Кіріспе
Периодикалық кестедегі бесінші қатар
Периодикалық кестедегі бесінші қатардағы (немесе периодындағы) химиялық элемент – химиялық элементтердің атомдық саны арта келе, олардың химиялық қасиеттеріндегі қайталанатын (периодтық) үрдістерді көрсету үшін қатарлармен орналастырылған периодикалық кестедегі элементтердің бірі. Химиялық қасиеттері қайталана бастағанда жаңа қатар басталады, яғни бірдей қасиеттерге ие элементтер бір тік бағанға түседі. Бесінші период 18 элементтен тұрады, рубидийден басталып, ксенонмен аяқталады. Қағида бойынша, 5-ші период элементтері алдымен 5s қабықшаларын, содан кейін 4d және 5p қабықшаларын осы ретпен толтырады; алайда, родий сияқты ерекшеліктер де бар.
Физикалық қасиеттері
Бұл кезеңде техноций, қорғасынға дейінгі екі элементтің бірі, тұрақты изотоптары жоқ (прометиймен бірге), сондай-ақ биологиялық рөлі белгілі ең ауыр элементтердің – молибден мен йод бар. Ниобий барлық элементтердің ішіндегі ең үлкен магниттік ену тереңдігімен ерекшеленеді. Цирконий – қазіргі уақытта Жер қыртысындағы ең көне белгілі минералдар саналатын циркон кристалдарының негізгі құрамына кіреді. Родий сияқты көптеген кейінгі ауыспалы металдар өте жылтыр болғандықтан зергерлік бұйымдарда кеңінен қолданылады. Бұл кезең Маделунг ережесінен көптеген ерекшеліктерге ие екенімен белгілі.
Рубидий
Рубидий 5-ші кезеңде орналасқан алғашқы элемент. Ол сілті металдарына жатады, периодтық кестедегі ең белсенді топ, және басқа сілті металдарымен де, 5-ші кезеңнің басқа элементтерімен де қасиеттері мен ұқсастықтары бар. Мысалы, рубидийдің 5 электрон қабығы бар, бұл қасиет 5-ші кезеңдегі барлық басқа элементтерде де кездеседі, ал оның электрондық конфигурациясының соңғы бөлігі барлық басқа сілті металдарына тән: s1. Рубидий де сілті металдарының атомдық саны арта келе реакциялық белсенділігінің күшею үрдісін сақтайды, себебі ол калийден белсендірек, бірақ цезийден кем белсенді. Сонымен қатар, калий мен рубидийдің екеуі де жанар кезде шамамен бірдей түс береді, сондықтан зерттеушілер осы екі 1-ші топ элементін ажырату үшін басқа әдістерді пайдалануға мәжбүр. Рубидий, көптеген басқа сілті металдары сияқты, ауада тез тотығады, сондықтан ол рубидий оксидіне – Rb2O химиялық формуласы бар сары түсті қатты затқа айналады.
Стронций
Стронций 5-ші кезеңдегі екінші элемент болып табылады. Ол сілтілік жер металл, салыстырмалы түрде белсенді топ, бірақ сілті металдарына қарағанда әлдеқайда аз белсенді. Рубидий сияқты, оның 5 электрондық қабығы немесе энергия деңгейі бар, және Маделунг ережесіне сәйкес, оның 5s қосалқы қабығында екі электрон бар. Стронций жұмсақ металл және сумен жанасқанда өте белсенді болады. Сумен жанасқанда, ол оттегі мен сутек атомдарымен бірігіп, стронций гидроксиді мен таза сутек газын түзетіп, ол ауаға жылдам таралады. Бұған қоса, рубидий сияқты стронций да ауада тотығады және сары түске өзгереді. Оны тұтандырғанда, ол күшті қызыл жалынмен жанады.
