Кіріспе
Боюк Зира (Böyük Zirə), сонымен қатар Наргин деп те аталады, Каспий теңізіндегі арал. Баку аралдары - Баку қаласының маңында Баку шығанағында орналасқан Баку архипелагының аралдарының бірі. Наргин аралы Баку архипелагының бір бөлігі болып табылады, ол келесі аралдардан тұрады: Боюк Зира, Даш Зира, Кум аралы, Зенбил, Санги Муган, Чикил, Кара Су, Хара Зира, Гил, Игнат Даш және бірнеше кішігірім аралдар. Боюк-Зира - Баку шығанағын Абшерон түбегінің оңтүстігіндегі теңізден бөліп тұратын ең үлкен арал. Оның ұзындығы 3,1 км, ені 900 м. Аралдың солтүстік-батыс жағы тік және тік. Өсімдіктер аз. Боюк Зира аралында және оның маңында Каспий теңізінің тұмсығы, есеуірі, сондай-ақ, көк қаз, селинг, көкбауыр сияқты көптеген құстар тіршілік етеді.
The northwestern side of the island is vertical and steep. There is little vegetation. Caspian seals, sturgeon, and numerous types of birds, such as teal ducks, herring gulls, and grebes are some of the species that can be found on and around Boyuk Zira Island.
Топоним
Аралдың қазіргі атауы - Боюк Зира, бұл оның алғашқы атауы да болды, және ол екі сөздің бірігуінен пайда болды. Боюк - азербайжан тілінде үлкенді білдіреді, ал Джазира - араб тілінде аралды білдіреді. Баку архипелагындағы аралдардың, оның ішінде Боюк Зираның, атауларының көпшілігін орыстар, ал 17 ғасырда Каспий теңізі аймағында пайда болған казактар өзгертті. Боюк Зираны Наргин деп те атаған, бұл Петр I берген есімге байланысты. Бұл аралдың пішіні орыс императорына Фин шығанағындағы Таллиннге жақын орналасқан Нарген (қазіргі Найссаар) аралын еске салды. Неміс тілінде Nargen және эстон тілінде Nartingen деген сөз "сық тұйық" деген мағынаны білдіреді. 1990 жылы Наргин аралы өзінің жергілікті атауына қайта оралды.
Стратегиялық маңызы
Каспий теңізінде, Баку портынан тікелей 5 км қашықтықта орналасқан Боюк Зира аралы Әзірбайжан үшін стратегиялық маңызы бар және Әзірбайжан Республикасы Қорғаныс министрлігінің қарамағында. Арал таспен қапталған. 2008 жылдың қаңтар айында SOCAR 17 км ұзындықтағы 1214 метр тереңдіктегі су желісін Лёкбатан қалашығынан Боюк Зира аралына дейін созылып, құрылысын аяқтады.
Байрон
1884 жылдың 11 желтоқсанында аралдағы маяк жұмыс істей бастады. Бұл маяк аралдың оңтүстік бөлігінде салынған және кемелер түнде Баку шығанағына кіруге мүмкіндік берді. Маяқ - шамымен бірге шатыры үш метрлік тас тұрғын үй ғимараты. Керосинді шыбық жағушы, содан кейін Швецияда арнайы өндірілген 4-ші дәрежелі жарық оптикалық аппараты бар газ шамдары кемелер жолын жарықтайды. 1941 жылы Ұлы Отан соғысының басталуымен байланысты совет әскери қолбасшылығының бұйрығымен маяк ғимараты жарылды. Аэрофугаға қарсы қарулар Бакуді неміс әуе шабуылдарынан қорғау үшін құрылды, өйткені маяк ғимараты неміс авиаторлары үшін әлеуетті көрнекі орын болды. Маяқ 1958 жылы қалпына келтірілді және әлі де жұмыс істейді. Аралдың биік орта бөлігінде күрделі оптикалық навигациялық жүйемен жабдықталған 18 м тас мұнара тұрғызылды. Жолды күзету әдісімен қызмет көрсетіледі және екі апта сайын персонал ауыстырылады. Маяқтың жарығы Бакуден 20-30 км жерде көрінеді. Маяқтың қуатын күн батареясы қамтамасыз етеді, ол 7 күнге дейін зарядталады, сондай-ақ дизель генераторымен қамтамасыз етіледі.