Кіріспе
Пайыздық мөлшерлеме – ақша сомасының қолданылуы үшін алынатын пайызы.
Пайыздық мөлшерлеме – қарыз берілген, салымға салынған немесе алынған соманың (негізгі сома деп аталады) пропорционалды бөлігі ретінде белгілі бір кезеңде төленетін пайыз сомасы. Қарыз берілген немесе алынған сома бойынша төленетін жалпы пайыз негізгі сомаға, пайыздық мөлшерлемеге, күрделендіру жиілігіне және қарыздың, салымның немесе алудың мерзіміне байланысты. Жылдық пайыздық мөлшерлеме – бір жылдық мерзімге есептелген мөлшерлеме. Басқа пайыздық мөлшерлемелер әртүрлі мерзімдерге, мысалы, айға немесе күнге қолданылады, бірақ олар көбінесе жылдыққа шаққандастырылады. Пайыздық мөлшерлеме «қазіргі [кірістің] бір доллары болашақ кірістің бір долларынан басымдығының көрсеткіші» ретінде сипатталады. Қарыз алушы ақшаны ертерек алуды қалайды немесе қажет етеді және осы мүмкіндік үшін сыйақы – пайыздық мөлшерлеме төлеуге дайын.
Мысал
Компания өз бизнесі үшін активтерді сатып алу үшін банктен капитал қарызданады. Банк бұл үшін компаниядан пайыз алады. (Лендер жаңа активтерді кепіл ретінде пайдалану құқығын да талап етуі мүмкін.) Банк жеке тұлғалардың салымдарын клиенттеріне несие беру үшін пайдаланады. Ал банк ақша салым салған жеке тұлғаларға пайыз төлеуге міндетті. Пайыз төлемінің мөлшері пайыздық ставкаға және олардың салған капитал сомасына байланысты.
Қатынасты терминдер
Базалық мөлшерлеме әдетте орталық банк немесе басқа да ақша-кредиттік орган ұсынатын бір күндік салымдар бойынша жылдық тиімді пайыздық мөлшерлемені білдіреді. Жылдық пайыздық мөлшерлеме (ЖПМ) номиналды ЖПМ немесе тиімді ЖПМ (ТЖПМ) болуы мүмкін. Екеуінің арасындағы айырмашылық – ТЖПМ комиссиялар мен күрделенген есептеуді қамтиды, ал номиналды ЖПМ қамтимайды. Жылдық эквиваленттік мөлшерлеме (ЖЭМ), сондай-ақ тиімді жылдық мөлшерлеме деп те аталады, тұтынушыларға әртүрлі күрделену жиілігіндегі өнімдерді салыстыруға бірдей негізде көмектеседі, бірақ комиссияларды ескермейді. Ағымдық құнын есептеу үшін дисконттық ставка қолданылады. Пайыздық қағаз үшін купондық мөлшерлеме – жылдық купон сомасының (бір жылда төленген купон) номиналды құнына қатынасы, ал ағымдық кіріс – жылдық купонның ағымдағы нарықтық бағасына бөлінген қатынасы. Мерзіміне дейін кіріс – облигацияның күтілетін ішкі кіріс деңгейі, егер ол мерзіміне дейін сақталса, яғни инвесторға барлық қалған ақша ағындарын (барлық қалған купондар мен мерзімінде номиналды құнның өтелуін) ағымдағы нарықтық бағамен теңестіретін дисконттық ставка. Банктік іскерлікке байланысты салымдық пайыздық мөлшерлеме және несиелік пайыздық мөлшерлеме болады. Нарықтық пайыздық мөлшерлемеге сұраныс пен ұсыныс арақатынасына сүйене отырып, бекітілген пайыздық мөлшерлеме және өзгермелі пайыздық мөлшерлеме болады.
Ақша-кредит саясаты
Пайыздық ставкалар бойынша мақсатты деңгейлер – ақша-кредит саясатының өте маңызды құралы болып табылады және инвестиция, инфляция, жұмыссыздық сияқты факторларды ескергенде қолданылады. Әдетте, елдердің орталық банктері экономикаға инвестиция мен тұтынуды арттыруды қалағанда пайыздық ставкаларды төмендетуге тырысады. Дегенмен, макроэкономикалық саясат ретінде төмен пайыздық ставкалар қауіпті болуы мүмкін және экономикалық көпіршіктердің пайда болуына әкелуі мүмкін, онда жылжымайтын мүлік және қор нарықтарына зор көлемде инвестициялар құйылады. Дамыған экономикаларда пайыздық ставкаларды түзету, экономикалық белсенділіктің жағдайына байланысты инфляцияны белгілі бір шекте ұстау үшін немесе экономикалық өсіммен қатар пайыздық ставканы шектеу үшін жасалады, осылайша экономикалық серпінді сақтауға болады.
