Кіріспе

Мастодонсавр (мағынасы "тетікті тісті кекірек") - Еуропаның орта триас дәуіріндегі темоноспондилдің жойылған туысы. Ол триас дәуіріндегі темоноспондильдер тобына жатады, олар үлкен дене көлемімен және судағы өмір салтымен сипатталады. Мастодонзаврлар - ең үлкен қосмекенділердің бірі, ұзындығы 6 метрден асатын.

Сипаттама

Көптеген басқа капитозаврлар сияқты Мастодонзаврдың да басы үшбұрышты болып, ең үлкен үлгілері шамамен 6 м. Бұл жануардың бас сүйектерінің бетіндегі тар саңылаулар су астында тербеліс пен қысымды байқайтын сезім мүшелері бар екенін көрсетеді. Бұл балықтардың бүйірлік сызықтарына ұқсас. Үлкен, овал тәрізді көз қуыстары бас сүйегінің ортасында, ал мұрын тесіктері мұрынның ұшына жақын орналасқан. Құлақтың екі жағында кішкентай саңылаулар (отикалық ойықтар) бар. Мастодонзаврдың бас сүйектерінің жоғарғы бетінде көптеген темноспондильдерде кездесетін ойықтар мен жоталардың күрделі үлгісі бар. Бұл әсем әшекейлердің қызметі толықтай түсініксіз. Басқа капитозаврлар сияқты, Мастодонзаврдың бас сүйегінің төбесіндегі орбиталардың артында орналасқан тері сүйектерінің арасында эпифиз бұрышы (ашылуы) болған, онда циркаддық ұйқы-ояну циклын реттеу үшін эпифиз безіне байланысты жарық сезімтал тері көздері болған және суық қанды (эктотермиялық) жануарлар үшін дене температурасына және көбеюге байланысты гормон өндірісі болған. Жоғарғы жақ сүйегінің бүйірінде екі қатар кішкентай конус тәрізді тістер бар, ал төменгі жақ сүйегінде бір қатар ұқсас кішкентай тістер бар. Мастодонзаврдың аузын жапқанда, оның жоғарғы және төменгі жағында орналасқан шағын, тар тістері кішкентай олжа үшін тұзақ сияқты қызмет еткен. Жоғарғы жақ сүйегінің ұшында үлкен тістер бар. Бұл тістердің артында, бас сүйектің төменгі жағындағы ауыздың алдыңғы шетінде, кішкентай тістер мен бірнеше жұп үлкен тістер немесе тістер (барлығы 8 шамасында) бар. Төменгі жақ сүйегінің ұшынан екі үлкен тірек шығып, ауыз терісінің саңылаулары арқылы орналасады да, жақ сүйегі жабылғанда, мұрын тесіктерінің алдындағы бас сүйегінің жоғарғы бөлігінен шығып тұрады. Түйеде және төменгі жақ сүйегінде тістерге ұқсас тістер үлкен олжаны шағып, ұстап тұруы мүмкін. Скелеттегі омыртқалардың нақты саны әлі белгісіз, бірақ соңғы зерттеулер Мастодонзаврдың шамамен 28 арқа омыртқасы мен салыстырмалы түрде ұзын құйрығы болғанын көрсетеді, бұл