Кіріспе
Қаржылық қызметтер компаниясының түрі
Инвестициялық банкинг – қаржылық қызметтер компаниясының немесе корпоративтік бөлімшесінің клиенттерге, мысалы, институционалдық инвесторларға, корпорацияларға және үкіметтерге қаржылық мәмілелер бойынша кеңес берумен айналысатын белгілі бір қызметтері. Әдетте корпоративтік қаржымен байланысты, мұндай банк қарыз немесе акциялық қағаздарды шығару арқылы немесе клиенттің агенті ретінде әрекет ете отырып, қаржылық капитал тартуға көмектеседі. Инвестициялық банк сондай-ақ бірігулер мен сатып алулар (M&A) мәмілелеріне қатысатын компанияларға көмек көрсете алады және нарық жасау, туынды құралдар мен акциялармен саудалау, FICC қызметтері (тұрақты кіріс құралдары, валюталар және тауарлар) немесе зерттеу (макроэкономикалық, несиелік немесе акциялық зерттеулер) сияқты қосымша қызметтер ұсына алады. Көптеген инвестициялық банктер инвестициялық зерттеу бизнесімен қатар брокерлік және активтерді басқару бөлімдерін ұстайды. Индустрия ретінде ол Bulge Bracket (жоғарғы деңгей), Middle Market (орта деңгейлі бизнес) және бутик нарығы (мамандырылған бизнес) деп бөлінеді. Коммерциялық және бөлшек банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер депозит қабылдамайды. Инвестициялық банктердің кіріс моделі негізінен транзакциялар бойынша кеңес беру үшін алымдар жинаудан тұрады, коммерциялық немесе бөлшек банктерден өзгеше. 1933 жылы Glass–Steagall заңы қабылдалғаннан бастап, 1999 жылы Gramm–Leach–Bliley заңымен оның күші жойылғанша, АҚШ инвестициялық банкинг пен коммерциялық банктерді бөліп ұстады. Басқа дамыған елдер, соның ішінде G7 елдері, мұндай бөлінуді сақтамады. 2010 жылғы Dodd–Frank Wall Street реформасы және тұтынушыларды қорғау туралы заңның (Dodd–Frank Act of 2010) аясында Волкер ережесі инвестициялық банкинг қызметтерін коммерциялық банкингтен институционалдық тұрғыдан бөліп алуды талап етеді. Инвестициялық банкинг қызметінің барлығы "сату жағы" немесе "сатып алу жағы" деп жіктеледі. "Сату жағы" бағалы қағаздарды ақшаға немесе басқа бағалы қағаздарға саудалауды (мысалы, мәмілелерді жеңілдету, нарық жасау) немесе бағалы қағаздарды жылжытуды (мысалы, кепілдік беру, зерттеулер және т.б.) қамтиды. "Сатып алу жағы" инвестициялық қызметтерді сатып алатын мекемелерге кеңес беруді қамтиды. Жеке капитал қорлары, өзара қорлар, өмірді сақтандыру компаниялары, трасттар және хедж-фондтар – сатып алу жағындағы субъектілердің ең көп таралған түрлері. Инвестициялық банк жеке және қоғамдық функцияларға бөлінеді, екі арасында ақпараттың таралуын болдырмау үшін экран орнатылады. Банктің жеке бөлімдері көпшілыққа жарияланбаған жеке инсайдерлік ақпаратпен айналысады, ал қоғамдық бөлімдер, мысалы, акцияларды талдау, қоғамдық ақпаратпен жұмыс істейді. АҚШ-та инвестициялық банкинг қызметтерін ұсынатын кеңесші лицензиялы брокер-дилер болуы керек және АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясының (SEC) және Қаржы индустриясын реттеуші органның (FINRA) қағидаларына бағынуы керек.
