Кіріспе
Тектоникалық тақтаның ішкі бөлігінде болатын жер сілкінісі – тектоникалық тақтаның шекарасында болатын жер сілкінісінен өзгеше, тектоникалық тақтаның ішкі бөлігінде туындайтын жер сілкінісі. Бұл сондай-ақ, әсіресе микротақтада болған жағдайда, интраслаб жер сілкінісі деп те аталады. Интраплаталық жер сілкіністері, көбінесе танымал интерплаталық жер сілкіністерімен салыстырғанда, сирек кездеседі. Тақта шекараларынан шалқап орналасқан ғимараттар сейсмикалық нығайтудан көбінесе құрылмайды, сондықтан ірі интраплаталық жер сілкіністері ауыр зақымдар келтіруі мүмкін. Зыян келтірген интраплаталық жер сілкіністерінің мысалдары: 2001 жылғы Гуджарат жер сілкінісі, 2012 жылғы Үнді мұхиты жер сілкіністері, 2017 жылғы Пуэбла жер сілкінісі, 1811–1812 жылғы Нью-Мадрид жер сілкінісі және 1886 жылғы Чарльстон жер сілкінісі.
An intraplate earthquake is an earthquake that occurs in the interior of a tectonic plate, in contrast to an interplate earthquake on the boundary of a tectonic plate. It is also called an intraslab earthquake, especially when occurring in a microplate. Intraplate earthquakes are relatively rare compared to the more familiar interplate earthquakes. Buildings far from plate boundaries are rarely protected with seismic retrofitting, so large intraplate earthquakes can inflict heavy damage. Examples of damaging intraplate earthquakes are the devastating 2001 Gujarat earthquake, the 2012 Indian Ocean earthquakes, the 2017 Puebla earthquake, the 1811–1812 New Madrid earthquakes, and the 1886 Charleston earthquake.
Сипаттама
Жер қыртысы жеті негізгі және сегіз екінші тектоникалық тақтадан, сондай-ақ ондаған үшінші микротақталардан тұрады. Ірі тақталар төмендегі мантиядағы конвекциялық ағымдардың үстінде өте баяу жылжиды. Олардың барлығы бір бағытта қозғалмайтындықтан, тақталар көбінесе тікелей соқтығысады немесе бірін-бірімен қатарласып сырғанады, бұл тектоникалық ортада жер сілкіністерінің жиі болуына себеп болады. Керісінше, тақталардың қосылған жерлерінен алыс, тақта ішіндегі ортада жер сілкіністері сирек кездеседі. Бұл жер сілкіністері көбінесе ежелгі сәтсіз жарылыстардың, қазіргі тақталардың ішінара жарықтарының орналасқан жерлерінде болады, себебі олар қыртыста аймақтық тектоникалық кернеуге осал болатын әлсіздік қалдыруы мүмкін. Ішкі тақталық жер сілкіністері ұқсас магнитудалы (мегажүйрілімді) жер сілкіністерге қарағанда көбірек сейсмикалық энергия шығарады. Бұл айырмашылық сейсмикалық энергияны жер сілкінісінің потенциалды макросейсмикалық әсерін бағалау үшін, магнитуданы есептеуге қолданылатын сейсмикалық моменттен гөрі жақсы өлшемге айналдырады.
Мысалдар
Интраплаталық жер сілкіністердің мысалдары: 2011 жылы Вирджиния штатының Минерал қаласында болған жер сілкінісі (магнитудасы 5,8 шамасында), 1989 жылы Нью-Саут Уэльс штатының Ньюкасл қаласында болған жер сілкінісі, 1811 және 1812 жылдары Нью-Мадридте болған жер сілкінісі (магнитудасы 8,6-ға дейін бағаланды), 1755 жылы Бостон (Кейп-Энн) жер сілкінісі (магнитудасы 6,0-тан 6,3-қа дейін бағаланды), 1737 және 1884 жылдары Нью-Йорк қаласында сезілген жер сілкіністері (екеуінің де магнитудасы шамамен 5,5 болды), 1886 жылы Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласында болған жер сілкінісі (магнитудасы 6,5-тен 7,3-қа дейін бағаланды). Чарльстон жер сілкінісі ерекше таң қалдырды, өйткені Бостон мен Нью-Йоркке қарағанда, бұл аймақта тіпті ұсақ жер сілкіністері де тіркелмеген. 2001 жылы Үндістанның Гуджарат аймағын күшті жер сілкінісі шалдықты. Жер сілкінісінің ошағы ешқандай тақта шекарасынан алыс болды, бұл эпицентрге жақын аймақтар жер сілкінісіне дайын болмағанын білдірді. Әсіресе, Куч ауданында зор қираулар болды, онда қаза тапқандардың саны 12 000-нан асты, ал жалпы қаза болғандардың саны 20 000-нан асты. 2017 жылы Боцвананың шығысын сілкіндірген, тереңдігі 24–29 км, магнитудасы 6,5 болған жер сілкінісі ең жақын белсенді тақта шекарасынан 300 км-ден астам қашықтықта орын алды. Бұл оқиға Боцвананың сирек қоныстанған аймағында болды. 1888 жылы Рио-де-ла-Платадағы жер сілкінісі – Оңтүстік Америка тақтасының шекарасынан алыс, Квилмес ойысындағы қайта белсенді жарықтардың нәтижесінде болған интраплаталық жер сілкінісі. Магнитудасы 5,0-ден жоғары болғандықтан, ол "Бюэнос-Айрес, Ла-Плата қалаларында және Рио-де-ла-Плата жағалауындағы басқа да кішкентай қалалар мен ауылдарда" сезілді. Уругвайдың Пунта-дель-Эсте және Малдонадо қалалары жер сілкінісінен туындаған цунамидың құрбаны болды. Мұндай жағдайларда, нақты бір қала үшін сейсмикалық қауіпті бағалау қиын, әсіресе тарихи кезеңде тек бір ғана жер сілкінісі тіркелген болса. Осы жер сілкіністерін тудыратын жарықтардың механикасын түсінуде белгілі бір прогресс жасалуда. Интраплаталық жер сілкіністері ежелгі жарық аймақтарымен байланысты болмауы мүмкін, олар мұздың еруіне немесе эрозияға байланысты туындауы мүмкін.
Болжам
Ғалымдар осы жер сілкіністерінің себептерін, әсіресе олардың қаншалықты жиі қайталануын анықтауға тырысып жатыр. Ең жақсы нәтижелер сейсмометрлердің тығыз желілерін қолданатын микросейсмикалық мониторинг арқылы алынды. Осылайша, жаратушы жарықпен байланысты өте шағын жер сілкіністерін жоғары дәлдікпен анықтауға болады, және көбінесе олар жарықтарға сәйкес келетін үлгілерде орналасады. Криосейсмикалық құбылыстар кейде ішкі плиталық жер сілкіністерімен шатастырылуы мүмкін.