Кіріспе

Химиялық белсенділігі төмен металл элементтері.

[[File:PT extract noble metalsN. png|thumb|upright=2.1|

Периодтық кестеден алынған үзінді, әр элементтің асыл металл ретінде танылу жиілігін көрсетеді:

Қалың қара сызық ең көп танылатын жеті-сегіз металлдың аралығын көрсетеді. Күміс жоғары реактивтілігіне байланысты кейде асыл металл ретінде танылмайды. "Асыл металл" термині кем дегенде 14 ғасырдың соңына дейін бар және әртүрлі зерттеу және қолдану салаларында сәл әртүрлі мағыналарға ие. Менделеевтің 1869 жылы алғашқы (кейіннен) кеңінен қабылданған периодтық кестесін жариялағанға дейін Одлинг 1864 жылы кесте жариялаған, онда "асыл металдар" родий, рутений, палладий; және платина, иридий және осмий бірге топтастырылған, күміс пен алтынмен қатар орналасқан.

Қасиеттері

Жер қыртысындағы химиялық элементтердің атомдық санына байланысты таралуы. Ең сирек кездесетін элементтер (сары түсте көрсетілген, асыл металдарды қоса алғанда) ең ауырлары емес, Голдшмидт жіктемесіндегі сидерофильді (темірге жақын) элементтер. Олар Жердің ядросына көшіріліп, осылайша азайтылған. Метеориттік материалдарда олардың мөлшері салыстырмалы түрде жоғары. Телур мен селен ұшқыш гидридтер түзілуі нәтижесінде қыртыстан азайтылған.

Геохимиялық

Асыл металдар – сидерофилдер (темірге жақын элементтер). Олар Жердің ядросына шоғырлануға бейім, себебі қатты ерітінділер түрінде немесе балқыған күйде темірде оңай ериді. Көптеген сидерофильді элементтердің оттегіге ешқандай байланысы жоқ: тіпті алтын оксидтері элементтерге қарағанда термодинамикалық тұрақсыз болып келеді. Мыс, күміс, алтын және алты платина тобына жататын металдар – табиғатта салыстырмалы түрде көп мөлшерде кездесетін жалғыз табиғи металдар.

Коррозияға төзімділік

Асыл металдар тотығу мен коррозияның басқа түрлеріне өте төзімді болады және бұл коррозияға төзімділік көбінесе оларды анықтайтын қасиет саналады. Кейбір ерекшеліктер төменде сипатталған. Мыс азот қышқылымен және сулы калий цианидімен ерітіледі. Рутений тек оттегі бар болғанда ғана, тұз қышқылы мен азот қышқылының жоғары концентрацияланған қоспасында (аква регияда) ери алады, ал родий ұсақ ұнтақталған күйде болуы керек. Палладий мен күміс азот қышқылында ериді, ал күмістің аква региядағы еритінділігі күміс хлоридінің түзілуімен шектеледі. Рений тотықтырғыш қышқылдармен және сутек пероксидімен әрекеттеседі, сондай-ақ ылғалды ауадан қарауы мүмкін. Осмий мен иридий бөлме температурасында химиялық тұрақты болып табылады. Платина мен алтын аква регияда ериді. Сырға (ртуть) тотықтырғыш қышқылдармен әрекеттеседі.

Электрондық

Физикада "асыл металл" термині кейде мыс, күміс және алтынмен ғана шектеледі, себебі олардың толық d қосалқы қабықтары олардың асыл қасиеттеріне үлес қосады. Ал, платина тобындағы металдар сияқты басқа асыл металдар, олардың ішінара толтырылған d қосалқы қабықтарынан туындайтын маңызды катализдік қолданыстарға ие. Мысалы, палладий атомдық күйде толық d қосалқы қабыққа ие, бірақ конденсатталған күйде d қабығының толтырылуы төмендегендіктен ішінара толтырылған sp қабығы пайда болады. Реакциялық белсенділіктің айырмашылығын жоғары вакуумда таза металл беттерін дайындау кезінде байқауға болады: "физикалық тұрғыдан анықталған" асыл металдардың (мысалы, алтын) беттерін тазалау оңай және оларды ұзақ уақыт бойы таза ұстауға болады, ал платина немесе палладий сияқты металдардың беті көміртек моноксидімен өте жылдам жабылады.

Каталитикалық қасиеттері

Көптеген асыл металдар катализаторлар ретінде әрекет ете алады. Мысалы, платина катализаторлық түрлендіргіштерде қолданылады, бұл құрылғылар автомобиль қозғалтқыштарында түзілетін азот оксидтері сияқты улы газдарды зиянды емес заттарға айналдырады. Алтын көптеген өнеркәсіптік қолданысқа ие; ол сутегілендіру және су газының ауысу реакциясында катализатор ретінде пайдаланылады.