Ерте тарих
Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясы облигациялар мен акцияларды жалпы халыққа сатуды алғаш рет іске қосқан компания болды. Ол сондай-ақ ресми қор биржасында тіркелген және акциялары еркін саудаға шығарылған алғашқы компания атанды.
Бас кеңсе
Алдыңғы кеңсе көбінесе табыс әкелетін қызмет ретінде сипатталады. Фронт-офисте екі негізгі бағыт бар: инвестициялық банкинг және нарықтар. Инвестициялық банкинг ұйымдарға бірігулер мен сатып алулар, сондай-ақ капитал тартудың түрлі стратегиялары бойынша кеңес беруді қамтиды. Нарықтар "сату және сауда" (оның ішінде "құрылымдық сауда") және "талдау" деп бөлінеді.
Ортаңғы кеңсе
Банктің бұл саласына қазынашылық басқару, ішкі бақылау (мысалы, тәуекел) және ішкі корпоративтік стратегия кіреді. Корпоративтік қазынашылық инвестициялық банктердің қаржыландыруына, капитал құрылымын басқаруға және өтімділік тәуекелін қадағалауға жауапты; ол банктердің қаражаттарды трансферттік бағалау (FTP) аясына (бірлесіп) жауапты. Ішкі бақылау фирманың капитал ағынын қадағалап, талдайды, ал қаржы бөлімі жоғары басшылыққа фирманың жаһандық тәуекелге ұшырауын, фирманың түрлі бизнес бөлімшелерінің табыстылығы мен құрылымын, арнайы саудалық орталықтардың өнімді бақылау топтары арқылы бақылау сияқты маңызды мәселелер бойынша басты кеңесші болып табылады. АҚШ және Ұлыбританияда бақылаушы (немесе қаржылық бақылаушы) – жоғары лауазым, көбінесе бас қаржы директорына есеп береді.
Арқалық кеңсе
Бекаффистің деректері жасалған мәмілелерді тексеріп, олардың дұрыс еместігін анықтайды және қажетті аударымдарды жүзеге асырады. Көптеген банктер операцияларды аутсорсингке тапсырған. Алайда, бұл банк үшін өте маңызды бөлім.
Технология
Әрбір ірі инвестициялық банкте технологиялық команда жасаған, сонымен қатар техникалық қолдауды қамтамасыз ететін үлкен көлемдегі бағдарламалық жасақтама бар. Соңғы жылдары технология өте көп өзгерді, себебі көбірек сату және сауда бөлімдері электрондық өңдеуді пайдаланады. Кейбір мәмілелерді қорқыныштан сақтау мақсатында күрделі алгоритмдер іске қосады. Фирмалар жергілікті және шетелдік үкіметтік қағидаларды, сондай-ақ ішкі регламенттерді сақтауға жауапты.
Басқа бизнес
Глобалдық транзакциялық банкинг – мекемелерге қолма-қол ақшаны басқару, бағалы қағаздар қызметтерін (сақтау, бағалы қағаздарды несиеге беру және т.б. сияқты) ұсынатын бөлімше. Хедж-қорлармен жұмыс істеу әсіресе табысты бизнес болды, бірақ тәуекелді де болды, 2008 жылы Bear Stearns банкінің құлауынан көрініп тұр. Инвестицияларды басқару – инвесторлардың мүддесі үшін белгіленген инвестициялық мақсаттарға жету үшін түрлі бағалы қағаздардың (акциялар, облигациялар және т.б.) және басқа да активтердің (мысалы, жылжымайтын мүлік) кәсіби басқарылуы. Инвесторлар – мекемелер (сақтандыру компаниялары, зейнетақы қорлары, корпорациялар және т.б.) немесе жеке инвесторлар (инвестициялық келісімшарттар арқылы немесе, көбінесе, инвестициялық қорлар арқылы, мысалы, өзара қорлар арқылы) болуы мүмкін. Инвестициялық банктердің инвестицияларды басқару бөлімі әдетте жеке топтарға бөлінеді, олар көбінесе жеке байлықты басқару және жеке клиенттерге қызмет көрсету деп аталады. Саудалық банкингті «жеке банкингтің жоғары деңгейі» деп атауға болады; саудалық банктер несиелердің орнына акциялар мен үлеске алмасу үшін капитал ұсынады және басқару және стратегия мәселелері бойынша кеңес береді. Саудалық банкинг – фирманың жеке капиталдық бөлімін сипаттау үшін де қолданылатын термин. Қазіргі мысалдарға Defoe Fournier & Cie. және JPMorgan Chase-тің One Equity Partners кіреді. Алғашқы J.P. Morgan & Co., Rothschilds, Barings және Warburgs – барлығы саудалық банктер болды. Қазіргі таңда, LionTree – тәуелсіз инвестициялық және саудалық банк, бастапқыда «саудалық банк» термині британдық ағылшын тілінде инвестициялық банктерді атау үшін қолданылған.
