Кіріспе
Пиццаның тарихы ежелгі дәуірден басталады, өйткені әртүрлі ежелгі мәдениеттер бірнеше топингпен жалпақ нан өндірді. Пиццаның алғашқы түрі, бәлкім, focaccia, римдіктерге белгілі бір жарма нан, оған содан кейін топинг қосылған. Қазіргі пицца 16 - 18 ғасырдың ортасында Италияның Неаполь қаласында жасалған ұқсас табақтардан пайда болды. Пицца сөзі алғаш рет 997 жылы Гаетада және кейіннен Орталық және Оңтүстік Италияның әртүрлі бөліктерінде тіркелген. Пиццаны негізінен Италияда және ондағы көшіп келушілер жеген. Бұл жағдай Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Италияда орналасқан одақтас әскерлер басқа итальян тағамдарымен бірге пиццаны да жей бастағанда өзгерді.
The history of pizza begins in antiquity, as various ancient cultures produced flatbreads with several toppings. A precursor of pizza was probably the focaccia, a flatbread known to the Romans as label=none, to which toppings were then added. Modern pizza evolved from similar flatbread dishes in Naples, Italy, between the 16th and mid 18th century. The word pizza was first documented in AD 997 in Gaeta and successively in different parts of Central and Southern Italy. Pizza was mainly eaten in Italy and by emigrants from there. This changed after World War II when Allied troops stationed in Italy came to enjoy pizza along with other Italian foods.
Шығу тегі
Пиццаға ұқсас тағамдар ежелден-ақ жасалып келеді. Пиццаға ұқсас тағамдар туралы деректер ежелгі тарихтан кездеседі. Біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырда Дарий I-нің қол астында қызмет еткен парсы сарбаздары шайқас қалқандарының үстіне ірімшік пен құрма қосылған нан пісірген. Ежелгі Грецияда азаматтар жапырақтан жасалған нан дайындады. Пицца сияқты тағамға ертеде сілтеме Енеидада (б.з.д. 19 ж.) кездеседі, онда Гарпия ханышасы Селаено троялықтардың асқан аштықтан өздерінің үстелдерін жеуге мәжбүр болғанға дейін тыныштық таба алмайтынын болжайды (ІІІ кітап). VII кітапта Эней мен оның адамдарына пісірілген көкөністермен үстіне дөңгелек торттар (пита наны сияқты) қосылған тамақ ұсынылады. Олар нан жеп отырғанда, бұл - Селаено алдын ала айтқан "таблицалар" екенін түсінеді. Ежелгі Жерорта теңізі әлемінен осы күнге дейін сақталған жалпақ нан үлгілеріне фокаччия (бұл ежелгі этрусктар кезінен бастау алады); Леванттағы Манакиш, Каталония, Валенсия және Балеар аралдарындағы кока (жағымды және дәмді түрлері бар); грек Питасы; Балқандағы Лепинья; және Италиядағы Эмилия Романьяның Романья бөлігіндегі Пиадина. Әлемнің басқа бөліктеріндегі жалпақ нанға ұқсас тағамдарға қытайлық бинг (жазық немесе диск тәрізді пішінді қытай тағамдары); Үндістанның паратасы (оның құрамына май қосылған); Орталық және Оңтүстік Азияның наан (ашытқысы бар) және роти (ашытқысы жоқ); Сардинияның карассау, шпианата, гуттау, пистоку және фин рискасы жатады. XVI ғасырда Неаполде галетке піцца деп аталатын; ол кедейлер тағамдары ретінде белгілі болды, әсіресе көше тағамдары ретінде, және көп уақыт өткенге дейін ас үйдің рецепті ретінде қарастырылмаған. Пиццаның қазіргі түрін испандықтар Америкадан қызанақты алып келіп, дамыта бастағаннан кейін ғана ойлап тапты. 16 ғасырда Педро Альварес де Толедо немесе 1770 жылы Перудің вице-корольдігі атынан неаполиттіктерге тұқым сыйлаған вице-король Мануэль де Аматтың көмегімен қызанақ Испания империясының сол кездегі бөлігі болған Неаполь мен Сицилия патшалығына жеткен делінеді. 