Кіріспе
Андре Мари Мбида (1 қаңтар 1917 жыл - 2 мамыр 1980 жыл) - Камерундық мемлекет қайраткері, ұлттық қайраткер, Франция Ұлттық Ассамблеясының Парламенттегі мүшесі болып сайланған алғашқы Камерундық, Камерунның премьер-министрі, Сахара түбегіндегі Африкадағы екінші африкалық туылған премьер-министр, 12 мамыр 1957 жылдан 16 ақпан 1958 жылға дейін француз тіліндегі автономиялы Камерунның бірінші мемлекет басшысы және тәуелсіз Камерунның алғашқы саяси тұтқыны 29 маусым 1962 жылдан 29 маусым 1965 жылға дейін.
Ерте өмір және білім
Андре Мари Мбида 1917 жылы 1 қаңтарда Эдиндингте (Камерун) дүниеге келді және 1980 жылы 2 мамырда Парижде (Франция) қайтыс болды. Ол Камерунның Ньонг және Санага аймағынан. Ол дәстүрлі аристократияда аралас нәсілдің ұлы ретінде туған. Дәстүрлі билеуші Симон Монбеле Нго Нгана Нго логу мен Эдиндингтің басшысы болды. Ол неміс басқыншыларына қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Нгоно Вероник Андре Мари МБИДА Ефоктың (Лекие бөлімшесі) ауылдық бастауыш мектебінде оқыды және өте жақсы оқушы болды. Содан кейін 1929 жылдан 1935 жылға дейін Аконо кіші семинариясында орта білімін жалғастырды, онда математика және латын мұғалімі болды, кейіннен 1935 жылдан 1943 жылға дейін Мволье үлкен семинариясында оқыды. Ұлы семинарияда оқып жүргенде ол болашақ президенттер Фулберт Юлу мен Бартелем Богандамен дос болды. Бір кездері ол діни қызметкер болуды ойлады, бірақ семинариядан шыққаннан кейін, ол 1943 жылы Балессинг ауылдық мектебінің бас мұғалімі болды. Ол өте ақылды адам болғандықтан, оқуын аяқтап, 1945 жылы заңгер мамандығын алып шықты. Заңгерлік бітірген соң, 1945 жылы Яундедеде бір жыл қазынашылықта жұмыс істеді, содан кейін 1954 жылға дейін Яунде мен Эболовада бизнес өкілі болды. Кәсіпкерлік өкіл ретінде оның айлық табысы шамамен 500 000 және 800 000 CFA франк немесе тіпті миллионнан тұрады.
Barthélémy Boganda. He was for a while tempted by the idea of becoming a priest, but after he left the Seminary, he became Head Teacher of the Balessing rural school in 1943. He was very intelligent so he completed his studies and at least graduated as a lawyer in 1945. After completing his training in Law, he worked at the treasury in Yaoundé for a year in 1945, and then became a business representative in Yaoundé and Ebolowa till 1954. As business representative, his monthly income varies between approximately 500,000 CFA francs and 800,000 CFA francs, or even a million.
Отбасылық өмір
1946 жылы 14 тамызда ол Етон тайпасының басшысы және плантациялар иесі (Лекие бөліміндегі ең табысты какао өсірушілердің бірі) Ассигуена Фабиеннің қызы Маргарита Эмболоға және Яунде Мбанколодағы Мвог Бетси ан Евондо кланының бұрынғы акушері Мбоно Мариге және сонымен қатар күшті билеуші Омгба Биссогоның немересіне үйленді. Яунде астанасын өзінің туған бауыры Эссоно Эламен бірге құрғандардың бірі. Олардың алты баласы, төрт ұлы мен екі қызы болды, олардың ішінде Луи Тоби Мбида, Камерундық Демократиялық партияның (CPD) қазіргі төрағасы, Симон Пьер Омгба Мбида, Камерундық дипломат, Альфонс Масси Мбида, компанияның басшысы Ile de France, Пол Этога Мбида, математика және физика студенті, 1985 жылы Францияда қайтыс болды.