Өнеркәсіптік профиль
Инвестициялық банктік индустрияны Bulge Bracket (жоғарғы деңгей), Middle Market (орта деңгейлі кәсіпорындар) және бутик нарығы (арнайы кәсіпорындар) санаттарына бөлуге болады. Әлем бойынша индустрияны лоббилеуде, салалық стандарттарды қалыптастыруда және статистика жариялауда көмектесетін түрлі сауда қауымдастықтары бар. Халықаралық бағалы қағаздар қауымдастықтары кеңесі (ICSA) – сауда қауымдастықтарының жаһандық тобы. АҚШ-та Бағалы қағаздар индустриясы және қаржы нарықтары қауымдастығы (SIFMA) ең маңыздысы болуы мүмкін; алайда, ірі инвестициялық банктердің бірнешеуі Америка банкирлер қауымдастығының Бағалы қағаздар қауымдастығының (ABASA) мүшелері, ал кіші инвестициялық банктер Ұлттық инвестициялық банктер қауымдастығының (NIBA) мүшелері болып табылады. Еуропада 2007 жылы түрлі еуропалық сауда қауымдастықтарымен бірлесіп, Бағалы қағаздар қауымдастықтарының Еуропалық форумы құрылды. Бірнеше еуропалық сауда қауымдастығы (атап айтқанда, Лондон инвестициялық банктер қауымдастығы және Еуропалық SIFMA филиалы) 2009 жылдың қараша айында Еуропа қаржы нарықтары қауымдастығын (AFME) құру үшін бірікті. Қытайдың бағалы қағаздар индустриясындағы Қағаздар қауымдастығы – өзін-өзі реттейтін ұйым, оның мүшелері көбінесе инвестициялық банктер.
Жалпы көлемі мен кіріс жиынтығы
2007 жылы инвестициялық банктердің әлемдік кірісі бес жыл қатарынан өсіп, рекордтық 84 миллиард АҚШ долларына жетті, бұл өткен жылмен салыстырғанда 22%-ға жоғары және 2003 жылғы көрсеткіштен екі еседен астам. АҚШ-тың субпримдік бағалы қағаздарға инвестиция салғаннан кейін көптеген инвестициялық банктер шығынға ұшырады. 2012 жылдың соңына қарай инвестициялық банктердің әлемдік кірісі 240 миллиард долларға бағаланды, бұл 2009 жылғы көрсеткіштен шамамен үштен бір бөлігіне төмендеді, себебі компаниялар азырақ мәмілелер жасады және сауда көлемі азайды. Жалпы кірістің айырмашылығы инвестициялық банктік кірісті жіктеудің әртүрлі әдістеріне байланысты болуы мүмкін, мысалы, өзіндік саудадан түскен кірісті есептен шығару. АҚШ-тағы ірі тәуелсіз инвестициялық банктердің SEC-ке ұсынған мәліметтеріне сәйкес, инвестициялық банктер (M&A консультациялық қызметтері және бағалы қағаздарды андеррайтинг ретінде қарастырылады) 1996-2006 жылдар аралығында осы банктердің жалпы кірісінің 15-20% құрады, ал кірістің басым бөлігі (кейбір жылдары 60% астам) брокерлік комиссиялары мен өзіндік сауданы қамтитын «саудадан» түсті; өзіндік сауда осы кірістің маңызды үлесін құрайды деп есептеледі. Лондон қаласы тарихи тұрғыдан Еуропалық M&A қызметінің орталығы болып келді, көбінесе аймақтағы капитал ағыны мен корпоративтік қайта құрылымдауды жеңілдетіп келеді. Сонымен қатар, Азия қалалары M&A қызметінің үлесін арттыруда. International Financial Services London ұйымы жариялаған бағалауларға сәйкес, 2008 жылғы қаржы дағдарысына дейінгі он жылдық ішінде M&A инвестициялық банктердің кірісінің басты көзі болды, көбінесе осы кірістің 40% құрады, бірақ қаржы дағдарысы кезінде және одан кейін төмендеді.