1843 жылы Александр Дюма пиццаның түрлі түрлерін сипаттады. Көп айтылатын аңыз бойынша 1889 жылы 11 маусымда Италияның патшайымы Маргарита Савойяның құрметіне неаполитандық пицца жасаушы Рафаэле Эспозито "Пицца Маргарита" піццасын жасады. Бірақ Маргарита пиццасы бұрыннан бар еді: "Неапольдің ең танымал және танымал пиццасы 1734 жылы құрылған "Маринара" және 1796-1810 жылдар аралығында жасалған "Маргарита" болды. Соңғысы 1889 жылы Неапольге барған кезде Италия королевіне ұсынылған, әсіресе оның дәмдеуіштерінің түсі (томат, моцарелла және базилик) Италия туының түстерін еске түсіреді ". Кейінгі зерттеулер бұл аңызға күмән келтіріп, сонымен қатар танылу хаттарының шынайылығына шек келтіреді, бұл кезеңдегі ешқандай БАҚ болжамды сапар туралы хабарламайтынын және бұл оқиғаның алғаш рет 1930-1940 жылдары жария етілгенін көрсетеді. Айта кетерлігі, 1830 жылы белгілі "Риччо" "Наполи, контурни е dintorni" кітабында қызанақ, моцарелла және базиликпен піццаны сипаттаған. Эммануэле Рокко 1849 жылы Франческо Де Буркардтың Usi e costumi di Napoli e contorni descritti e dipinti атты екінші томында пиццаның негізгі түрлерін сипаттады: "Ең қарапайым пицца, coll'aglio e l'olio деп аталады, маймен киіледі және үстіне жайылады, сондай-ақ тұз, ориган және сарымсақ тырнақтары ұсақ-түйектей кесіледі (қажетсіз). Басқаларын қыртысты ірімшікке салып, маймен сылап, оған біраз басилик жапырағын қосады. Біріншісіне көбінесе (аймаққа байланысты) кішкентай теңіз балығы қосылады; екіншісіне моцарелланың жұқа кесінділері қосылады. Кейде олар шошқа, қызанақ, арсель және т.б. Кейде қамырды қаптағаннан кейін, кальзоне деп аталатын қамыр пайда болады. Ғалым және мемлекеттік білім министрі Франческо де Санктис өзінің естеліктерінде соңғысын 16 жасында достарымен пицца жейтін жер ретінде сипаттады: Пицца әр түрлі нан мен қызанақ тағамға айналды, көбінесе ірімшікпен бірге ұсынылады. XIX ғасырдың аяғына дейін немесе XX ғасырдың басына дейін тағам тек қана дәмді емес, әдетте тәтті болған, ал дәмді болған бұрынғы нұсқалары қазір schiacciata деп аталатын табаны еске салады. Пеллегрино Артузидің ХХ ғасырдың басындағы классикалық аспаздық кітабы "La Scienza in cucina e l'Arte di mangiar bene" пиццаның үш рецептін береді, олардың барлығы тәтті. Кейбір оқырмандардың пікірінен кейін Артузи 1911 жылғы басылымға (тамақ тарихшысы Альберто Капатті тауып алған) "пицца alla napoletana" рецептімен бірге жинаққа қосатын, моцарелла, қызанақ, анчоу және саңырауқұл...
Pizza evolved into a variety of bread and tomato dish often served with cheese. Until the late 19th or early 20th century, the dish was often sweet, not exclusively savory, and earlier versions that were savory resembled the flatbreads now known as schiacciata. Pellegrino Artusi's classic early twentieth century cookbook, La Scienza in cucina e l'Arte di mangiar bene gives three recipes for pizza, all of which are sweet. After the feedback of some readers, Artusi added a typed sheet in the 1911 edition (discovered by food historian Alberto Capatti), bound with the volume, with the recipe of "pizza alla napoletana": mozzarella, tomatoes, anchovies and mushrooms. By 1927, Ada Boni's first edition of il talismano della felicità (a well known Italian cookbook) includes a recipe using tomatoes and mozzarella.
