Кіріспе

Жер сілкінісінің гипоцентрі немесе ошағының тікелей үстіндегі Жер бетіндегі нүкте эпицентр (эпицентр) немесе эпицентр деп аталады. Эпицентр – жер сілкінісінің немесе жер асты жарылысының басталу ошағы болып табылатын нүкте.

Тағайындау

Сейсмометрдің негізгі мақсаты – жер сілкінісінің ошағын анықтау. "Мөлшері" немесе магнитудасын анықтаудың екінші мақсаты нақты орналасқан жері белгілі болғаннан кейін есептелуі керек. Ең алғашқы сейсмографтар жер сілкінісінен келетін алғашқы қозғалыстардың бағытын көрсету үшін жасалған. Мысалы, қытайдың бақа сейсмографы күшті оң импульс болғанда жер сілкінісінің шамамен компас бағытында шарды түсіретін. Біз қазір алғашқы қозғалыстар бастаушы жарылу механизміне байланысты кез келген бағытта болуы мүмкін екенін білеміз. Орналасқан жерін дәлірек анықтауға мүмкіндік берген алғашқы жетілдіру – уақыт шкаласын пайдалану болды. Маятниктің абсолютті қозғалысын ғана емес, оның орын ауысуын сағат механизмімен қоздырылатын графикке түсірді. Осылайша, алғашқы сейсмограмма пайда болды, ол жердің алғашқы қозғалысын дәл уақытта тіркеуге және одан кейінгі қозғалыстардың нақты графигін жасауға мүмкіндік берді. Суретте көрсетілгендей, алғашқы сейсмограммалардың іздері екі негізгі бөлікке бөлінгенін көрсетті. Алғашқы сейсмикалық толқын – P толқыны, одан кейін S толқыны келді. Толқындардың таралу жылдамдығын білгенде, жер сілкінісінің қашықтығын есептеу оңай болды. Бір сейсмограф қашықтықты көрсетеді, бірақ оны шексіз мүмкіндіктермен шеңбер түрінде көрсетуге болады. Екі сейсмограф екі қиылысатын шеңберді, яғни екі мүмкін орынды көрсетеді. Нақты орынды анықтау үшін тек үшінші сейсмограф қажет. Қазіргі заманғы жер сілкінісінің орнын анықтау үшін де кем дегенде үш сейсмометр қажет. Көбінесе олар көп, және сейсмикалық желіні құрайды. Дәлдікке баса назар аудару қажет, өйткені жер сілкінісінің орны бір-екі шақырымға дейін анықталса, ғалымдар жарылу механизмі және сейсмикалық қауіп туралы көп мәлімет ала алады. Осы үшін компьютерлік бағдарламалар «болжау және түзету» алгоритмін қолданатын итеративтік процесті пайдаланады. Сонымен қатар, жер қыртысының жылдамдық құрылымының жақсы моделі қажет: сейсмикалық жылдамдықтар жергілікті геологияға байланысты өзгереді. P толқындары үшін ортаның жылдамдығы мен көлемдік тығыздығы арасындағы қатынас Гарднер формуласында сандық түрде көрсетілген.

Жер бетіндегі зақымдану

Жер сілкінісін аспаптық бақылау кезеңіне дейін эпицентр ең көп зақым келген жер деп есептелген, бірақ жер астындағы жарықтар ұзаққа созылып, бүкіл жарық аймағы бойында жер бетіндегі зақымды таратуы мүмкін. Мысалы, 2002 жылы Аляскада болған 7,9 магнитудалы жер сілкінісінде эпицентр жарықтың батыс ұшында орналасқан, ал ең көп зақым шығыс ұшында тіркелді. Құрлықтық қабықта болатын жер сілкіністерінің ошақ тереңдігі көбінесе ауқымды, құрлық астындағы жер сілкіністері сирек кездеседі, ал субдукция аймақтарында жер сілкіністері одан да тереңде басталуы мүмкін.

Қисық жарылуы

Жер сілкінісінің ошағы – қозғалыс басталатын нүкте.

Макросейсмикалық эпицентр

Макросейсмикалық эпицентр – құралдық деректерсіз анықталған эпицентр орналасуының ең жақсы бағасы. Ол сейсмикалық қарқындылық деректері, алғы және кейінгі сілкіністер туралы мәліметтер, жергілікті жарықтар жүйелері туралы білім немесе ұқсас жер сілкіністерінің деректерінен алынған қорытындылар арқылы анықталуы мүмкін. Құралдармен тіркелмеген тарихи жер сілкіністері үшін тек макросейсмикалық эпицентр ғана беріледі.

Этимология

Сөз нео-латын тіліндегі "эпицентр" есімінен туындаған. Бұл сөз ежегі грек тіліндегі ἐπίκεντρος (эпицентр) сөзінің латыншасы, ол "басты нүктеде орналасқан, орталықта жатқан" деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз "эпи" (ἐπί) – "үстінде, бойында, жанында" және "кентрон" (κέντρον) – "орталық" деген сөздерден құралған. Бұл терминді ирланд сейсмологы Роберт Маллет енгізген. Сондай-ақ, "әрекеттің ортасы" мағынасында да қолданылады, мысалы: "Саяхат SARS індетінің эпицентрі саналатын Қытай провинциясында шектелді". Гарнердің "Қазіргі американ тіліндегі қолданылуы" кітабында "эпицентр" сөзі "орталық" мағынасында қолданылған бірнеше мысал келтірілген. Гарнер Уильям Сафайрдің мақаласына сілтеме жасайды, онда Сафайр геофизиктердің терминді қолдануын "жазушылардың сырттай білімділігіне және редакторлардың ғылымдағы білімінің жетіспеуіне" байланыстырғанын айтады. Гарнер бұл дұрыс емес қолданулар "тұрақсыз және құлдирауға бейім ортаның ошақтық нүктелерін бейнелеу" болуы мүмкін деп болжайды.