10 ірі банк
The Wall Street Journal-дің мәліметінше, 2020 жылғы жалпы бірігулер мен сатып алулар бойынша кеңес беру ақысы бойынша ең ірі он инвестициялық банк төмендегі кестеде көрсетілгендей болды. Бұл фирмалардың көпшілігі "Үлкен лига" (жоғары деңгей), орта нарық (орта деңгейлі бизнес) немесе элиталық бутик инвестициялық банктер (тәуелсіз кеңес беру инвестициялық банктері) тобына жатады. Рангы Компанияның таңбасы Ақысы (млрд. долл.) 1. Goldman Sachs GS 287.1 2. Morgan Stanley MS 252.2 3. JPMorgan JPM 208.1 4. Bank of America Merrill Lynch BAC 169.9 5. Rothschild & Co ROTH 94.6 6. Citi C 91.8 7. Evercore EVR 90.3 8. Credit Suisse CS 90.2 9. Barclays BCS 71.7 10. UBS UBS 65.9 Жоғарыдағы тізім әрбір банктың кеңес беру бөлімшесінің (бірігулер мен сатып алулар бойынша кеңес беру, синдикатталған несиелер, акционерлік капитал нарықтары және қарыз капитал нарықтары) рейтингі ғана және сату-сауда және активтерді басқарудан түсетін кірістердің әдетте әлдеқайда үлкен бөлігі оған кірмейді. Бірігулер мен сатып алулар және капитал нарықтары туралы ақпарат көбінесе The Wall Street Journal және Bloomberg басылымдарында жарияланады.
The above list is just a ranking of the advisory arm (M&A advisory, syndicated loans, equity capital markets, and debt capital markets) of each bank and does not include the generally much larger portion of revenues from sales & trading and asset management. Mergers and acquisitions and capital markets are also often covered by The Wall Street Journal and Bloomberg.