Инновациялар
Пиццаның пісіруіне негіз болған жаңалық - томатты үстеме ретінде қолдану. XVI ғасырда Америкадан Еуропаға әкелінген томатты еуропалықтардың көбісі сол кездегі сияқты улы деп санаған. 18 ғасырдың аяғында Неаполь маңындағы кедейлер ашытқыдан жасалған нанға томат қосып жейтін болды. Тарихшы Антонио Маттоцци Неапольдің мемлекеттік архивінде тапқан құжаттарға сәйкес, 1807 жылы 54 пиццахана болған; олардың иелері мен мекенжайлары тізімделген. XIX ғасырдың екінші жартысында пиццериялар саны 120-ға дейін өсті. Неапольде саудаға байланысты тағы екі тұлға болды - пицца сатушы (pizzaiuolo ambulante), пицца сатқан, бірақ оны жасамаған, және пицца сатушы "a oggi a otto", пицца жасап, оны жеті күндік төлемге сатушы. Пицца маринара әдісі томат, орегано, сарымсақ және ерекше қызыл зәйтүн майымен толтырылады. Оны "маринара" деп атаған, өйткені оны дәстүрлі түрде теңізшінің әйелі "ла маринара" Неаполь шығанағында балық аулау сапарынан оралған күйеуіне дайындаған. Маргаританың үстіне аз мөлшерде қызанақ соусы, моцарелла және жаңа піскен базилик қосылады. Бұл 1880 жылы құрылған және "Pizzeria Brandi" ретінде жұмыс істейтін "Pietro e basta così" ("Питер және бұл жеткілікті") ресторанында жұмыс істеген нан пісіруші Рафаэле Эспозитоға қатысты. Соңғы зерттеулер бұл аңызға күмән келтірсе де, ертегіге сәйкес, бұл комбинацияны оның құрметіне Пицца Маргарита деп атады. Бұрын пиццаның ең танымал түрі осы болса да, бүгінде оның көптеген түрлері бар. 1984 жылы құрылған "Associazione Verace Pizza Napoletana" ("Напполитандық нағыз пицца қауымдастығы") нағыз неаполитандық пицца үшін сақталуы тиіс нақты ережелерді белгіледі. Бұған пиццаның ағашпен жағылатын, күмбезі бар пеште пісірілуі, оның тұғыры қолмен қапталуы және шынамен оралмауы немесе механикалық тәсілмен дайындалмауы (пицца жасаушылар пиццаны саусақтарымен оралтады) және пиццаның диаметрі 35 сантиметрден аспауы және ортасында қалыңдығы сантиметрдің үштен бір бөлігінен аспауы жатады. Сондай-ақ, ассоциация әлем бойынша пиццаханаларды таңдап, "Verace Pizza Napoletana" философиясы мен әдісін шығарады және таратады. Неаполде көптеген танымал пиццаханалар бар, онда бұл дәстүрлі пиццаларды табуға болады, мысалы, Да Мишеле, Порт'Альба, Бранди, Ди Маттео, Сорбильо, Трианон және Умберто. Олардың көпшілігі Неапольдің ежелгі тарихи орталығында орналасқан. Бұл пиццериялар белгіленген ережелерге қарағанда қатаң талаптарға сай келеді. Мысалы, тек Везувий тауының беткейінде өскен Сан-Марцано қызанағын ғана пайдаланып, зәйтүн майын шашып, қызанақ топырағын тек сағат жүрісімен бағыттап қою. Неаполдегі пиццаның тұғыры жұмсақ және иілгіш. Римдіктер жұқа, сымбатты негізді артық көреді. Италияда пиццаның тағы бір танымал түрі - "пицца ал таглио", бұл тікбұрышты табаларда пісірілген пицца, әр түрлі топингпен және салмағы бойынша сатылады. 1962 жылы "Гавай" пиццасы, ананас пен ветчинамен үстіне піцца, Канадада ресторатор Сэм Панопулос Онтарионың Чатем қаласындағы Сателлит мейрамханасында ойлап тапты. 2009 жылдың желтоқсанында Еуропалық Одақ пицца napoletana қорғалған шығу тегі атауын (СҰА) берді. 2012 жылы Лос-Анджелесте әлемдегі ең үлкен пицца жасалды. Оның көлемі 1261,65 шаршы метрді құрайды. 2016 жылы BeeHex робот компаниясы 3D-да пицца басып шығаратын робот жасап шығарыпты. 2017 жылдың желтоқсан айында пицца-наполетан ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізімдеріне енгізілген.