Тарих
Соңғы екі ғасырда пайыздық мөлшерлемелерді ұлттық үкіметтер немесе орталық банктер әртүрлі жолдармен белгілеп келді. Мысалы, АҚШ-тағы Федералды резервтік жүйенің федералдық қорлар мөлшерлемесі 1954 жылдан 2008 жылға дейін шамамен 0,25%-тан 19%-ға дейін ауытқыды, ал Англия банкінің базалық мөлшерлемесі 1989 жылдан 2009 жылға дейін 0,5%-тан 15%-ға дейін өзгерді, ал Германияда 1920 жылдары шамамен 90% болған мөлшерлемелер 2000 жылдары 2%-ға дейін төмендеді. 2007 жылы өршілгің гиперинфляцияны тоқтатуға жасалған әрекет кезінде Зимбабве Орталық банкі қарызға алынатын пайыздық мөлшерлемені 800%-ға дейін көтерді. 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басындағы басым несиелердің пайыздық мөлшерлемелері бұрынғыдан әлдеқайда жоғары болды – АҚШ-тың 1800 жылдан бергі, Ұлыбританияның 1700 жылдан бергі, ал Голландияның 1600 жылдан бергі ең жоғары көрсеткіштерінен де асып түсті; «қазіргі заманғы капитал нарықтары пайда болғаннан бері мұндай жоғары ұзақ мерзімді мөлшерлемелер тіркелген емес». Бәлкім, қазіргі заманғы капитал нарықтарынан бұрын, жинақталған депозиттердің жылдық кірісі кем дегенде 25%-ты құрап, тіпті 50%-ға жететін жағдайлар болған. (Уильям Эллис және Ричард Доуес, «Индустриялық өмір құбылысы туралы сабақтар», 1857, III–IV беттер)
Өзгерістердің себептері
Саяси қысқа мерзімді пайда: Пайыздық мөлшерлемені төмендету экономикаға қысқа мерзімдік серпін беруі мүмкін. Қалыпты жағдайда, көптеген экономистер пайыздық мөлшерлемені төмендетудің экономикалық белсенділікті қысқа мерзімде ғана арттыратынын, одан кейін инфляциямен теңесетінін айтады. Шапшаң серпін сайлауға әсер ете алады. Көптеген экономистер саясаттың пайыздық мөлшерлемелерге ықпалын шектеу үшін тәуелсіз орталық банктерді қолдайды. Тұтынуды кейінге қалдыру: Ақша несиеге берілгенде, несие беруші тұтыну тауарларына жұмсауды кейінге шегеді. Уақытқа қатысты бағалау теориясына сәйкес, адамдар тауарды қазір алуды кейін алудан артық көреді, сондықтан еркін нарықта оң пайыздық мөлшерлеме болады. Инфляциялық күтулер: Көптеген экономикалар инфляцияны көрсетеді, яғни белгілі бір сома ақша болашақта қазіргіге қарағанда аз тауар сатып алады. Қарыз алушы осы үшін қарыз берушіге өтемақы төлеуі керек. Балама инвестициялар: Несие беруші ақшасын әртүрлі инвестицияларға жұмсау мүмкіндігіне ие. Егер ол біреуін таңдаса, қалғандарынан түсетін кірістен бас тартады. Әртүрлі инвестициялар тиімді түрде қаржы үшін бәсекелеседі. Инвестиция тәуекелдері: Қарыз алушы банкротқа ұшырауы, қашып кетуі, қайтыс болуы немесе қарызын өтемеуі мүмкін. Бұл несие беруші әдетте тәуекел сыйақысын қосып, сәтсіз аяқталған инвестициялары үшін өтемақы алатынын білдіреді. Ақшаның қолжетімділігі: Адамдар ресурстарын бірден айырбастауға болатын, жүзеге асыруға уақыт қажет емес формада ұстауды жөн көреді. Салықтар: Пайыздық табысқа салық салынуы мүмкін болғандықтан, несие беруші осы шығынды өтеу үшін жоғары мөлшерлеме талап етуі мүмкін. Банктер: Банктер экономиканың өсуін жеделдету немесе баяулату үшін пайыздық мөлшерлемені өзгертуге бейім. Бұл экономиканы баяулату үшін пайыздық мөлшерлемені көтеруді немесе экономикалық өсуді ынталандыру үшін пайыздық мөлшерлемені төмендетуді қамтиды. Экономика: Пайыздық мөлшерлемелер экономиканың жағдайына байланысты өзгеруі мүмкін. Әдетте, экономика күшті болса, пайыздық мөлшерлеме жоғары, экономика әлсіз болса, пайыздық мөлшерлеме төмен болады.
