Кіріспе

Термодинамикалық фазалық ауысу энергиясы

Латенттік жылу (сонымен қатар латенттік энергия немесе трансформациялық жылу деп аталады) – тұрақты температура процесінде дене немесе термодинамикалық жүйе бөліп шығаратын немесе сіңіретін энергия. Латенттік жылу – температурасы мен қысымы өзгермей, заттың күйін өзгерту үшін берілетін немесе алынатын жасырын энергия. Бұған қоюдың латенттік жылуы (қаттыдан сұйыққа), буланудың латенттік жылуы (сұйықтан газға) және сублимацияның латенттік жылуы (қаттыдан газға) жатады. Бұл терминді 1762 жылы шотланд химигі Джозеф Блэк енгізді. Блэк бұл терминді калориметрия контекстінде қолданды, онда жылу беру денеде температурасы тұрақты болған кезде көлемнің өзгеруіне себеп болды. Латенттік жылудан өзгеше, сезімтал жылу – денеде температураның өзгеруіне алып келетін, жылу түрінде берілетін энергия.

Қолданылуы

Сезімтал жылу және жасырын жылу терминдері дене мен оның қоршаған орта арасында берілетін энергияны білдіреді, олар температураның өзгеруіне немесе өзгермеуіне байланысты анықталады; олар дененің қасиеттеріне тәуелді. Сезімтал жылу процесте дене температурасының өзгеруі ретінде сезіледі немесе байқалады. Жасырын жылу – дене температурасы өзгермейтін процесте берілетін энергия, мысалы, фазалық өзгерісте (қатты/сұйық/газ). Табиғатта энергия берудің көптеген процестерінде сезімтал және жасырын жылулар кездеседі. Жасырын жылу атмосфералық немесе мұхит суының фазалық күйін өзгеруімен (булану, конденсация, қату немесе еру) байланысты, ал сезімтал жылу – атмосфераның, мұхиттың немесе мұздың температурасының өзгеруімен байқалатын энергия беру, фазалық өзгерістерсіз, бірақ қысым мен көлемнің өзгеруімен байланысты. Блэк енгізген терминнің бастапқы қолданылуы қасақана тұрақты температурада ұсталатын жүйелерге қатысты. Мұндай қолданыс кеңеюдің жасырын жылуына және басқа да бірнеше ұқсас жасырын жылуларға сілтеме жасады. Бұл жасырын жылулар термодинамиканың тұжырымдамалық аясынан тәуелсіз анықталады. Мысалы, дене жылулық сәулелену арқылы тұрақты температурада қыздырылса, ол көлемге немесе кеңеюдің жасырын жылуына қатысты жасырын жылуымен сипатталатын мөлшерде кеңейе алады немесе қысымды қысымға қатысты жасырын жылуымен сипатталатын мөлшерде арттыра алады. Жасырын жылу – тұрақты температурада жүзететін процесте дене немесе термодинамикалық жүйе бөліп шығаратын немесе сіңіретін энергия. Жасырын жылудың екі кең таралған түрі – қорытудың жасырын жылуы (еру) және буланудың жасырын жылуы (қайнау). Бұл атаулар бір фазадан екіншісіне өткеңде энергия ағынының бағытын сипаттайды: қатты күйден сұйық күйге, сұйық күйден газға. Екі жағдайда да өзгеріс эндотермиялық болып табылады, яғни жүйе энергияны сіңіреді. Мысалы, су буланғанда, су молекулаларының арасындағы тартылыс күштерін жеңіп, судан буға өтуі үшін энергияның түсуі қажет. Егер бу кейін бір бетте конденсатталып сұйықтыққа айналса, онда булану кезінде сіңірілген будың жасырын энергиясы сұйықтықтың сезімтал жылуы ретінде бетке беріледі. Су буының конденсациясының жоғары энталпиясы будың қайнаған суға қарағанда әлдеқайда тиімді жылыту ортасы екенін және қауіптірек екенін көрсетеді.

Метеорология

Метеорологияда латентті жылу ағыны – Жер бетінен атмосфераға энергия ағыны, ол Жер бетінде судың булануы немесе транспирациясы және одан кейін тропосферада су буының конденсациялануымен байланысты. Бұл Жер бетінің энергия бюджетінің маңызды бөлігі болып табылады. Латентті жылу ағыны Боуэн қатынасы әдісімен немесе 1900 жылдардың ортасынан бері вихрелік ковариация әдісімен өлшеніп келеді.

Тарих

Latent сөзі латын тілінен аударғанда latēns дегенді білдіреді, яғни жасырын жатқан. Жасырын жылу термині 1750 жылдар шамасында Джозеф Блэк тарапынан калориметрияға енгізілді. Оны шотланд вискиін өндірушілер дестилляция процесі үшін қажетті отын мен судың оптималды мөлшерін анықтау мақсатымен тапсырыс берді. Блэк термодинамикалық жүйе тұрақты температурада ұсталып тұрғанда, көлем және қысым сияқты жүйедегі өзгерістерді зерттеді. Блэк екі бірдей судың температура өзгерісін салыстырды: бірі мұздан балқыған, ал екіншісі қарапайым суық сұйық күйден қыздырылған. Салыстыру нәтижесінде, мұздан балқыған судың температурасы екіншісінен 140°F төмен екенін анықтады. Осылайша, мұз балқу үшін 140 "жылу градусын" сіңірді, оны термометр өлшемейді, бірақ беру қажет болды, демек ол "жасырын" (көрінбейтін) болды. Блэк сондай-ақ, дестиллятты қайнату үшін берілген жасырын жылу мөлшері, оны қайтадан конденсациялау үшін де сіңірілуі керек екенін түсінді. Кейін Джеймс Прескотт Джоуль жасырын энергияны бөлшектердің белгілі бір конфигурациясындағы өзара әрекеттесу энергиясы, яғни потенциалдық энергияның бір түрі деп сипаттады, ал сезімтал жылуды термометр көрсететін энергия ретінде қарастырып, оны жылу энергиясымен байланыстырды.

Уақытша жылудың кестесі

Келесі кестеде кейбір жалпы сұйықтықтар мен газдардың нақты жасырын жылулары мен фазалық температураларының өзгеруі (стандартты қысымда) көрсетілген. Зат SLH (Өздік жасырын жылу) балқыту (кДж/кг) Еріту нүктесі (°C) SLH (Өздік жасырын жылу) булану (кДж/кг) Қайнау нүктесі (°C) Этил спирті 108 −114 855 78.3 Аммония 332.17 −77.7 41369 −33.34 Көмірқышқыл газы 184 −78 574 78.46 Гелий 21 −268.93 Сутек 58 −259 455 −253 Қорғасын 23.03 327.5 871 1750 Метан 59 −182.65 11 −161.6 Азот 25.7 −210 200 −196 Оттегі 13.9 −219 213 −183 Тоңазытқыш R134a −101 215.9 −26.6 Тоңазытқыш R152a −116 326.5 −25 Кремний 1790 1414 12800 3265 Толуол 72.1 −93 351 110.6 Терпентин 293 154 Су 3340 0 2264.7 100

Температурамен (немесе қысыммен) өзгеру

Температура (немесе қысым) сындық нүктеге жеткенде, буланудың жасырын жылуы нөлге жетеді.