Иттрий
Иттрий – Y символы бар, атомдық нөмірі 39 химиялық элемент. Ол лантаноидтарға химиялық тұрғыдан ұқсас күміс түсті металл өтпелі металл және көбінесе «сирек кездесетін жер элементі» ретінде жіктеледі. Иттрий әдетте сирек кездесетін жер минералдарында лантаноидтармен бірге табылады және табиғатта ешқашан бос элемент түрінде кездеспейді. Оның жалғыз тұрақты изотопы – 89Y, сонымен қатар ол табиғатта кездесетін жалғыз изотоп болып табылады. 1787 жылы Карл Аксель Аррениус Швециядағы Йтерби маңынан жаңа минерал тауып, оны ауылдың атына орай ат қойды. Йохан Гадолин 1789 жылы Аррениус үлгісінде иттрий оксидін ашты, ал Андерс Густав Экеберг жаңа оксидті иттрия деп атады. Элементар иттрийді алғаш рет 1828 жылы Фридрих Вёлер бөліп алды. Иттрийдің ең маңызды қолданылуы – фосфорлар жасау, мысалы, теледидарлық катодты сәулелі түтікшелердің (CRT) дисплейлерінде және светодиодтарда (LED) қолданылатын қызыл фосфорлар. Басқа қолданылулары: электродтар, электролиттер, электронды сүзгілер, лазерлер және супе өткізгіштер өндірісі; түрлі медициналық қолданыстар; және олардың қасиеттерін жақсарту үшін түрлі материалдардағы іздер. Иттрийдің белгілі биологиялық қызметі жоқ, ал иттрий қосылыстарының әсерінен адамдарда өкпе аурулары пайда болуы мүмкін.
Цирконий
Цирконий – Zr символы және 40 атомдық нөмірі бар химиялық элемент. Цирконий атауы циркон минералынан алынған. Оның атомдық массасы 91,224. Бұл титанға ұқсас, жылтыр, күміс-ақ түсті, берік өтпелі металл. Цирконий негізінен отқа төзімді материал және мөлдір емес етуші зат ретінде қолданылады, бірақ коррозияға жоғары төзімділігіне байланысты қорытпа құралы ретінде шамалы мөлшерде де пайдаланылады. Цирконий көбінесе циркон минералынан алынады, ол цирконийдің ең маңызды түрі болып табылады. Цирконий әртүрлі бейорганикалық және органометалл қосылыстарын жасайды, мысалы, цирконий диоксиді және цирконоцен дихлориді. Табиғатта бес изотоп кездеседі, олардың үшеуі тұрақты. Цирконий қосылыстарының биологиялық қызметі жоқ.
Ниобий
Ниобий немесе колумбий – Nb символымен және атомдық нөмірі 41-пен белгіленетін химиялық элемент. Бұл жұмсақ, сұр, икемді өтпелі металл, ол көбінесе пирохлор минералында, ниобийдің негізгі коммерциялық көзінде және колумбитте кездеседі. Аты грек мифологиясынан алынған: Танталдың қызы Ниобе. Ниобийдің физикалық және химиялық қасиеттері тантал элементіне ұқсас, сондықтан екеуін ажырату қиын. 1801 жылы ағылшын химигі Чарльз Хэтчет танталға ұқсас жаңа элементті ашқандығын хабарлап, оны колумбий деп атады. 1809 жылы ағылшын химигі Уильям Хайд Волластон тантал мен колумбий бір элемент екені туралы бұрыс қорытындыға келді. 1846 жылы неміс химигі Генрих Розе тантал кенінде тағы бір элемент бар екенін анықтады және оны ниобий деп атады. 1864 және 1865 жылдары жүргізілген ғылыми зерттеулер ниобий мен колумбийдің бір элемент екенін (танталдан ерекшеленетінін) көрсетті, және бір ғасыр бойы екі атау да бір-біріне ауыстырып қолданылды. Элементтің атауы 1949 жылы ресми түрде ниобий деп бекітілді. Ниобий алғаш рет 20 ғасырдың басында коммерциялық мақсатта қолданыла бастады. Бразилия ниобий мен феррониобий – ниобий мен темірдің қорытпасының ең ірі өндірушісі болып табылады. Ниобий көбінесе қорытпаларда қолданылады, оның көп бөлігі газ құбырларында қолданылатын арнайы болаттарда. Қорытпа құрамында ниобийдің үлесі 0,1%-дан аспаса да, оның шамалы мөлшері болаттың беріктігін арттырады. Ниобийі бар суперқорытпалардың температуралық тұрақтылығы реактивті және ракеталық қозғалтқыштарда қолдану үшін маңызды. Ниобий әртүрлі суперөткізгіш материалдарда қолданылады. Бұл суперөткізгіш қорытпалар, сонымен қатар титан мен қалайыны қамтиды, және олар МРТ сканерлерінің суперөткізгіш магниттерінде кеңінен қолданылады. Ниобийтің басқа да қолданылуларына дәнекерлеу, ядролық өнеркәсіп, электроника, оптика, нумизматика және зергерлік бұйымдар жасау кіреді. Соңғы екі саласында ниобийдің аз уыттылығы және анодтау арқылы боялу қабілеті ерекше артықшылықтар болып табылады.