Инфляциялық күтулер
Рационалды күту теориясына сәйкес, қарыз алушылар мен несие берушілер болашақтағы инфляция деңгейіне күтім қояды. Олар қарыз алуға немесе беруге дайын және қабілетті номиналды пайыздық мөлшерлеме, олар алуға немесе төлеуге дайын және қабілетті нақты пайыздық мөлшерлемеден, сондай-ақ күтетін инфляция деңгейінен тұрады.
Өтімділік артықшылығы
Көптеген инвесторлар ақшаларын қолма-қол ақша түрінде ұнатуы мүмкін, оны аз саудаланатын инвестициялардан гөрі артық көреді. Қолма-қол ақша қажет болған жағдайда дереу жұмсауға дайын, ал кейбір инвестицияларды жұмсалатын күйге келтіру үшін уақыт немесе күш жұмсау қажет. Ақшаға деген қалау "нақтылық қалауы" деп аталады. Мысалы, 1 жылдық қарыз 10 жылдық қарызға қарағанда әлдеқайда еркін айналымда. Дегенмен, 10 жылдық АҚШ мемлекеттік облигациясы да салыстырмалы түрде еркін айналымда, себебі оны нарықта оңай сатуға болады.
Таралу
Пайыздық мөлшерлемелердің арақашықтығы – несие беру мөлшерлемесінен депозиттік мөлшерлеменің айырмасы. Осы арақашықтық несие және депозит қызметтерін ұсынатын банктердің операциялық шығындарын жабады. Егер депозиттік мөлшерлеме несиелік мөлшерлемеден жоғары болса, онда арақашықтық теріс болады.
Өндіріс, жұмыссыздық және инфляция
Пайыздық мөлшерлемелер экономикалық белсенділікке кеңінен әсер етеді, осы себепті олар әдетте орталық банктер жүргізетін ақша-кредит саясатының басты құралы болып табылады. Пайыздық мөлшерлемелердің өзгеруі компаниялардың инвестициялық мінез-құлқына әсер етеді, инвестициялаудың мүмкіндік құнын арттыра немесе төмендетеді. Пайыздық мөлшерлемелердің өзгеруі акциялар мен жылжымайтын мүлік бағалары сияқты активтердің құнына да әсер етеді, бұл өз кезегінде үй шаруашылықтарының тұтыну шешімдеріне әсер етеді, байлық әсері арқылы. Сонымен қатар, халықаралық пайыздық мөлшерлемелердің айырмашылығы валюта бағамына, демек экспорт пен импортқа әсер етеді. Бұл түрлі арналардың жиынтығы ақша тарату механизмі деп аталады. Тұтыну, инвестиция және таза экспорт – жиынтық сұраныстың маңызды бөліктері. Осылайша, жалпы пайыздық мөлшерлеме деңгейіне әсер ету арқылы ақша-кредит саясаты экономикадағы тауарлар мен қызметтерге жалпы сұранысты, содан кейін өндіріс пен жұмыспен қамтуды әсерлеуі мүмкін. Жұмыспен қамтудың өзгеруі уақыт өте келе жалақыны белгілеуге әсер етеді, бұл баға белгілеуге және нәтижесінде инфляцияға әсер етеді. Жұмыспен қамту (немесе жұмыссыздық) пен инфляция арасындағы байланыс Филипс қисығы деп аталады.