Аужулатпен ажырасу және COCOCAM-тың құрылуы
Ол Камерун жұмысшылары мен шаруаларының мүддесін қорғауға бел буды. Өзінің туған жерінде ол "Анаксама" атты дәстүрлі қозғалыста мәдени құндылықтарды насихаттады. Католиктік шіркеудің қажырлы мүшесі ретінде танымал, бірақ ол католик шіркеуінің басшыларымен тығыз байланыста болды. Ол Камерун Демократиялық блогының белсендісі, SFIO-ға мүше партия. 1952 жылы ол Аумақтық Ассамблеяға сайланды және одан кейін ол 1953 жылдың 10 қазанында Француз одағының кеңесшісі болып тағайындалды. Келесі жылы ол Камерундық демократиялық блоктан кетті, содан кейін ол COCOCAM (Камерунның үйлестіру комитеті) құрылды. Ateba Yene (son) айтуынша, André Marie Mbida COCOCAM-тың өкілі ғана болды. Оның негізін қалаушылар Манга Мадо Нгоа Константин Омбгава Онисимус, Мастер Джозеф Атеба және Атеба Йене (әке) болды. 1954 жылдың 17 мамырында жазылған анонимді және қолтаңбасыз жазбаға сәйкес (осы хаттың авторы өз атын қоймаған, бірақ Ажулат Мбида ісі туралы өз пікірін ұсынды) Блок пен Мбида арасындағы үзіліс Блок төрағасы Луи Пол Ажулат Мбида өзінің саяси қарсыластарына ақпарат беріп отырғанына сенімді болғандықтан пайда болады. Аужулат оған өз ойларын білдірді және Мбида осыған жауап ретінде Камерундық демократиялық блоктан кетіп, Камерунның үйлестіру комитеті деп аталатын өз қозғалысын құруға шешім қабылдады. Алайда Мбиданың бұрынғы қарудағы серігі Жермен Цала Меконго бұл үзіліс Андре Мари Мбиданың Блок ішіндегі ықпалының артуына аса алаңдайтын Камерун Демократиялық Блогының басқа мүшелерінің қызғанышынан деп санайды. Абель Эйинга Луи Пол Аужулат пен Камерун Демократиялық Блогының басқарушы комитетінің Мбиданы Француз одағы Ассамблеясының кеңесшісі лауазымына қарсы тұруын басты кейіпкерлер арасындағы ажырыстың шынайы себебі деп санайды. Мбида Луи Пол Аужулат пен Блоктің бұл нұсқауымен келіспеді. Осылайша ол сайлауға қатысып, орын алды, содан кейін ол 1953 жылы 16 қазанда Француз одағының кеңесшісі болды. Сонымен қатар, Абель Эйинганың кітабында "Өз-өзіне қарамастан сайланған Мбида, Аужулат бағытындағы ұйыммен, "БДК" ұйымымен, онымен біржолата үзіліп, миссиялық ұстанымнан қорытынды жасайды. 1955 жылғы мамырдағы қанды оқиғалардан кейін, отаршылдық әкімші Роланд Пре, Камерун ұлтшыл қозғалыстарын таратып, бірнеше ұлтшыл бостандықшыларды түрмеге қамау арқылы бас тартқаннан кейін, Мбида саяси тұтқындарға рақымшылық жасау үшін белсенді науқанға жетекшілік етті. Ол сондай-ақ шағын мимеографиялық бюллетеньге "NKU, Le Tam Tam'.