Молибден
Молибден – Mo символы және атомдық нөмірі 42 болатын 6-топ химиялық элемент. Атауы нео-латын тілінде Molybdaenum, ал көне грек тілінде Μόλυβδος molybdos, яғни "қорғасын" деген мағынаны білдіреді. Бұл атау анатолиялық лувий және лидия тілдерінен алынған қарыз сөз деп саналады, себебі оның кендері қорғасын кендерімен шатастырылған. Таза молибден күміс түсті металл және барлық элементтердің арасында ең жоғары балқу температурасының алтыншысын иеленеді. Ол берік, тұрақты карбидтер түзеді, осы себепті көбінесе жоғары беріктікті болат қорытпаларында қолданылады. Молибден Жер бетінде таза металл түрінде кездеспейді, бірақ минералдарда әртүрлі тотығу күйлерінде табылады. Өнеркәсіпте молибден қосылыстары жоғары қысым және жоғары температурада қолданылатын материалдар, пигменттер және катализаторлар ретінде пайдаланылады. Молибден минералдары бұрыннан белгілі болғанмен, бұл элемент 1778 жылы Карл Вильгельм Шеле тарапынан (басқа металдардың тұздарынан ерекшеленген жаңа зат ретінде) "ашылды". Ал металл 1781 жылы Петер Якоб Хельммен алғаш рет бөліп алынды. Молибден қосылыстарының көпшілігі суда нашар ериді, бірақ молибдат ионы MoO42− суда ериді және молибдені қамтитын минералдар оттегі мен сумен қарымдасқанда пайда болады.
Технеций
Технеций – атомдық нөмірі 43 және символы Tc химиялық элемент. Бұл тұрақты изотоптары жоқ ең төмен атомдық нөмірлі элемент; оның барлық формалары радиоактивті. Технецийдің көбісі синтетикалық жолмен өндіріледі және табиғатта өте аз мөлшерде ғана кездеседі. Табиғи технеций уран кенінде спонтанды бөліну нәтижесінде немесе молибден кенінде нейтрондарды ұстау арқылы пайда болады. Бұл күміс сұр, кристалды металдың химиялық қасиеттері рений мен марганецтің арасындағы деңгейде. Технецийдің көптеген қасиеттерін Дмитрий Менделеев элемент ашылғанға дейін болжаған. Менделеев периодтық кестесіндегі бос орынды байқап, ашылмаған элементке «экамарганец» (Em) деген уақытша атау берген. 1937 жылы технеций (нақтырақ айтқанда, технеций-97 изотопы) негізінен жасанды түрде жасалған алғашқы элемент болды, сондықтан оның атауы (грекше τεχνητός, «жасанды» деген мағынада) осылай аталуына себеп болды. Оның қысқа ғұмырлы, гамма сәулесі шығаратын ядролық изомері – технеций-99m – ядролық медицинада кең ауқымды диагностикалық тесттерде қолданылады. Технеций-99 гамма сәулесіз бета бөлшектерінің көзі ретінде пайдаланылады. Коммерциялық түрде өндірілетін ұзақ өмір сүретін технеций изотоптары ядролық реакторларда уран-235-тің бөлінуінің қосалқы өнімдері болып табылады және ядролық отын таяқшаларынан бөліп алынады. Технецийдің ешбір изотопының жартылай ыдырау периоды 4,2 миллион жылдан аспайды (технеций-98), сондықтан оның 1952 жылы миллиардтаған жылдар бұрынғы қызыл алып жұлдыздарда табылуы жұлдыздардың ауыр элементтерді өндіре алатыны туралы теорияны нығайтуға көмектесті.