бұрынғы реконструкцияларда қабылданған дененің қисаюлы пішіні мен қысқа құйрығынан қайта қаралған. Ең үлкенінің жалпы ұзындығы шамамен 6 м. Оның құйрығы қозғалыс үшін ет тәрізді қанатымен қалыңдаған болуы мүмкін. Қатты құйрығы, кішкентай аяқтары, ұзын, кең, бір-біріне жабысқан қабырғалары және аса ауыр сүйектері бар тұмсығы, бұл мастодонсаврдың су астындағы аңшы екенін көрсетеді. Ол аңды аңдап, оның иілгіш аузымен және құйрығымен қозғалатын, тез шабуыл жасай алатын. Мастодонзаврлар негізінен балықпен қоректенген, олардың қалдықтары оның қазбаланған копролиттерінен табылған. Кейбір кіші теменспондильдердің окаменелілерінде мастодонзаврдың тіс іздері бар, сондай-ақ мастодонзаврдың жасөспірімдері арасында ересектердің адам жегісі бар екендігі дәлелденген. Ол суға немесе оның жиегіне қарай жүретін кішкентай археозаврлар сияқты құрлықтағы жануарларды да жеген болуы мүмкін. Мастодонзаврдың сүйектеріндегі тістеу іздері үлкен жер бетіндегі архозавр Батрахотомустың гигант қосмекенділерді белсенді түрде аулап, суға түсіп, құрғақшылық кезінде сулы тоғандарға батып қалғандарға шабуыл жасағанын көрсетеді. Мастодонзавр бір кездері триас құмтастардан табылған табан іздері үшін жауапты деп саналған және Киротериум деп сипатталған, бірақ кейінірек жүргізілген зерттеулер бұл іздер крокодилге ұқсас псевдосухиан бауырымен жорғалаушыларға тиесілі екенін анықтады. 1996 жылы Американың табиғи тарих мұражайының омыртқалы жануарлар пайда болу залында көрініс тапқан өмірлік өлшемдегі модель де Мастодонзаврды қысқа, кең денелі және қысқа құйрықты етіп қалпына келтірді, сондықтан құрлықта жүзуге қабілетті. 1977 жылы Германияның оңтүстігіндегі Купферцель қаласының маңында жол салу кезінде табылған жер зерттеушілерге Мастодонзаврдың маңызды жаңа окаменелісін ұсынды, оның ішінде жақсы сақталған бас сүйектері мен дененің барлық бөліктерінің бөлшектенген сүйектері бар. Жолды қалпына келтіру жұмыстары қайта басталғанға дейін үш айлық құтқару операциясы кезінде мыңдаған жеке қалдықтар табылды, соның ішінде Мастодонзаврдан басқа, теменспондил Герроторакс пен архозавр Батрахотомустың қалдықтары, сондай-ақ көптеген балықтар. Кейбір сүйектердің оралып, ұзақ қашықтыққа тасымалданғаны байқалды. Купферцеллдің бай табылған жерлерін негізге ала отырып, неміс палеонтологы Райнер Шох 1999 жылы Мастодонзаврдың қайта қаралған с�...