Бурбон сарайының жаулауы
Андре Мари Мбида 1956 жылы 2 қаңтарда Франция Ұлттық Ассамблеясында Франция әкімшілік етуіндегі Камерунның БҰҰ сенімгерлік аумағының үшінші сайлау округінде парламентке сайлауға қатысты. Ол да социалистер сияқты кедейлер мен шағын шаруалардың, азшылықтардың қорғаушысы, қысқа мерзімді оңтайландыру шараларын және ұсақ және қанаушылыққа ұшырағандардың ұзақ мерзімді құрылымдық шешімдерін қолдаған. Сайлаушыларға сенім білдіруде Мбида былай деп жазды: "Қымбат сайлаушылар, егер сіздер үшінші сайлау округін Француз Ұлттық Ассамблеясында өте зиянды кірмешілер емес, жергілікті тұрғындар өкілдік етуі керек деп санасаңыздар, бәріңіз 1956 жылдың 2 қаңтарында Андре Мари Мбидаға дауыс беріңіздер". Мбида Шарль Ассалеге 47 001 дауыспен, Луи Пол Аужулатқа 20 517 дауыспен 66 354 дауыспен орын алды. Соңғысы Франция азат етілгеннен бері осы орынды иеленді және 1949 жылдан 1955 жылға дейін бірнеше үкіметтік ведомстволарға қатысты. Мбида жеке мәртебелі колледждің Франция Ұлттық Ассамблеясының Парламенттегі мүшесі болып сайланған алғашқы Камерундық болды Ол француз саясатына қарсы болды, ол міндеттемелерді бұрмалаудан тұрады, ол: "51 жыл бойы сіз Камерун халқын оқыттыңыз, енді сіз барғыңыз келеді: бұл қабылданбайды" 1957 жылдың 24 қазанында Камерунның Заңнамалық Ассамблеясына Камерун мемлекетінің эмблемасын құру туралы заң жобасын ұсынды. 1957 жылы 26 қазанда ол "The Rallying Song" ұлттық әнұранын, Камерунның "Бейбітшілік Жұмыс Отан" деген ұранын және "Камерунның Заң шығарушы Ассамблеясының бірінші сессиясы өткен 10 мамыр күні" Ұлттық күнін 14 шілде, Францияның ұлттық күні орнына қабылдауға қатысты заң жобасын толтырды. Дегенмен, Франция мандаты астындағы Камерун автономиялық мемлекетінің әнұранын, ұранын немесе туы Францияда қолданылғаннан өзгеше болуы мүмкін. Сонымен қатар, Камерун мемлекетінің автономиясы туралы 1957 жылғы 16 сәуірдегі статусқа да осы құқық берілуі керек. Сонымен қатар, Камерунның француздық әкімшілікте орналасқан аумағына қатысты 1946 жылғы 13 желтоқсандағы қамқоршылық келісімдеріне сәйкес, француздық әкімшілік Камерунның әкімшілік ғимаратында Біріккен Ұлттар Ұйымының туын желбіретуі керек еді. Француз отаршылдық әкімшілігі бұл қағидатты сақтамай, тек француздық туды ғана көтеріп жүрді. Бұл кез келген осындай аумақта тек басқаруды сенімгер мемлекетке, бұл жағдайда Франция мен Ұлыбританияға ғана сеніп тапсырылғандығына байланысты қамқорлық келісімдерімен сәйкес келмеді. Сонымен қатар, ол Нионг және Келле департаментінде тәртіпті орнату қиындықтарына байланысты сенім дағдарысына тап болды, ал Франция әлі де империализмге қарсы көтерілудің басты бөлігі болып табылады.
