Кіріспе
Жер сілкінісі жарығы немесе жер сілкінісі жарқырауы деп те аталатын жер сілкінісі жарығы - бұл тектоникалық қысым, сейсмикалық белсенділік немесе жанартау атылу аймақтарында немесе жақын жерлерде аспанда пайда болатын жарық оптикалық құбылыс. Бұл құбылыстың (немесе құбылыстардың) себептері туралы кең ауқымды келісім жоқ. Бұл құбылыс жер сілкінісі немесе қауіпті ауа райы жағдайлары салдарынан жарық жарқырауы мүмкін электр желілерінің бұзылуынан ерекшеленеді.
An earthquake light also known as earthquake lightning or earthquake flash is a luminous optical phenomenon that appears in the sky at or near areas of tectonic stress, seismic activity, or volcanic eruptions. There is no broad consensus as to the causes of the phenomenon (or phenomena) involved. The phenomenon differs from disruptions to electrical grids – such as arcing power lines – which can produce bright flashes as a result of ground shaking or hazardous weather conditions.
Сыртқы келбеті
Жер сілкінісі туралы алғашқы жазбалардың бірі 869 жылы болған Жоган жер сілкінісі. Жер сілкінісі кезінде жарық пайда болады деп хабарланады, бірақ 1975 жылғы Калапана жер сілкінісі туралы хабарлар сияқты жер сілкінісінен бұрын немесе кейін жарық туралы хабарлар бар. Олардың пішіні ақ түске дейін көкшіл реңкті ақ түстермен, бірақ кейде олар кең түсті спектрге ие деп хабарланған. Жарықтық бірнеше секунд бойы көрінеді, бірақ ондаған минутқа созылады деп хабарланды. Эпицентрден көрінетін қашықтық туралы мәліметтер әр түрлі: 1930 жылы Иду жер сілкінісінде эпицентрден жарықтар тіркелген. Жер сілкінісі болған жердің солтүстік-шығысында орналасқан Ганьсу провинциясының Тяньшуй қаласында жер сілкінісі болған жердің эпицентрі байқалған. 2003 жылы Мексикадағы Колима жер сілкінісі кезінде аспанда түрлі-түсті жарықтар жер сілкінісі кезінде көрінді. 2007 жылы Перуде болған жер сілкінісі кезінде теңіз үстіндегі аспанда жарық көрінді және оны көптеген адамдар түсірді. Бұл құбылыс 2009 жылғы Л'Аквила және 2010 жылғы Чили жер сілкінісі кезінде де байқалып, фильмге түсірілді. Бұл құбылыс 1888 жылы 1 қыркүйекте Жаңа Зеландияда болған Солтүстік Кентербери жер сілкінісі кезінде де тіркелген. Жарықтар 1 қыркүйек күні таңертең Рифтонда және 8 қыркүйекте қайтадан көрінді. Соңғы кезде бұл құбылыстың көрінісі, оқиғалардың бейнежазбаларымен бірге, 2014 жылдың 24 тамызында Калифорния штатының Сонома округінде және 2016 жылдың 14 қарашасында Жаңа Зеландияның Веллингтонда болды. 2017 жылдың 8 қыркүйегінде көптеген адамдар осындай көріністерді Мексика қаласында, Чиапас штатындағы Пиджияпан маңында болған 8,2 балдық жер сілкінісінен кейін хабарлаған. Жер сілкінісі кезінде жарық пайда болады, жер сілкінісі жиілігі жоғары, әдетте Рихтер шкаласы бойынша 5 немесе одан жоғары. Бұл құбылыстың көріністері 2021 жылдың 7 қыркүйегінде сағат 20:47-де Мексиканың Акапулько қаласында болған 7.1 балдық жер сілкінісінен кейін түсірілген бейнелерде көрінеді. "Нью-Йорк таймс" газетінде: "Акапулько мен Мехико қалаларынан түсірілген бейнефильмдерде электр желілері шайқалып, бүлінген кезде түнгі аспан жарықпен жарқырап тұрғаны көрініс тапқан", - делінген. Соңғысы 2022 жылдың 8 қаңтарында сағат 01:45-те Қытайдың Цинхай провинциясында байқалды. Жергілікті тұрғындардың бірінің видеосы сол сәтте түсірілген. 2022 жылы Фукусимада болған жер сілкінісі кезінде бұл құбылыс бірнеше бұрыштан бейнеге түсірілді. 2023 жылғы зерттеуде жер сілкінісі жарығы геомагниттік обсерватория анықтаған магниттік кедергімен тұспа-тұс келгенін анықтады және "трансформаторлар немесе электрмен жабдықтау қондырғыларындағы жарылыстардан жарылыстар пайда болуы мүмкіндігін" жоққа шығарды. Бұл құбылыс 2022 жылдың 22 қыркүйегінде сағат 1:18 шамасында, 2022 жылы Мичоакан жер сілкінісінің 6,8 баллдық толқыны кезінде байқалды. Әлеуметтік желілер қолданушылары, соның ішінде Webcams de México сайты көк жарықтардың бейнелерін жариялады. Бұл туралы Mexico News Daily газетінде жазылған және видеолардың бірі көрсетілген. 2023 жылғы Түркия-Сирия жер сілкінісі кезінде Қаһраммараш пен Хатай провинцияларында бірнеше жарық үздіксіз пайда болды. Сол жылы Марракеш Сафи жер сілкінісі кезінде Агадирде көк жарық жарқырауы байқалды.
