбарт Буштың мақаласын қайта оқыды, ал 1962 жылдан бастап Энгельбарт бірқатар техникалық жобаларды жасады. Энгельбарт Memex микрофильмді сақтау бюросын жаңартты, соның арқасында электрондық визуалды дисплейге және тышқанға қосылған жеке компьютердің алғашқы көрінісіне жетті. 1962 жылы Энгельбарт Бушқа мақаланың жобасын жіберді, бірақ Буш оған жауап бермеді. Мақала 1963 жылы "Адам ақылының кеңеюіне қатысты тұжырымдамалық негіз" деген атаумен жарияланды. 1965 жылы Дж. К. Р. Ликлидер өзінің "Болашақтың кітапханалары" кітабын Бушқа арнады. Ликлидер "Біз ойлағандай" оқымай тұрып, мемекс және "анықтама іздері" туралы жиі естігенін жазды. Сондай-ақ 1965 жылы Тед Нельсон Буштың мемекс идеясын кеңінен келтірген мақалада гипермәтін сөзін қолданды. 1968 жылы Нельсон Андрис ван Даммен бірлесіп Гипермәтіндік өңдеу жүйесін (HES) іске асыру үшін жұмыс істеді. 1987 жылы шыққан "Литературлық машиналар" кітабында Нельсон гипермәтінді "оқырман бақылайтын сілтемелермен байланысқан, тізбексіз жазу" деп түсіндірді. 2000 жылы Тим Бернерс-Ли гипермәтіннің, Энгельбарттың және Буштың "Біз ойлағандай" еңбегінің Дүниежүзілік желінің дамуына тигізген әсерін мойындады. 2003 жылы Microsoft компаниясы Буштың мемекс көрінісін іске асыру мақсатымен MyLifeBits деген атпен өмірді тіркеуді зерттеу жобасын іске қосты.

1959 жылғы Memex II

1959 жылы Ванневар Буш жетілдірілген "Memex II" құрылғысын сипаттады. "Memex II" қолжазбасының нұсқасында ол: "Кәсіби қоғамдар енді ғылыми еңбектерді басып шығармайды" деп жазды және жеке тұлғалар фотосуреттер мен сызбалары бар ғылыми еңбектер жинағын таспаға тапсырыс бере алады немесе телефон арқылы "факсимилелерді" жүктеп алады. Әр қоғам барлық ғылыми еңбектердің, сілтемелердің, кестелердің сақталатын "бас мемэкс" құрылғысын ұстайды, олар "жолдар арқылы тығыз байланыстырылған, сондықтан адам бір мәселені еңбектер арқылы толық зерттей алады, классикалық еңбектерге оралып, шеттеріне сын-ескертпелер жаза алады".

1967 жылы Memex қайта қаралды

1967 жылы Ванневар Буш өзінің «Ғылым жеткіліксіз» кітабында «Memex Revisited» атты ретроспективті мақала жариялады. Memex идеясының тууына 22 жыл өткен соң жарық көрген бұл мақалада Буш, оның көзқарасын іске асырған түрлі технологиялық жетістіктерді егжей-тегжейлі талдайды. Буш фотоэлементтер, транзисторлар, катодты сәулелі түтіктер, магниттік және бейне таспалар, «жоғары жылдамдықты электр тізбектері» және теледидар мен радио сияқты «қатты күйдегі құрылғылардың кішірейтілуі» туралы айтады. Мақалада магниттік таспаның қазіргі заманғы Memex құрылғысын жасаудағы маңызды элемент болатыны атап көрсетіледі. Таспаның өшіруге болатын қасиеті ерекше маңызға ие, себебі ол ұсынылып отырған Memex-те сақталған ақпаратты өзгертуге мүмкіндік береді. Мақалада Буш «шығармашыл адамдар қалай ойлайды» деген сұраққа жауап берудің маңыздылығын баса көрсетіп, деректерді индекстеу жүйелерінің әлі де жеткіліксіз екенін, олардың адам миының қауымдастырылған жүйесіне қарағанда сызықтық жолдарға сүйенетінін айтады. Буш мидың «жылдамдығы мен икемділігіне» ие машина жасау мүмкін емес екенін жазады, бірақ ақпараттық «тұрақтылық пен айқындыққа» қол жеткізу қабілетін жақсартуға болады. Буш сондай-ақ, цифрлық технологиядан өзгеше, Memex бизнеске немесе табысты кәсіпорындарға айтарлықтай көмектесе алмайтынын, сондықтан оның дамуы кітапханаларды механикаландырудан және ол «топтық машина» деп атаған арнайы құрылғыны енгізуден кейін ғана жүзеге асатынын айтады. Бұл құрылғы медицина сияқты салаларда идея алмасуға пайдалы болар еді. Бұдан өзге, Буш қазіргі заманғы машиналардың деректерді қысу және жылдам өңдеу қабілеттерін талқыласа да, жылдамдық Memex-тің ажырамас бөлігі болмайтынын, деректерді іздеу үшін секундының оннан бір бөлігінің қанағаттанарлық интервал болатынын, ал қазіргі заманғы компьютерлер миллиарддаған бөліктерде жұмыс істейтінін айтады. «Memex үшін мәселе жылдам қолжетімділік емес, таңдамалы қолжетімділік», – деп жазады ол. Буш, жылдам таңдау құрылғысының кодты оқу және байланыс құру мүмкіндіктері Memex құрудың кілті екенін, бірақ «өте үлкен жад сақтағыштарына орташа жылдамдықпен қол жеткізу» мәселесі әлі де шешілмей тұрғанын атап көрсетеді. Буш таңдауға қатысты мәселе бар екенін айтады және цифрлық таңдау жылдамдығында жақсарулар болғанына қарамастан, оның пікірінше, «шеберханашының қолындағы таңдау әлі де кең мағынада тас балта болып табылады». Буш жазба жасау процесін және Memex-ке дауыстық басқару жүйесін және пайдаланушының тәжірибесінен туындайтын оқытуды қалай енгізуге болатынын талқылайды. Ол «жай ғана сөздерге» жауап бере алатын және пайдаланушының «әдеттеріне» негізделген іздер құратын машинаны ұсынады, өйткені Белинда Барнет оларды «Ванневар Буштың Memex-інің техникалық эволюциясы» еңбегінде сипаттаған. Барнет сондай-ақ, конструктивті Memex идеясы мен «Біз ойлауымыз мүмкін» еңбегінде сипатталған «тұрақты іздер» арасындағы айырмашылықты көрсетеді және Буштың машиналық оқыту тұжырымдамаларын Клод Шеннонның механикалық тышқанына және «кері байланыс және машиналық оқыту» саласындағы жұмысына жатқызады.

DARPA Memex бағдарламасы

Буштың 1945 жылғы мақаласындағы гипотетикалық құрылғысынан шабыттанған Қорғаныс ғылыми-зерттеу жобалары агенттігі (DARPA) 2014 жылы қараңғы желідегі адам саудасы қылмыстарымен күресу үшін Memex бағдарламасын іске қосты. Кейін DARPA Memex жасанды интеллектіге негіделген іздеу технологияларын ашық кодты бағдарламалық жасақтама ретінде жариялады. 2016 жылы DARPA Memex бағдарламасы адам саудасына қарсы технологиялық құралды жасағаны үшін адам саудасына қарсы күрестегі ерекше еңбегі үшін Президенттік сыйлыққа ие болды. Әлемнің ондаған құқық қорғау органдары Memex бағдарламалық жасақтамасын тергеулер жүргізу үшін пайдаланады.