Рутень
Рутений – Ru символы және 44 атомдық нөмірі бар химиялық элемент. Ол периодтық кестедегі платина тобына жататын сирек кездесетін өтпелі металл. Платина тобының басқа металдары сияқты, рутений де көптеген химиялық заттарға инертті. Орыс ғалымы Карл Эрнст Клаус 1844 жылы бұл элементті ашқан және оны Рутения деп атаған, бұл латын тілінде "Русь" деген мағынаны білдіреді. Рутений көбінесе платина кендерінің шағын құрамы ретінде кездеседі және оның жылдық өндірісі бүкіл әлем бойынша шамамен 12 тоннаға жетеді. Рутенийдің басым бөлігі тозуға төзімді электр контактілері мен қалың пленкалық резисторлар жасауға қолданылады. Рутенийдің шағын қолданылу саласы – кейбір платина қорытпаларында пайдалану.
Родий
Родий – сирек кездесетін, күміс түсті ақ, қатты және химиялық тұрақты өтпелі металл, платина тобының мүшесі. Оның химиялық символы Rh, атомдық нөмірі – 45. Оның құрамында тек бір изотоп бар – 103Rh. Табиғатта родий таза металл түрінде, басқа ұқсас металдармен қорытылған күйінде кездеседі, бірақ ешқашан химиялық қосылыс ретінде табылмайды. Бұл – ең сирек және ең қымбат металдардың бірі (бірақ қазір алтын бір унцияға шаққандағы құны бойынша көшбасшылыққа ие). Родий – платина немесе никель кендерінде, платина тобының басқа металдарымен бірге кездесетін, коррозияға төзімді асыл металл. Оны 1803 жылы Уильям Хайд Волластон осындай кендердің бірінен тауып, оның хлор қосылысының қызғылт түсіне байланысты атады, себебі ол күшті қышқыл қоспасы – акварегиямен әрекеттескеннен кейін пайда болған. Бұл элементтің негізгі қолданылуы (әлемдік родий өндірісінің шамамен 80%) – автомобильдердің үш компонентті катализаторларында катализатор ретінде қолданылады. Родий металлы коррозияға және агрессивті химиялық заттарға төзімді болғандықтан, сондай-ақ сирек кездесетіндігіне байланысты, әдетте платина немесе палладиймен қорытылып, жоғары температурада және коррозияға қарсы жабындарда қолданылады. Ақ алтынды оптикалық түріне байланысты жақсарту үшін көбінесе жұқа родий қабатымен қаптайды, ал стерлинг күмісін – қараюға қарсы тұру үшін родиймен қаптайды. Родий детекторлары ядролық реакторларда нейтрон ағынының деңгейін өлшеу үшін пайдаланылады.
Палладий
Палладий – химиялық элемент, химиялық символы Pd және атомдық нөмірі 46. Бұл 1803 жылы Уильям Хайд Волластон ашқан сирек және жылтыр күміс түсті ақ металл. Ол оны Паллас астероидының атымен атады, ал астероид грек құдайы Афинаның Паллас атты жанындағы эпитетімен аталған. Палладий, платина, родий, рутений, иридий және осмий – платиналық металдар тобы (ПМТ) деп аталатын элементтер тобын құрайды. Олардың химиялық қасиеттері ұқсас, бірақ палладийдің балқу температурасы ең төмен және олардың ішіндегі ең аз тығыздығы бар. Палладийдің және басқа платиналық металдардың ерекше қасиеттері олардың кеңінен қолданылуын қамтамасыз етеді. Бүгін өндірілетін тауарлардың төрттен бірі ПМТ-ні қамтиды немесе олардың өндіріс процесінде ПМТ маңызды рөл атқарады. Палладий мен оның туысы платинаның жартысынан астамы автокөліктердің түтінінен шығатын зиянды газдардың (көмірсутектер, көміртек монооксиді және азот диоксиді) 90% дейін аз зиянды заттарға (азот, көміртек диоксиді және су буы) айналдыратын катализаторларға жұмсалады. Палладий сонымен қатар электроникада, стоматологияда, медицинада, сутекті тазартуда, химиялық қолданыстарда және жер асты суларын тазартуда қолданылады. Палладий отын элементтерінде маңызды рөл атқарады, олар сутегі мен оттегіні біріктіріп, электр энергиясын, жылуды және суды өндіреді. Палладий және басқа ПМТ-нің кен орындары сирек кездеседі, ал ең ірі кен орындары Оңтүстік Африкадағы Трансвааль бассейніне, Монтанадағы Стиллвотер кешеніне (АҚШ), Канаданың Онтарио провинциясындағы Тандр-Бэй ауданына және Ресейдегі Норильск кешеніне жататын Бушвельд магмалық кешенінің норит белдеуінде табылды. Палладийдің тағы бір көзі – қайта өңдеу, әсіресе ескі катализаторлардан. Палладийдің көптеген қолданыстары мен шектеулі көздері металға инвестициялық қызығушылықты арттырады.