Mbida gained seat with 66,354 votes against 47,001 votes for Charles Assalé and against 20,517 votes for Louis Paul Aujoulat. The latter held the seat since the Liberation of France and was involved in several government departments from 1949 to 1955. Mbida became the first native Cameroonian to be elected Member of Parliament at the French National Assembly by the College of personal Status He was opposed to this French policy consisting of fudging commitments, he said: "for 51 years, you did train Cameroonian people, now you want to go : this is unacceptable"
On 24 October 1957, he introduced to the Legislative Assembly of Cameroon, a bill establishing an emblem of the State of Cameroon. On 26 October 1957, he filled the bill on the adoption of the national anthem "The Rallying Song", the motto of Cameroon "Peace – Work – Fatherland" and National Day "on May 10, date of the first session of the Legislative Assembly of Cameroon" instead of 14 July, the national day of France. Nevertheless, the autonomous State of Cameroun under French mandate did not have right to choose an anthem, a motto or a flag that could be different from those in use in France. In addition, the status of 16 April 1957 on the autonomy of the State of Cameroon should have this right. Furthermore, according to the Trusteeship Agreements for the Territory of the Cameroons under French administration of 13 December 1946, the French administration should have let floating the flag of the United Nations on the administration building in Cameroon. The French colonial administration did not respect this principle by floating only the French flag. This was not consistent with the trusteeship agreements which provided that in any such territory, only the administration was entrusted to the trustee State, in that case France and the UK. Also, he was confronted to turmoils, to a crisis of confidence due to difficulties in establishing a minimum of order in the department of Nyong et Kellé, while France still perform the essential of the repression to the rise of the anti imperialism.
Жан Рамадье төңкерісі
25 қаңтарда Жан Рамадье Парижде болды, онда ол Премьер-Министрдің орынбасары, Ішкі істер министрі Ахмаду Ахиджомен кездесті. Жан Рамадье Камерундағы Француз Республикасының Жоғарғы комиссары болды, ол Пьер Месмердің орнын басты. 1958 жылы 3 ақпанда Камерунға отбасымен бірге, тек жеке багажы ретінде кішкентай чемоданмен келді. 4 ақпанда ол Мбидаға Камерун проблемасын шешудің бір жолы бар екенін айтты: Камерун халықтарының одағының мүддесін бұзу, бағдарламасын қолданбастан. Мбида француз билігінің мұндай ойға келгеніне ашуланды. Рамадиер Камерун автономиялық мемлекетінің ішкі саясатына араласып, әрекет етуге шешім қабылдады. 1958 жылдың 10 ақпанында Жан Рамадье Камерунның заң шығарушы ассамблеясында сөйлеген сөзін айтты. Ол өзінің сөзінде Франция жақын арада Камерунға тәуелсіздік беруге дайын екенін мәлімдеді. Келесі күні, 1958 жылдың 11 ақпанында Мбида, бұрын тәуелсіздік идеясын (яғни қуыршақ тәуелсіздік) қабылдамаған, Министрлер кеңесі кезінде өз дауысын көтерді. Мбида Рамадиерге француз биік комиссарының Камерун автономиялық мемлекетінің ішкі істеріне араласуға және Камерунның тәуелсіздігі туралы сөйлеуге құқығы жоқ екенін айтты. Рамадье тәуелсіздік Камерун үкіметінің емес, Франция Республикасының Камерундағы жоғарғы комиссарының құзыретіне кірмейді деп жауап берді. Бұл мемлекет басшыларына қарсылық білдірудің бастамасы болды. Министрлер кеңесінен шыққаннан кейін Жан Рамадье Ахмаду Ахиджомен қайтадан сөйлесті. 