Канададағы пицца
Канаданың алғашқы пиццериясы 1948 жылы Монреальдегі Пиццерия Наполетана ашылды. Алғашқы пицца пештері елге 1950 жылдардың соңында кіре бастады; ол 1960 жылдары бүкіл елде көптеген пиццаханалар мен мейрамханалар ашылып, танымал болды. Пицца көбінесе мейрамханалар мен шағын пиццаханаларда ұсынылды. Канададағы көптеген пицца ресторандары пиццадан басқа, итальяндық тағамдарды, мысалы макаронды, салат, шұпы және бутербродтарды ұсынады. Тез тағам піцца желілері клиенттерге пиццадан басқа да қосымша нұсқаларды ұсынады, соның ішінде тауық қанаты, картопқа қабық пен путин, салат және кальцон. Пицца Попсы - 1960 жылдары енгізілген канадалық кальзон түріндегі тағам. Канаданың барлық жерінде пицца дүкендерін сауда орталықтарында, мектептерде және көршілес алаңдарда табуға болады. Канададағы ең ерекше пицца - "канадтық" пицца. "Канадалық" пиццаға әдетте томат соусы, моцарелла ірімшігі, пепперони, саңырауқұлақтар мен бекон қосылады. Бұл пиццаның көптеген түрлері бар, бірақ бұл пиццаны ерекше канаддық ететін екі ерекше ингредиент - бекон мен саңырауқұлақ. Канадада пиццалар "канаддық беконмен" немесе "арқа беконмен" ешқашан қызмет етпейді. Қайта, бекон - пиццаның стандартты шошқа еті. Квебек провинциясында Пицца гетти - бұл тез тағамдар немесе отбасылық мейрамханаларда жиі кездесетін комбинациялық тағам. Бұл піццаның жартысына бөлінген, оған қызанақ негізіндегі соусты қосып, шағын порция спагетти қосылады. Пицца мен спагетти итальяндық тағамның негізгі тағамдары болып саналса да, оларды бір тағамда біріктіру Италияда мүлдем белгісіз. Көпшілікке танымал нұсқада пиццаның моцарелла ірімшігінің астына пиццаның төбесінде спагетти қолдануды қамтиды. Канаданың кейбір табысты пицца брендтеріне Бостон пиццасы мен Пицца пиццасы жатады. Бостон пиццасы, сондай-ақ Канадада BP және АҚШ пен Мексикада "Бостонның гурмандар пиццасы" деп аталады, Канаданың ең ірі франчайзингтік мейрамханаларының бірі. Бренд Канадада 325 орын ашып, Мексика мен АҚШ-та 50 орын ашылды. Бүгінгі күні олардың бүкіл ел бойынша 500-ден астам орны бар және жыл сайын 29 миллионнан астам тапсырыстарды орындайды. Пицца бүкіл елде танымал бола бастағандықтан, Pizza Hut, Domino's Pizza және Little Caesars сияқты ірі американдық пицца желілері Канададағы өз орындарын кеңейтіп, отандық канадалық брендтерге қарсы бәсекелестікке түсті. Американың ірі пицца желілері өзінің классикалық пицца рецептілері мен топингтерін Канаданың желілеріне енгізді, олар Канаданың клиенттеріне дәстүрлі классикалық пиццаларын ұсынады. Алайда, американдық желілер тек Канадада ғана қол жетімді канадалық ерекше пиццалар жасады.
АҚШ-тағы пицца
Пицца алғаш рет XIX ғасырдың аяғында АҚШ-қа итальяндық иммигранттармен бірге келді. 2009 жылы "Serious Eats" атты колонкада жарияланған жауапқа сәйкес, АҚШ-та қызмет етілген "пицца" туралы алғашқы баспа мақаласы 1904 жылы "Бостон журналында" жарияланған. Джованни мен Дженнаро Бруно 1903 жылы Италияның Неаполь қаласынан Америкаға келіп, Бостонға Неаполиттік пиццаны таныстырды. Кейін Винсент Бруно (Джованнидің ұлы) Чикагода алғашқы пиццерияны ашты. Бір-біріне қайшы келетін оқиғалар бойынша, алғашқы пиццерия 1905 жылы ашылған, онда Геннаро Ломбарди Нью-Йоркте пицца жасау және сату үшін лицензияға өтініш берген. Пицца сату бойынша жалпыға бірдей қабылданған алғашқы АҚШ бизнесінің бірі - Ломбарди 1897 жылы 531⁄2 Спринг-стриттегі азық-түлік дүкені ретінде ашылды. 