Күміс
Күміс – химиялық символы Ag (argentum, үнді-еуропалық түбірден *arg – "сұр" немесе "жарық") және атомдық нөмірі 47 болатын металл химиялық элемент. Жұмсақ, ақ түсті, жылтыр өтпелі металл, ол кез келген элементтің ең жоғары электр өткізгіштігіне және кез келген металдың ең жоғары жылу өткізгіштігіне ие. Бұл металл табиғатта таза, еркін күйде (туған күміс), алтын және басқа металдармен қорытпа түрінде, сондай-ақ аргентит және хлораргирит сияқты минералдарда кездеседі. Күмістің көп бөлігі мыс, алтын, қорғасын және мырышты өңдеу кезінде туындайтын қосымша өнім ретінде өндіріледі. Күміс бұрыннан-ақ бағалы металл ретінде жоғары бағаланады және одан әшекейлер, зергерлік бұйымдар, жоғары құнды үстел жиындары, ыдыс-аяқ (сондықтан "күміс заттар" деген термин пайда болған) және валюта монеталары жасалады. Бүгінде күміс металлы электрлік контактілер мен өткізгіштерде, айналарда және химиялық реакцияларды катализдеуде қолданылады. Оның қосылыстары фотопленкада пайдаланылады, ал сұйылтылған күміс нитратының ерітінділері мен басқа күміс қосылыстары дезинфекциялау және микробицидтік мақсатта қолданылады. Күмістің көптеген медициналық антимикробтық қолданылуы антибиотиктермен алмастырылған, бірақ клиникалық мүмкіндіктерін зерттеу жұмыстары жалғасуда.
Кадмий
Кадмий – Cd символы бар, атомдық нөмірі 48 химиялық элемент. Бұл жұмсақ, көкшіл ақ металл химиялық қасиеттері бойынша 12-ші топтағы мырыш пен сынапқа ұқсас. Мырыш сияқты, ол көптеген қосылыстарында +2 тотығу күйін таңдайды, ал сынап сияқты, басқа өтпелі металдармен салыстырғанда төмен балқу температурасына ие. Кадмий және оған ұқсас элементтер әрқашан өтпелі металдарға жатпайды, себебі олар элементтік немесе кең таралған тотығу күйлерінде d және f электрондық қабықшаларын толық толтырмайды. Жер қыртысында кадмийдің орташа концентрациясы 0,1 мен 0,5 миллионнан бір бөлік (ppm) аралығында. Ол 1817 жылы Германияда Стромейер мен Герман бірдей кезеңде мырыш карбонатындағы қоспа ретінде ашылды. Кадмий көбінесе мырыш кендерінде аз мөлшерде кездеседі, сондықтан мырыш өндірісінің түйіндеме өнімі болып табылады. Ол ұзақ жылдар бойы пигмент ретінде, болатты коррозиядан қорғау үшін жалатылатын материал ретінде, ал кадмий қосылыстары пластиктерді тұрақтандыру үшін қолданылды. Никель-кадмий аккумуляторында және кадмий теллуридті күн панельдерінде қолданылуын есептемегенде, кадмийдің қолданылуы азайып барады. Бұл азаюдың себебі – бәсекелес технологиялардың пайда болуы, кадмийдің кейбір формаларындағы уыттылығы мен концентрациясы және осыған байланысты қабылданған регламенттер.