АҚШ-тағы пайыздық мөлшерлемені белгілеу
Федералды резерв (көбінесе "ФРС" деп аталады) ақша-несие саясатын негізінен федералдық қорлар ставкасын (FFR) бақылау арқылы іске асырады. Бұл – банктердің бір-бірінен федералдық қорларды бір түнге беру үшін төлейтін мөлшерлеме, яғни банктердің ФРС-те сақталған резервтері. 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысына дейін ФРС ашық нарықтағы операцияларға, атап айтқанда, FFR-ді ФРС-тің мақсатына жақын ұстау үшін резервтік баланстарды реттеу мақсатында бағалы қағаздарды ашық нарықта сату және сатып алуға сүйенді. Алайда, 2008 жылдан бері ақша-несие саясатын іске асыру тәсілі айтарлықтай өзгерді. ФРС енді нарықтық сұраныс пен ұсыныс күштері емес, тікелей ФРС белгілейтін әртүрлі басқарылатын пайыздық мөлшерлемелерді (яғни, басқарылатын мөлшерлемелер) қысқа мерзімді нарықтық пайыздық мөлшерлемелерді ФРС-тің саясатының мақсатына бағыттау үшін негізгі құрал ретінде пайдаланады.
Жинақтау мен зейнетақыға әсері
Қаржы экономистері, мысалы, Дүниежүзілік зейнетақы кеңесінің (ДЗК) зерттеушілері, G20 елдерінің көпшілігіндегі тұрақты төмен пайыздық ставкалар зейнетақы қорларының қаржыландыру деңгейіне жағымсыз әсер етеді деп санайды, себебі "инфляциядан асып түспейтін кіріс болмаған жағдайда, зейнетақы инвесторлары алдағы бірнеше жылдағы жинақтарының нақты құнының азаюымен бетпе-бет келеді". Қазіргі уақыттағы жинақ шоттарының пайыздық ставкалары көбінесе инфляция қарқынына жете алмайды. 1982 жылдан 2012 жылға дейін Батыс экономикасының көп бөлігінде төмен инфляциямен қатар барлық активтер кластары бойынша, оның ішінде мемлекеттік облигациялар бойынша салыстырмалы түрде жоғары инвестициялық табысқа қол жеткізді. Бұл кейбір зейнетақы сақтаушылары мен реттеушілердің арасында белгілі бір немқұрайлылық сезімін тудырып, болашақ зейнетақы міндеттемелерінің қазіргі құнын есептеу үшін оңтайлы экономикалық болжамдарды пайдалануды орынды етті.
Нөлдік ставка саясаты
"Нөлдік пайыздық саясат" (НЗИ) – бұл орталық банк белгілейтін өте төмен, нөлге жуық пайыздық мөлшерлеме. Орталық банк нөлдік шекте дәстүрлі монетарлық саясатты жүргізуде қиындықтарға тап болады, себебі нарықтық пайыздық мөлшерлеменің теріс мәнге дейін төмендетілуі мүмкін емес деп есептеледі. 2008 жылғы дағдарыстан кейін Федералдық резерв 12 жыл бойы пайыздық мөлшерлемені нөлдік деңгейде ұстады.
Теріс номиналды немесе нақты мөлшерлемелер
Номиналды пайыздық мөлшерлемелер көбінесе оң болады, бірақ әрқашан оң бола бермейді. Ал нақты пайыздық мөлшерлемелер инфляциядан төмен болғанда теріс болуы мүмкін. Егер мұндай шара мемлекеттік саясат арқылы жүзеге асырылса (мысалы, міндетті резервтік талаптар арқылы), ол қаржылық репрессия деп есептеледі. Осы саясатты АҚШ және Ұлыбритания сияқты елдер Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін (1945 жылдан бастап) 1970 жылдардың соңына дейін немесе 1980 жылдардың басына дейін (соғыстан кейінгі экономикалық өсім кезеңінде) қолданды. 1970 жылдардың соңында АҚШ мемлекеттік облигацияларының нақты пайыздық мөлшерлемесі теріс болған жағдайда, олар тәркілеу куәліктері деп танылды.
Орталық банк резервтері бойынша
"Соқпалы пайыздық саясат" (NIRP) деп аталатын – бұл орталық банк белгілейтін теріс (нөлден төмен) пайыздық мөлшерлеме.