2007-2008 жылдардағы қаржы дағдарысы
2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысы бірнеше танымал инвестициялық банктердің құлдырауына әкелді, мысалы, Lehman Brothers (әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі) банкротқа ұшырады, ал Merrill Lynch және Bear Stearns сияқты кішірек банктер асығыс түрде үлкен банктерге сатылды, бұл оларды банкроттықтан құтқарып қалды. Инвестициялық банктерді қоса алғанда, қаржы қызметтері саласының барлығы, Қиындыққа ұшыраған активтерді құтқару бағдарламасы (TARP) арқылы үкіметтік салық төлеушілердің қаржыландыруымен берілген несиелер арқылы құтқарылды. Goldman Sachs және Morgan Stanley сияқты АҚШ-тағы құтқарылған инвестициялық банктер TARP көмегін алу үшін дәстүрлі банк холдингтік компанияларына айналды. Осыған ұқсас жағдайлар әлемнің басқа да елдерінде орын алды, елдер өздерінің банк секторын құтқарып қалды. Бастапқыда банктер экономиканы тұрақтандыру және тоңған несие нарығын қыздыру мақсатындағы 700 миллиард долларлық TARP-тің бір бөлігін алды. Ақырында салық төлеушілердің банктерге берген көмегі 13 триллион долларға жетті – көбісі тексеруден өтпеді, несие беру арта қоймады және несие нарығы тоңған күйде қалды. Дағдарыс Glass–Steagall ережесімен шектелмеген инвестициялық банктердің бизнес-моделіне күмән тудырды. Роберт Рубин, Goldman Sachs-тың бұрынғы тең төрағасы, Клинтон әкімшілігіне келгеннен кейін банктерді дерегуляциялау арқылы бұрынғы консервативті тәсіл, яғни орнықты компанияларды кепілдікке алу және ұзақ мерзімді пайда табуға ұмтылыс, төмен стандарттармен және қысқа мерзімді пайдаға жетелумен ауыстырылды. Бұрынғы ережелерге сәйкес, компанияны биржаға шығару үшін ол кем дегенде бес жыл жұмыс істеуі және үш жыл қатарынан табыс көрсетуі керек еді. Дерегуляциядан кейін бұл стандарттар жойылды, бірақ шағын инвесторлар осы өзгерістің толыққанды әсерін түсінбеді. Сотқа шақыру қаупімен Goldman Sachs салық төлеушілерден 12,9 миллиард доллар көмек алғанын, оның 4,3 миллиард доллары 32 ұйымға, соның ішінде көптеген шетел банктеріне, хедж-фондтарға және зейнетақы қорларына төленгенін мәлімдеді. Сол жылы үкіметтен 10 миллиард доллар көмек алған компания, сонымен қатар миллиондаған долларлық бонус төледі; бонус ретінде төленген жалпы сома 4,82 миллиард долларды құрады. Сол сияқты, Morgan Stanley 10 миллиард доллар TARP қаражатын алды және 4,475 миллиард доллар бонус төледі.
Сындар
Инвестициялық банктер индустриясы, соның ішінде шағын инвестициялық банктер, түрлі себептермен сынға ұшырады, оның ішінде мүдделердің қақтығысы, аса жоғары жалақы төлемдері, картельдік немесе олигополистік мінез-құлық, мәмілелерде екі тарапты да қолдау және тағы да басқалары. Инвестициялық банк қызметі де жасырындығы үшін сынға ұшырады. Дегенмен, инвестициялық банк индустриясына тән ашықтықтың жетіспеуі көбінесе клиенттермен жасалған құпиялылық туралы келісімге (NDA) сәйкес болу қажеттілігіне байланысты. Клиенттердің құпия ақпаратының кездейсоқ жария болуы банкке айтарлықтай қаржылық шығын келтіруі мүмкін.