Индиум
Индий – In символы және 49 атомдық нөмірі бар химиялық элемент. Бұл сирек кездесетін, өте жұмсақ, иілгіш және оңай балқитын металл, галлий мен таллийге химиялық тұрғыдан ұқсас және осы екеуінің арасындағы белгілі бір қасиеттерді көрсетеді. Индий 1863 жылы ашылған және оның спектріндегі индиго көк түсті сызыққа байланысты аталған, бұл оның мырыш кендерінде жаңа және белгісіз элемент ретінде табылуының алғашқы көрсеткіші болды. Металл келесі жылы алғаш рет бөліп алынған. Мырыш кендері индийдің негізгі көзі болып табылады, онда ол қосылыс түрінде кездеседі. Өте сирек жағдайларда элемент табиғи (бос) металл түйіршіктері түрінде табылуы мүмкін, бірақ олардың коммерциялық маңызы жоқ. Индийдің қазіргі негізгі қолданылуы – сұйық кристалды дисплейлер мен сенсорлық экрандарда индий қалайы тотығынан жасалған мөлдір электродтарды құру, және осы қолданыс оның әлемдік кен өндірісін анықтайды. Ол сондай-ақ майлау қабаттарын жасау үшін жұқа пленкаларда кеңінен қолданылады (Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жоғары өнімділік ұшақтарындағы подшипниктерді жабу үшін жиі пайдаланылған). Ол сонымен қатар өте төмен балқу температурасы бар қорытпаларды жасауға қолданылады және кейбір қорғасынсыз тілеуіштердің құрамына кіреді. Индийді ешбір организм пайдаланғаны белгілі емес. Алюминий тұздарына ұқсас, индий(III) иондары инъекция арқылы енгізілген кезде бүйрекке зиян келтіруі мүмкін, бірақ ауыз жолымен қабылданған индий қосылыстары ауыр металдар тұздарының сипаттамалы уыттылығына ие емес, бұл негізінен сіңудің нашар болуымен байланысты. Радиоактивті индий 111 (химиялық тұрғыдан өте аз мөлшерде) ядролық медициналық тексерулерде, белгіленген ақуыздар мен ақ қан жасушаларының денедегі қозғалысын қадағалау үшін радиотрассер ретінде қолданылады.
Қалай
Тін – Sn (станнум үшін) символы және 50 атомдық нөмірі бар химиялық элемент. Ол периодтық кестедегі 14-топтың негізгі металлы. Тіннің 14-топтың германий және қорғасын элементтерімен химиялық ұқсастығы бар, және ол +2 және сәл тұрақтырақ +4 екі окистену күйін көрсетеді. Тін – 49-шы ең көп таралған элемент және 10 тұрақты изотопы бар, бұл периодтық кестедегі тұрақты изотоптардың ең көп саны. Тін негізінен касситерит минералынан алынады, онда ол қалай диоксиді SnO2 түрінде кездеседі. Бұл күміс түсті, икемді, өтпел металл ауада оңай тотықпайды және коррозияны болдырмау үшін басқа металдарды қаптау үшін қолданылады. 3000 жылдан бері кеңінен қолданылып келе жатқан алғашқы қорытпа – қола, ол қалай мен мыс қорытпасы. 600 жылдан кейін таза металл тін өндірілді. Пьютер – 85–90% тіннен тұратын қорытпа, ал қалғаны әдетте мыс, антимон және қорғасыннан құралады, ол қола дәуірінен бастап 20 ғасырға дейін үстелге қоятын ыдыстар үшін пайдаланылды. Қазіргі заманда тін көптеген қорытпаларда қолданылады, ең бастысы – қалай/қорғасын жұмсақ тілеуіштер, құрамында әдетте 60% немесе одан да көп тін болады. Тіннің тағы бір маңызды қолданылуы – болатты коррозияға төзімді тінмен қаптау. Оның аз уыттылығының арқасында, тінмен қапталған металл тағамдық өнімдерді қаптау үшін де қолданылады, осылайша көбінесе болаттан жасалған тін банкаларға атау берілді.
Антимон
Антимон (стибий) – Sb символы және 51 атомдық нөмірі бар улы химиялық элемент. Ол жылтыр сұр металл емес элемент, табиғатта көбінесе стибнит (Sb2S3) сульфид минералы түрінде кездеседі. Антимон қосылыстары ежелгі заманнан бері белгілі және косметикада қолданылған, ал металл антимон да белгілі болған, бірақ көбінесе қорғасын деп қате түсінілген. Біраз уақыттан бері Қытай антимон мен оның қосылыстарын өндіруде көш бастап тұр, өндірістің басым бөлігі Хунань провинциясындағы Сикуаншан кенінен шығады. Антимон қосылыстары көптеген коммерциялық және тұрмыстық тауарларда кездесетін хлор және бром қосылған отқа төзімді материалдардың маңызды құрауы болып табылады. Металл антимонның ең көп қолданылатын саласы – қорғасын мен қалайы қорытпаларын жасау. Ол қорытпалардың қасиеттерін жақсартады, олар дәнекерлеуге, оқтарға және шарлы подшипниктерге қолданылады. Антимонды микроэлектроникада қолдану – дамып келе жатқан бағыт.