Түрлер

Күрделі номенклатуралық тарихтан кейін және түпнұсқа Мастодонзавр тісі мен Саламандроид гигант бас сүйегі бөлімінің бір жануардың әр түрлі адамдарынан болғанын мойындағаннан кейін, көптеген авторлар биномиалды комбинацияны қолданды Мастодонзавр гигант. 2007 жылы Маркус Мозер мен Райнер Шохтың тұқымын қайта қарауы 1829 жылдан бастап M. jaegeri Holl-ды Мастодонзаврдың тарихи түрде ең көне типтік түрі ретінде қалпына келтірді, Ягердің бастапқы тісін (SMNS 55911) Мастодонзаврдың лектотипі ретінде белгіледі. Жылдар бойына көп сандаған түрлер осы тұқымға жатқызылды, бірақ олар тек үш түрдің ғана жарамды екенін анықтады: типтік түрі M. jaegeri, ең танымал түр, M. giganteus (егер екі түр таксономиялық жағынан ерекшеленбесе, M. jaegeri-нің жоғары синонимі болуы мүмкін), екеуі де Еуропадан және M. torvus Ресейден. M. acuminatus түрі M. giganteus-тің кіші синонимиі болып табылды, ал M. tantus және M. maximus түрлері M. torvus-тың синонимиі болып табылды. M. andriani, M. indicus, M. laniarius, M. lavisi, M. meyeri, M. pachygnathus және M. silesiacus түрлері Moser және Schoch қайта қараған кезде Mastodonsaurus туысына жатқызуға болмайды деп есептелді. 1923 жылы неміс палеонтологы Эмиль Вепфер жаңа түрді сипаттады Мастодонзавр капеленсис Баден-Вюртембергтегі Каппель қаласының маңында табылған қалдықтар үшін Мастодонзавр гигантсының қалдықтарынан ескі құрылымда. Швед палеонтологы Гуннар Сэйв Сёдерберг 1935 жылы түрге жаңа Heptasaurus ("жеті қабық" жеті бас сүйегі ашылуы үшін) тұқымын орнатқан. Мастодонзаврды қарастырған кезде Райнер Шох (1999) Гептазаврды "кіші орбиталары мен айтарлықтай кең мұрын ұшы" бар, Мастодонзаврдан ерекшеленетін, Мастодонзавр гигантшасының қалдықтарынан бұрын Орта және Жоғарғы Бунтсандштейн формациясында табылған тұқым деп таныды. Мозер мен Шох (2007) Heptasaurus тұқымының жарамды мәртебесін қабылдауын жалғастырды, бірақ түрдің "мастодонзаврға да қайта аударылуы мүмкін" екенін атап өтті. Rayfield, Barrett & Milner (2009) бас сүйек пен өлшемі арасындағы айырмашылықтар Heptasaurus және Mastodonsaurus жалпы деңгейде маңызды диагностикалық белгілер болмауы мүмкін екенін атап өтті. Соңғы зерттеулерде Шох геологиялық жағынан ескі түрлер үшін Mastodonsaurus cappelensis комбинациясын қалпына келтірді, 2008 жылы "қазіргі дәлелдер Mastodonsaurus giganteus-пен тығыз байланысты көрсетеді, сондықтан бұл түрлер мұнда Mastodonsaurus деп аталады" деп атап өтті. 2023 жылы Шох және басқалар жасаған Mastodonsaurus cappelensis-тің қайта қаралған сипаттамасы ертеректегі түрдің ұзындығы 3 метр екенін және M. giganteus-тен кең тұмсығы мен әртүрлі пішінді орбиталары, сондай-ақ ұзын және нәзік теріні бар екендігімен ерекшеленетінін көрсетті. Мастодонзаврлар тұқымдасы уақыт өте келе ірі шанақ пен мықты жақ сүйегін дамытып, олжаның көп түрлерін жеңе алды, бұл көлге қатысты экожүйелерде басым жыртқышқа айналды. Mastodonsaurus torvus түрін 1955 жылы орыс палеонтологы Елена Дометьевна Конжукова (палеонтолог Иван Ефремовтің әйелі) төменгі жақ сүйегінің фрагменті (PIN 415/1 голотипі) және басқа сүйектер негізінде сипаттады. Орысстанның Оренбург облысындағы және солтүстік Қазақстанда Орта триас кезеңіндегі жерлерден өте үлкен мастодонзауридтердің қосымша қалдықтары табылған. 1972 жылы орыс палеонтологы Леонид Петрович Татаринов Колтевоға экспедиция кезінде толық бас сүйегін (ұзындығы 1,25 метр) тапты. Үлкен бас сүйегі Ресейдің Мәскеу қаласындағы Орлов палеонтологиялық мұражайында (НПН 2867/67 үлгісі) орналасқан. Кейбір дереккөздерде бұл үлгі Мастодонсавр sp деп аталса да, ол Mastodonsaurus torvus деп аталды. орнына. Толық ғылыми сипаттама әлі жарияланбаған, бірақ Mastodonsaurus giganteus-тен айырмашылықтарға бас сүйегінің артына орналастырылған кішігірім орбиталар жатады. Зерттеушілер орыс окаменелісін жалпылама жіктеуді талқылайды, кейде оларды цитаталар арасында немесе сұрақ белгісімен (?) "Мастодонзавр" деп атайды. Бұл қосымша зерттеулер жеке алып мастодонзауридтер тұқымын құруға негіз болатынын көрсетеді.