Мүдделер қақтығысы
Банктің әртүрлі бөлімдері арасында мүдделер қақтығысы туындауы мүмкін, бұл сыншылардың пікірінше, нарықты манипуляциялау мүмкіндігін тудырады. Инвестициялық банктік қызметті реттейтін органдар, мысалы, Ұлыбританиядағы Қаржылық мінез-құлық органы (FCA) және АҚШ-тағы SEC, банктерден инвестициялық банктік қызмет пен акциялар зерттеуі және саудасы арасында байланысты болдырмау үшін «қытай қабырғасын» орнатуды талап етеді. Бірақ сыншылар мұндай тосқауыл әрқашан іс жүзінде сақталмайды дейді. Тек корпоративтік қаржылық кеңес берумен айналысатын тәуелсіз фирмалар өз кеңестерінің, ірі банктерден айырмашылығы, мүдделер қақтығысына ұшырамайтынын мәлімдейді. Мүдделер қақтығысы көбінесе инвестициялық банктердің акциялар зерттеу бөлімдеріне байланысты туындайды, олар бұл индустрияның көптен бері бөлігі болып табылады. Акция талдаушылары компанияны зерттеуді бастап, осы арқылы табысты инвестициялық банктік бизнеске әкелетін қарым-қатынастарды дамыту – кең таралған практика. 1990 жылдары көптеген акция зерттеушілері инвестициялық банктік қызмет үшін жағымды акция бағалауларын саудаға салыпты. Сондай-ақ, компаниялар өз акцияларына жағымды баға берілмесе, инвестициялық банктік қызметті бәсекелестерге ауыстырумен қорқытуы мүмкін. Мұндай әрекеттерді қылмыстық қылғызбақ заңдар қабылданды, және реттеушілердің күшейген қысымы, сондай-ақ сот процестері, келісімдер мен қудалаулар 2001 жылғы қор нарығының құлдырауынан кейін осы бизнесті көбінесе шектеді. «Ашкөз саудагерлер» кітабының авторы Филип Аугар сұхбатында: «Эмитенттердің және инвесторлардың мүддесіне бірдей қызмет ету мүмкін емес. Бұл тек андеррайтинг және сату ғана емес, инвестициялық банктер осы бағалы қағаздардан пайда көретін жеке сауда операцияларын да жүргізеді». Reuters Wall Street тілшісі Феликс Салмон бұрынғы, келісімшіл пікірлерін қайтарып алып, бұл практика IPO қаржы индустриясында кеңінен таралған және компаниялардың IPO-ға шығуы мен олардың алғашқы акционерлерінің алдануына себеп болатынына сенедінін айтты. Сот ісі жалғасуда, ал айыптаулар әлі дәлелденбеген. Дегенмен, инвестициялық банктердің IPO бағасын өз мүдделері үшін төмендетуі туралы пікірталас кеңінен талқыланып жатыр. Мазасыздық тудыратын нәрсе – IPO-ға кеңес беретін инвестициялық банктердің сатып алушылардың институционалдық инвесторларына қызмет көрсетуге мүдделі болуы, бұл мүдделер қақтығысына себеп болуы мүмкін. Жаңадан тіркелген компаниялардың акция бағасының IPO-дан кейін күрт өсуі мәселені одан әрі ушықтырды, ал бұл мәселеге қатысты басты сыншылардың бірі – белгілі венчурлық капитал (ВК) инвесторы Билл Гурли болды.
Өтемақы
Инвестициялық банктік қызмет көбінесе осы саладағы қызметкерлерге төленетін үлкен жалақылар үшін сыналып тұрады. Bloomberg мәліметінше, Уолл-стриттің ең ірі бес компаниясы 2003 жылдан 2008 жылға дейін басшыларына 3 миллиардтан астам доллар төлеген, "олар инвестициялық банктік жүйені құлатуға себеп болған несиелерді дайындап, сатуға қатысқан кезде". Бұл өте жомарт жалақы пакеттеріне Меррилл Линчтің бас директоры Стэнли О'Нилге 2003-2007 жылдары, 2008 жылы Америка банкі сатып алғанға дейін 172 миллион доллар, ал Беар Стернстің Джеймс Кейнеге 2008 жылғы маусымда банк банкротқа ұшырап, JPMorgan Chase-ке сатылғанға дейін 161 миллион доллар кіреді. Мұндай жалақылар АҚШ Конгресіндегі демократтар мен республикашылардың наразылығын тудырды, олар 2008 жылы АҚШ үкіметі 700 миллиард долларлық қаржылық құтқару пакетімен индустрияны қолдаған кезде басшылардың жалақысына шектеу қоюды талап етті. Morgan Stanley компаниясының вице-президенті Аарон Браун Global Association of Risk Professionals журналында: "Кез келген адамдық әділдік өлшемі бойынша, инвестициялық банкирлер өте көп ақша табады" деп жазды.