1958 жылдың 11 ақпанының кешінде оқиғалар күрт өзгерді, Ахмаду Ахиджоның Камерун одағы парламенттік тобы Мбидадан бөлініп, үкіметтік коалициядан кетті. Осы мақсатта ол баспасөз бетіне хабарлама жариялады. Баспасөз хабарламасы шығарылғаннан кейін, "Тәуелсіз шаруалар" парламенттік тобы Камерун одағы тобымен бірлік танытып, Мдида үкімет коалициясынан да кетті. Камерун баспасөзінде "Бамилекелер (Матиас Джумессиден басқа) солтүстіктің сайланған мүшелеріне қолдау білдіреді" деген тақырыппен жарияланды. Сондай-ақ 11 ақпанда Рамадиер ALCAM президенті Дэниел Кемажоумен кездесіп, Мбиданы отставкаға кетуге немесе Мбиданы қуып шығаруға сендіру үшін күш-жігерін көрсетуін сұрады. Камерун мемлекетінің мәтіндерінде қатаң түрде айтқанда, Мбида өзінің мандаты мен оған берілген өкілеттіктерге сәйкес жаңа үкімет құрды, ал Рамадиер үкімет реставрациясын ратификациялаудан бас тартты. Камерунның 1957 жылғы 16 сәуірдегі мәртебесінің 19-бабына сәйкес, жоғары комиссардың Премьер-министр таңдаған министрлердің есімдерін бағалау, бағалау, пікір білдіру немесе үкімет алмасуын ратификациялаудан бас тарту жауапкершілігі жоқ. Сонымен қатар, ол премьер-министрді қызметінен ала алады. Ал, қызметтен кеткен министрлер өз қызметтерін тастап, жаңа министрлерге жол бермеді. Мбида Рамадиерден тиісті шараларды қабылдауды сұрайды. Рамадиер Ахмаду Ахиджо, Джоя Аруна, Адама Хаман және Нджине Талба Малла премьер-министрдің бұйрықтарына мойынсұнбауды өтінгенін айтты (олар қол қойған хат арқылы). Мбида Камерундағы Француз Республикасының Жоғарғы комиссарының бақылаушыларына хабарлауға шешім қабылдады. Ол 13 ақпан күні кешкісін ұшақпен ұшып, 14 ақпан күні жұма күні таңертең келді. 1958 жылы 12 ақпанда сағат 18:00-де Франция Премьер-Министрінің кабинеті Рамадьеді дереу шақырып алуды бірауыздан қабылдады. Мбида ұшақтан түскенде бұл жақсы хабарды естіді: Жоғарғы комиссар Жан Рамадьеді Францияның шет елдеріндегі министр Жерар Жаке Парижге шұғыл түрде шақырды. Рамадиерді сенбі, 15 ақпанда күтуде. Ол өзінің осы лауазымнан бас тартуы үшін қазір жақсы күн де, жақсы уақыт та емес екенін айтты. Ол өз тапсырмасын орындауға дайын екенін айтады. Оның жеделхаттарынан мынаны оқимыз: "Мен айтып өткендей, операция өте тез жүргізілді, өйткені үкімет басшысы Мбиданың қызметі мүмкін болмады. Оның тұлғасына және оның әдістеріне қарсылық күн сайын күшейе түсті" "Аймақ сағатына қарай нашарлай түсті және Мбиданың баспасөз хабарламалары мен уақытынан бұрын жіберілген телеграммалары қоғамдық пікірді соншалықты қатты қоздырды, оны болжау қиын болды. Біз бір нәрсені анық, тіпті қатты айту керек деген тұсқа жеттік. Мен Камерунға келуді сұраған жоқпын, сіз мені басқалар мақұлдамағандықтан атадыңыз. Әркім өз жауапкершілігін мойнына алуы керек, мен де өзімдікіне қол жеткіздім. Мен барлық салдарын өз мойныма алуды жоспарлап отырмын. 14 ақпанда Андре Мари Мбида мен онымен бірге келген Матиас Джумессиді Франция Республикасының Сыртқы істер минис...