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Наргин аралы Әзірбайжан мен Түркия тарихында Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қайғылы оқиғалардың сарайы болды. Орыс әскері Шығыс Анатолияны басып алған кезде 1914-1915 жылдары Түркияда тұтқындалған он мыңға жуық сарбаздар мен азаматтар (түрік, ішінара неміс және австриялықтар) аралда тұтқында болды. Тұтқындар аштықтан, жылан шаққаннан, түрме сақшылары өлтіргеннен, азаптап өлтіргеннен өліп жатты. Аралдағы тұтқындар аралдан қашып құтыла алды. Түркия Министрлер кабинетінің орынбасары және кеңесшісі Хасан Цюнейт Запсудың айтуынша, оның атасы Абдуррахим Рахми Запсу Наргин аралында тұтқында болған және медбике көмегімен қашып кеткен. Түрік ұшқышы және авиация ізашары Вечихи Хюркуш жергілікті тұрғындардың көмегімен аралдан қашып шықты, оған арналған фильм Түркияда түсіріледі. Түркия Мәдениет және туризм министрлігінің тапсырысы бойынша 20-ғасырдың басында Түркияның сарбаздары Наргин аралында бастан кешкен қайғылы оқиғаларды баяндаған деректі фильм түсірілді. Архивтік құжаттар мен сол жылдардағы көріністер, сондай-ақ Наргин аралындағы лагерьлерде болған және туған елге аман-есен оралған 11 түрік солдатының естеліктері "Аддық Наргин аралы" атты фильмде пайдаланылды. Соңғы жылдары Түркияның Ұлы Ұлттық Ассамблеясының бұрынғы депутаты Турхан Чёмез және басқалар Наргин аралында қаза тапқан түрік сарбаздарына ескерткіш орнатуды жиі ұсынған.
Репрессия құрбандары
Наргин аралы Сталиндік басқыншылық кезінде Әзірбайжанның ГУЛАГы деп аталды. Бұл жерде жаппай атыс жасалып, Сталин Берия терроризмі құрбандарын жерлеу болды. Отырарда сот коммунистік "трио" соттаған он мың адам куәгерлерден алыста атып өлтірілді. Кейде адамдар толы баржаларды оқ-дәрілерді үнемдеу үшін суға батырып жіберген. Су астында суға түсушілердің айтуынша, әлі күнге дейін совет режимі кезінде азап шеккен, шынжырмен байланған адамдардың сүйектері бар.
Даму жоспарлары
2009 жылы Боюк Зира аралын көміртегі нейтралды эко курортқа және Әзірбайжанның ең танымал жеті шыңына негізделген бейнелі демалыс орталығына айналдыру жоспары қарастырылды. "Ұйдағы арал" деп аталатын жобаның құны, Даниялық сәулетшілер Bjarke Ingels Group (BIG) жобасының құны шамамен екі миллиард АҚШ долларын құрайтын. Бірақ 2015 жылы жобаның алға басуының белгісі жоқ.
Қызықты орындар
Боюк Зира маяк үйі 1884 жылдан бастап жұмыс істей бастады. Баку шығанағына кіретін кемелерді жарықпен жарықтайды. 1907 жылға дейін бұл функцияларды Қыздар мұнарасы орындады. Бірақ кейіннен Баку шығанағын теңізден бөліп тұрған Наргин аралы теңізшілер үшін басты жолдамаға айналды. Керосинді шыбық жағушы, содан кейін 4-ші дәрежелі жарық оптикалық аппараты бар газ фонарлары кемелер үшін жолды жарық етті. 1912 жылы ацетиленмен жарықтандырылған Наргин маяк үйі Ресей империясында осындай жолмен жарықтандырылған алғашқы маяк үйі болды.