Теория
Қолма-қол ақшаны ұстап тұру және осылайша 0% табыс табу мүмкіндігіне қарсы, оны несиеге берудің орнына, пайда табуға тырысатын несие берушілер 0% төмен несие бермейді, себебі бұл шығынға кепілдік береді. Ал теріс депозиттік ставка ұсынатын банк көп клиент таппайды, өйткені жинақтаушылар ақшаны қолма-қол ұстағанды жөн көреді. Теріс пайыздық мөлшерлемелер бұрын да ұсынылған, әсіресе 19 ғасырдың соңында Сильвио Гезель ұсынған. Теріс пайыздық мөлшерлеме (Гезельдің айтуынша) "ақша ұстауға салынатын салық" деп сипатталады; ол оны өзінің Freiwirtschaft (еркін экономика) жүйесінің Freigeld (еркін ақша) бөлігі ретінде ұсынды. Адамдардың қолма-қол ақша ұстап тұруын болдырмау үшін (осылайша 0% табыс табуға мүмкіндік бермеу), Гезель ақшаны шектеулі мерзімге шығаруды ұсынды, содан кейін оны жаңа банкноттарға айырбастау қажет; ақшаны ұстауға тырысу нәтижесінде оның мерзімі бітіп, құндылығы жоғалады. Осыған ұқсас, Джон Мейнард Кейнс ақшаға салынатын салық идеясын қолдады. Жақында Федералды резервтің қызметкері (Марвин Гудфренд) 1999 жылы валютаға салынатын салықты ұсынды, оны банкноттарға магниттік жолақтар арқылы енгізуді және салықты депозитке салғанда шегеруді, салықтың мөлшері банкноттың қанша уақыт ұсталғанына байланысты болуды ұсынды.
Практика
2014 жылдан бастап Еуропалық Орталық банк, ал 2016 жылдың басында Жапония Банкі де бұрынғы және жалғасып жатқан сандық жеңілдету саясатымен қатар осы саясатты іске қосты. Соңғысының саясаты басталғанда «Жапонияның дефляциялық көзқарасын өзгертуге» бағытталған деп айтылды. 2016 жылы Швеция, Дания және Швейцария – тікелей еуро аймағына қатыспайтын елдер де теріс пайыздық ставкаларды енгізді. Швеция және Дания сияқты елдер резервтерге теріс пайыз белгіледі, яғни резервтер үшін пайыз төледі. 2009 жылдың шілдесінде Швецияның орталық банкі Riksbank өзінің бір апталық депозиттік ставкасын 0,25%-ға, ал бір күндік депозиттік ставкасын -0,25%-ға белгіледі. Бір күндік депозиттік ставканың теріс болуы, бір күндік депозиттік ставкалардың әдетте саясаттық ставкадан 0,5% немесе 0,75% төмен белгіленуінің салдары болды. Riksbank бұл өзгерістердің әсерін зерттеді және түсіндірме баяндамасында олар швед қаржы нарығында ешқандай бұзылыс тудырмағанын мәлімдеді.
Мемлекеттік облигациялардың өнімі бойынша
Еуропалық қарыз дағдарысы кезінде кейбір елдердің (Швейцария, Дания, Германия, Финляндия, Нидерланды және Австрия) мемлекеттік облигациялары теріс табыспен сатылды. Бұл құбылыстың себептері ретінде қауіпсіздікке деген ұмтылыс және евроаймақтың тарап кетуінен қорғану (мұндай жағдайда кейбір евроаймақ елдері өздерінің қарызын күшті валютаға қайта бағалауы мүмкін) қарастырылады.
Корпоративтік облигациялардың өнімі бойынша
Іс жүзінде инвесторлар мен ғалымдар көбінесе ең жоғары несиелік қабілетті мемлекеттердің (Ұлыбритания, АҚШ, Швейцария, ЕО, Жапония) кепілдігімен шығарылған мемлекеттік немесе квазимемлекеттік облигациялардың табысын дерлік қандай да қарыз алу тәуекелі жоқ деп қарастырады. Қаржылық теория болжағандай, инвесторлар мен ғалымдар үкіметтік кепілдігі жоқ корпоративтік облигацияларды осылай қарастырмайды. Көптеген несие сарапшылары оларды ұқсас мерзімділікке, географиялық және валюталық тәуекелге ие мемлекеттік облигацияларға шамамен бағалайды. 2018 жылға дейін тек бірнеше корпоративтік облигация ғана теріс номиналды пайыздық ставкамен саудаланды. Ең көрнекті мысалы – Nestle компаниясы, оның AAA рейтингілі облигацияларының бір бөлігі 2015 жылы теріс номиналды пайыздық ставкамен саудаланды. Алайда, кейбір ғалымдар мен инвесторлар бұл осы кезеңдегі валюта нарығындағы құбылмалылықтың салдары болуы мүмкін деп санайды.