Телур
Теллур – Te символы және 52 атомдық нөмірі бар химиялық элемент. Теллур – қатырғы, аз улы, сирек кездесетін, күміс ақ түсті металлоид, сынық, қалайыға ұқсас, химиялық тұрғыдан селен мен күкіртке жақын. Ол кейде табиғи элементтік кристалдар түрінде кездеседі. Теллур ғаламда Жердегіден гөрі көп таралған. Жер қыртысындағы оның өте сирек кездесуі платинамен салыстырылады, бұл оның жоғары атомдық санымен және сонымен қатар оның ұшпалы гидрид түзуімен байланысты, нәтижесінде планетаның ыстық тұмандық қалыптасу кезінде элемент газ ретінде ғарышқа ұшып кеткен. Теллур 1782 жылы Трансильванияда (қазіргі Румынияның бөлігі) Франц Иосиф Мюллер фон Райхенштейн теллур мен алтын қосқан минералда тапқан. 1798 жылы Мартин Генрих Клапрот жаңа элементті «жер» деген латын сөзі – «теллус» атауымен атады. Алтын теллурид минералдары (Теллурид, Колорадо атауына себепкер) – ең маңызды табиғи алтын қосылыстары. Дегенмен, олар теллурдың коммерциялық көзі емес, ол әдетте мыс және қорғасын өндірісінің қосалқы өнімі ретінде алынады. Теллур коммерциялық түрде негізінен қорытпаларда, ең алдымен болат және мыста өңдеуді жақсарту үшін қолданылады. Күн панельдерінде және жартылай өткізгіш материал ретінде қолданылуы да теллур өндірісінің елеулі бөлігін құрайды.
Иод
Иод – I символы және 53 атомдық нөмірі бар химиялық элемент. Атауы грекше ἰοειδής ioeidēs сөзінен шыққан, яғни «көктемсе» немесе «күлгін», себебі элементтік йод буы осы түстің болуымен сипатталады. Иод және оның қосылыстары негізінен тамақтануда, ал өнеркәсіптік тұрғыдан сірке қышқылы мен кейбір полимерлерді өндіруде қолданылады. Иодтың салыстырмалы түрде жоғары атомдық саны, аз уы және органикалық қосылыстарға оңай қосылу қабілеті, оны қазіргі медицинада көптеген рентгендік контрастты заттардың құрамына енгізді. Иодтың тек бір тұрақты изотопы бар. Иодтың бірнеше радиоизотоптары медициналық қолдануда да пайдаланылады. Иод Жер бетінде негізінен суда жақсы еритін йодид I− түрінде кездеседі, ол мұхиттар мен тұзды көлдерде жинақталады. Басқа галогендер сияқты, бос йод негізінен I2 димерлі молекула түрінде кездеседі, бірақ тек йодидтің еркін оттегі сияқты тотықтырғыш арқылы тотығуынан кейін ғана, қысқа мерзімге. Әлемде және Жерде йодтың жоғары атомдық саны оны сирек кездесетін элементтердің біріне айналдырады. Дегенмен, мұхит суында болуы оған биологияда белгілі бір рөл атқаруға мүмкіндік берді (төменде қараңыз).