Түрлері
[[File:How EQL form. gif 173thumb Arrayright=1.4S ArrayS subduction zone ортасындағы (яғни Анд типіндегі) аралық пластиналардағы оргендік тектоникалық ортадағы фоль таралудың оңайлатылған моделі. Түзу масштаб (топографиялық рельеф) анық болу үшін асыра көтерілген. +, оң тесіктер; e′, электрондар. Жер сілкінісі кезінде төменгі магнитудалы толқындар сериясы сирек кездеседі. Зертханалық эксперименттер кейбір тау жыныстары жоғары стресс деңгейіне ұшырағанда ондағы оттегіне иондануды растады. Зерттеулер бұрыштың бұрышы жер сілкінісі жарығын өндіру ықтималдығына байланысты екенін көрсетеді, бұзылған ортадағы субвертикальдық (жақын тік) бұрыштарда жер сілкінісі жарықтары жиі кездеседі. Бір болжам бойынша, гранит сияқты тау жыныстары бар кварцтың тектоникалық қозғалысы пьезоэлектрлік жолмен пайда болған қарқынды электр өрістерін қамтиды. Тағы бір мүмкін түсіндірме - тектоникалық стресс аймағындағы Жердің магнит өрісінің және / немесе ионосфераның жергілікті бұзылуы, нәтижесінде төменгі биіктіктегі және атмосфералық қысымның жоғарылауында немесе полярлық сәулелер ретінде ионосфералық радиациялық рекомбинациядан байқалатын жарқырау әсерлері пайда болады. Алайда, әсер барлық жер сілкіністерінде айқын немесе айтарлықтай байқалмайды және әлі тікелей тәжірибелік түрде тексерілмеген. 2014 жылдың наурыз айында өткен Америка физикалық қоғамының кездесуінде жер сілкінісі кезінде жарық шамдардың пайда болу себебін түсіндіретін зерттеулер жасалды. Зерттеулер бір материалдан жасалған екі қабат бір-біріне тербелгенде, кернеу пайда болатынын көрсетті. Зерттеуші Трой Шинброт Ратгерс университетінің жер қыртысын еліктеп, жер сілкінісін еліктеуге арналған түрлі дәндермен тәжірибе жүргізді. Ол "бұздықтар жарылып ашылғанда, оң кернеудің көтерілуін, ал жарылу жабылып, теріс кернеудің көтерілуін өлшеді" деп хабарлады. Жарылыс кернеудің ауаға шығуына мүмкіндік береді, ол ауаны электрлендіреді және оны жарық кезінде жарқын электр жарығын жасайды. Шинброттың айтуынша, олар сыналған барлық материалдардың үстіне кернеудің көтерілуін байқаған. Мұндай құбылыстың себебі көрсетілмеген, бірақ Шинброт триболюминесценция құбылысына сілтеме жасады. Зерттеушілер бұл құбылысты терең зерттеп, сейсмологтарға жер сілкінісін жақсырақ болжауға мүмкіндік беретін қосымша ақпарат береді деп үміттенеді.
Скептицизм
2016 жылы подкастер Брайан Даннинг тікелей дәлелдердің жоқтығын айтып, бұл құбылыстың бар екеніне күмәнданатынын айтты. Сондай-ақ, "көптеген әдебиеттер бар, олардың ешқайсысы бір нәрсе туралы келіспейді, мен осы ынталы зерттеушілердің қаншасы Хайманның "Керемет императивін" біледі деп ойлануға мәжбүрмін: "Сіз түсіндірілетін нәрсе бар екеніне сенімді болғанша, бір нәрсені түсіндіруге тырыспаңыз". 2016 жылы бостандық жазушы Роберт Шеффер скептиктер мен ғылым блогерлері бұл құбылысқа көбірек күмәнданулары керектігін жазды. Шеффер өзінің Bad UFO блогында адамдар жер сілкінісі жарықтары деп мәлімдегеннің мысалдарын көрсетеді, содан кейін ол бірдей болып көрінетін қызғылт бұлттардың суреттерін көрсетеді. Ол былай дейді: "Жер сілкінісі жарықтарының" қаншалықты өзгермелі екендігі таңғалдырады. Кейде олар таудың үстіне көтеріліп жатқан кішкентай шарларға ұқсайды. Кейде олар найзағайдың жарқырауына ұқсайды. Басқа кезде олар дәл қызғылт бұлттар сияқты көрінеді. Жер сілкінісі кезінде пайда болған жарық көздері кез келген нәрсеге ұқсауы мүмкін, егер сіз оларды дәлелдеу үшін ынталы түрде іздесеңіз".