Throughout the day of Friday, 14 February, André Marie Mbida and Mathias Djoumessi who accompanied him, are received at the Ministry of Overseas France, at the Prime Ministry and then at the Presidency of the Republic of France by René Coty. The French press is boiling. Everywhere Mbida is said to be right. The French Right wing and especially the Popular Republican Movement , was all to his cause. Jean Ramadier exceeded its powers. Saturday, 15 February evening, Mbida resigned from the Socialist SFIO parliamentary group and came back to Yaoundé. His resignation from SFIO parliamentary group took effect on 20 February 1958. While Mbida was in Paris, Jean Ramadier donated 200,000 CFA francs to any Cameroonian deputy who is ganging up on Mbida. When Mbida returned to Cameroon, he addressed by telegram his resignation to the President of the French Republic, René Coty, at Prime Minister, Félix Gaillard and at Minister of Overseas France, Gérard Jaquet. In his telegram, he wrote: "I decided not lend nor subject myself to these illegal manoeuvrings, and I present today my resignation at the High Commissioner as Prime Minister, Head of the Cameroonian government" He succeeded in having Ramadier transferred to another post. He replaced by Ahmadou Ahidjo who became Cameroon's first président on, 5 May 1960. Ahidjo who was at the beginning his friend, wanted to integrate Mbida in his first government but Mbida disagreed with Ahidjo's extremely pro French politics and he refused and went into exile in Conakry. On 16 September 1958, when he was passing through Paris, André Marie Mbida pronounced himself in favour of the immediate independence. On 3 October 1958, his political party published a press release where it demanded "the immediate independence of Cameroon – the total amnesty – the lifting of French mandate'’. His party, the Cameroonian Party of Democrats, will demand even the independence for 1 January 1959. In Conakry, he drafted, jointly with Félix Roland Moumié and Ernest Ouandié, a political minimum platform for Cameroon. Mbida came back to Cameroon in 1960 and he regained in a very short time period a national political audience that thirteen months of exile in Conakry (Guinea) had somewhat withered. On 10 April 1960, he was elected as deputy in his district. He obtained 23,770 votes against 0. Following these elections, the audience and even the popularity of Mbida were well established in Cameroon with a predominance in the region of Nyong and Sanaga. Nevertheless, the final battle that he would deliver against the Ahidjo's Government, the battle against the single party state, the one party system, would sound the knell of his political life.
Бір партиялы мемлекетке қарсы соңғы шайқас
Камерунде француз әскерлері мен француз әскери базаларының қалуын айыптап, солтүстіктегі аймақты ескірген феодализмде ламибтердің үстемдігімен айыптағаннан кейін, Ахиджо демократтарды министрлік міндеттерінен босатты. 1961-1962 жылдары жиналыстар, таратылулар мен басқа партиялардың Камерун Ахиджо одағымен бірігуі Камерун Демократиялық партиясын 1962 жылы Ұлттық Ассамблеяда едәуір әлсіретті. 1962 жылдың қаңтарында Ахиджоның сарбаздары Камерун халықтарының одағын оңалтудан кейінгі алғашқы конференцияда таратып жібергеннен кейін, Андре Мари Мбида және басқа да оппозициялық көшбасшылар, яғни Марсель Бебей Эйди (Камерун Еңбек партиясының бас хатшысы), Чарльз Окала (Камерун Социалистік партиясының бас хатшысы) және Теодор Маи Матип (Камерун халықтарының одағының орынбасары және кафедра төрағасы) Мбида жетекшісі болып, бірлескен комитет құрды. 1962 жылы 23 маусымда ФНУ Мбида, Окала, Эйди және Матип қол қойған манифест жариялады, онда олар бір партиялық мемлекетке қосылудан бас тартқандарын растады. Қол қоюшылар бір партиялық мемлекет диктатураға алып баратынын айтады. Нәтижесінде олар тұтқындалып, Солтүстік Камерунға қамалды. Бұл тұтқындалу Мбиданың сыртқы келбеті нашарлауына әкелді: ол ауырып, соқыр болып қалды. 1965 жылы түрмеден босағаннан кейін ол үй қамауында болды. 1966 жылы ол Францияда де Квинз Вингтс ауруханасында емделуге рұқсат алды. Екі жылдан кейін Камерунға оралғаннан кейін, ол қайтадан Яундеде үй қамауында болды, 3 тамыз 1968 жылдан 30 мамырға дейін 1972. Өлгенге дейін Андре Мари Мбида бір мемлекеттік партия идеясын қабылдаудан бас тартты; Камерундық демократиялық партия Камерун ұлттық одағымен (CNU) бірігуден бас тартты. Мбида саясатты тастап кетуден жақындады. Өмірінің соңғы сәттері жалғыздықтың кесірінен ерекше қиын болды. 63 жасында ол екі апта бұрын қабылданған "Питие-Сальпетриер" ауруханасында көктегі сыйлықтарға көз жұмып, көкке көтерілді.