Ксенон
Ксенон - Xe символымен және атомдық нөмірі 54-пен белгіленетін химиялық элемент. Түссіз, ауыр, иіссіз асыл газ – ксенон Жер атмосферасында аздаған мөлшерде кездеседі. Көбінесе реакцияға түспесе де, ксенон кейбір химиялық реакцияларға қатыса алады, мысалы, синтезделген алғашқы асыл газ қосылысы – ксенон гексафторплатинаты. Табиғи ксенон тоғыз тұрақты изотоптан тұрады. Сонымен қатар, радиоактивті ыдырауға ұшырайтын 40-тан астам тұрақсыз изотоптар бар. Ксенонның изотоптық қатынастары Күн жүйесінің алғашқы тарихын зерттеу үшін маңызды құрал болып табылады. Ядролық бөліну нәтижесінде йод-135-тен радиоактивті ксенон-135 түзіледі және ол ядролық реакторлардағы ең маңызды нейтрон сіңіргіш болып табылады. Ксенон импульстік лампаларда және доғалық шамдарда, сондай-ақ жалпы анестетик ретінде қолданылады. Алғашқы эксимерлік лазер конструкциясында лазерлік орта ретінде ксенон димерлік молекуласы (Xe2) пайдаланылды, ал алғашқы лазер конструкциялары ксенон импульстік лампаларын сорғы ретінде қолданды. Ксенон гипотетикалық әлсіз өзара әрекеттесетін массивті бөлшектерді іздеу үшін, сондай-ақ ғарыш кемелеріндегі иондық қозғалтқыштардың жанармайы ретінде де қолданылады.
Биологиялық рөлі
Рубидий, стронций, иттрий, цирконий және ниобийдің биологиялық қызметі жоқ. Иттрий адамдарда өкпе ауруын тудыруы мүмкін. Молибдені бар ферменттер кейбір бактериялардың атмосфералық молекулалық азоттың химиялық байланысын үзу үшін катализаторлар ретінде қолданылады, бұл биологиялық азотты бекітуге мүмкіндік береді. Қазір бактериялар мен жануарларда кемінде 50 молибдені бар фермент белгілі, бірақ азотты бекітуге тек бактериялық және цианобактериялық ферменттер қатысады. Қалған ферменттердің әртүрлі функцияларына байланысты молибден жоғары сатыдағы организмдерде (эукариоттарда) тіршілік үшін қажетті элемент болып табылады, бірақ барлық бактерияларда емес. Технеций, рутений, родий, палладий және күміс биологиялық қызметке ие емес. Жоғары сатыдағы организмдерде кадмийдің белгілі биологиялық қызметі болмаса да, теңіз диатомдарында кадмийге тәуелді карбонат ангидразасы табылды. Қалай ескеру керек: қаз-қартасыз диетамен тамақтандырылған егеуқұйрықтар дұрыс өспейді, бірақ басқа жағдайларда маңыздылығын дәлелдейтін мәліметтер шектеулі. Индийдің биологиялық қызметі жоқ және ол антимон сияқты уытты болуы мүмкін. Теллурдың биологиялық қызметі жоқ, бірақ саңырауқұлақтар оны күкірт пен селен орнына телуроцистеин және телурометионин сияқты аминқышқылдарына қосуға болады. Адамдарда теллур ішінара диметилтеллуридке (CH3)2Te метаболизденеді, ол сарымсақ иісі бар газ, ол теллурдың уыттылығына немесе оған ұшырағандардың демінде шығарылады. Йод – тірі организмдердің биологиялық функцияларында кеңінен қолданатын ең ауыр элемент (тек бірнеше бактерия түрлерінің ферменттерінде қолданылатын вольфрам ғана ауыр). Көптеген топырақтарда йодтың сирек кездесуі, оның бастапқыда қыртыс элементі ретінде аз мөлшерде болуы және жаңбыр суымен еріген йодидтің шайылуы құрлықтағы жануарлар мен ішкі аймақтардағы адамдар арасында көптеген тапшылық проблемаларына әкелді. Йод тапшылығы шамамен екі миллиард адамға әсер етеді және ол интеллектуалдық мүгедектіктердің алдын алуға болатын басты себебі болып табылады. Йод жоғары сатыдағы жануарлар үшін қажет, олар оны қалқанша безі гормондарын синтездеу үшін пайдаланады, олардың құрамында бұл элемент бар. Осы функцияға байланысты йодтың радиоизотоптары радиоактивті емес йодпен бірге қалқанша безінде жинақталады. Ядролық бөлінудің жоғары шығымы бар радиоизотоптық йод-131 қалқанша безінде жинақталады және ядролық бөлінудің ең канцерогенді өнімдерінің бірі болып табылады. Ксенонның биологиялық қызметі жоқ және ол жалпы анестетик ретінде қолданылады.