1905 жылы негізін қалаушы Геннаро Ломбарди пиццерия ресторанын жүргізуге лицензия алды және көп ұзамай клиенттер қатарына итальяндық тенор Энрико Карузо да кірді. Кейіннен ол бұл істі ұлы Джорджке тапсырды. Lombardi's Нью-Йорктегі көптеген пиццериялардың инкубаторы болды, оның ішінде Конни аралындағы Тотонно, оны 1924 жылы Ломбардидің алғашқы нан пісірушісі Энтони "Тотонно" Перо бастады. Пицца Нью-Джерсидің Трентон аймағына 1910 жылы ашылған Джоның томат пішінімен әкелінді, содан кейін 1912 жылы Папаның томат пішіні пайда болды. 1936 жылы "De Lorenzo's Tomato Pies" ашылды. Джоның Томат пішіні жабылып қалған кезде, Папа мен Делоренцоны ашылғаннан бері бір отбасы басқарып келеді және олар осы аймақтағы ең танымал пиццалардың қатарында. Коннектикут штатының Нью-Хейвен қаласында орналасқан Франк Пепе Пиццерия Наполетана 1925 жылы ашылған тағы бір пиццерия болды (меншік иесі 20-25 жыл бойы жергілікті арбалар мен нан пісіру орындарынан пирогтар ұсынғаннан кейін) және Нью-Хейвен стиліне тән Clam Pie-мен танымал. Франк Пепедің немере інісі Сал Консидо 1938 жылы блоктің екінші шетінде бәсекелес дүкенді, Саллидің Апиццасын ашты. Екі мекеме де әлі күнге дейін алғашқы отбасының ұрпақтарымен басқарылады. Сал қайтыс болғанда, оның ескерткіштеріне 2000 адам келді, ал "Нью-Йорк Таймс" газетінде жарты беттің ескерткіші жарияланды. Д'Амор отбасы пиццаны 1939 жылы Лос-Анджелеске әкелді. Чикагода екі кәсіпкер Айк Сеуэлл мен Рик Риккардо 1943 жылы Чикаго стиліне тән пиццаны ойлап тапты. Олар өздерінің жеке мейрамханасын ашты. 1940-жылдарға дейін пиццаны тұтыну негізінен итальяндық америкалықтарға ғана шектелген. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Италиялық кампаниядан оралған, Италияның жергілікті тағамдарымен танысқан ардагерлер, әсіресе пиццаның дайын нарығы екенін дәлелдеді, оны "ең төменгі жеке адамнан бастап Дуайт Д. Эйзенхауерге дейінгі ардагерлер" ұсынды. 1950 жылдары ол "I Love Lucy" сериясында көрінеді. АҚШ-та толықтай табиғи болғаннан кейін, оның нарығы екі түрлі бағытта кеңейді: көршілес пиццериялар арқылы және пицца желілері арқылы. 1970 жылдары көршілес пиццериялар, көбінесе итальяндық немесе (кейін) грек иммигранттары басқаратын, едәуір итальяндық халықты қамтитын қалалар мен қала маңындағы өмірдің белгісі болды, әсіресе Нью-Йорк, Филадельфия, Балтимор және Чикаго айналасында. Мұндай пицца орындары әдетте субс; сатады; 1990-шы жылдардан бастап гироскоптар да стандартты репертуарына қосылды. Бұл шағын мейрамханалар арасындағы бәсекелестік тыныш, бірақ қарқынды, бұл сапаның орташа деңгейіне әкеледі, бұл көбінесе АҚШ-тың басқа жерлерінен келген қонақтарды таң қалдырады және кейбір аймақтық мақтанышқа ие. АҚШ-та пицца тұтыну көлемі күрт өсті . S Domino's және Pizza Hut сияқты пицца желілерінің пайда болуымен. Алғашқы пицца желілерінің жетекшілері 1954 жылы Калифорния штатының Сакраменто қаласында құрылған Шейкидің пиццасы; 1958 жылы Канзастың Вичита қаласында құрылған Пицца Хат; және 1959 жылы Мичиган штатының Гарден-Сити қаласында құрылған Литтл Цезарс болды. Кейін пицца базарында тамақтанатын мейрамханалар тізбегі: Бертуччи, Бақытты Джо, Моникалдың пиццасы, Калифорнияның пицца асханасы, Крестный Пицца және Дөңгелек үстел пиццасы, сондай-ақ Домино, Пицца Хат, Кішкентай Цезарлар және Папа Джон. Пиццаны пісіру және пісіру пиццаханаларынан, супермаркеттерден алынған суытылған немесе мұздатылған пиццалар бүкіл елде оңай қол жетімді етеді. АҚШ халқының 13%-ы кез келген күні пицца жейді.