Кіріспе
Актив бағаларының барлық қолжетімді ақпаратты толыққанды көрсететін экономикалық теориясы. Тиімді нарық гипотезасы (EMH) – қаржы экономикасындағы актив бағаларының барлық қолжетімді ақпаратты көрсететін гипотеза. Оның тікелей салдары – тәуекелге бейімделген негізде нарықты тұрақты түрде жеңу мүмкін емес, себебі нарықтық бағалар тек жаңа ақпаратқа ғана реакция білдіруі керек. ЭМГ тәуекелге бейімделу тұрғысынан қалыптасқандықтан, ол тек нақты тәуекел моделімен үйлестірілгенде ғана тексеруге болатын болжамдар жасайды. Осының салдарынан, кем дегенде 1990 жылдардан бері қаржы экономикасы саласындағы зерттеулер нарық аномалияларына, яғни тәуекелдің нақты модельдерінен ауытқуларға бағытталған. Қаржы нарығының табысын болжаудың қиындығы туралы идея Башелье, Мандельброт және Самуэльсонға дейін жетеді, бірақ бұл Евгений Фамамен тығыз байланысты, оның 1970 жылғы теориялық және эмпирикалық зерттеулердің ықпалды шолуының нәтижесінде қалыптасқан. Табыс болжамдылығы туралы ондаған жылдар бойы жүргізілген эмпирикалық зерттеулер әртүрлі нәтижелер көрсетті. 1950 және 1960 жылдардағы зерттеулер көбінесе болжамдылықтың жоқтығын көрсетті (мысалы, Балл және Браун, 1968; Фама, Фишер, Дженсен және Ролл, 1969), бірақ 1980-2000 жылдары табыс болжаушылардың көптеген жаңа түрлері табылды (мысалы, Розенберг, Рид және Ланштейн, 1985; Кэмпбелл және Шиллер, 1988; Жегадеш және Титман, 1993). 2010 жылдан бері жүргізілген зерттеулер көбінесе табыс болжамдылығының күрделенгенін көрсетті, себебі болжамдылық үлгіден тыс жұмыс істемейді (Goyal and Welch, 2008) немесе сауда технологиясының және инвесторлардың білімінің жетістіктерімен әлсірейді (Chordia, Subrahmanyam, and Tong, 2014; McLean and Pontiff, 2016; Martineau, 2021).
The efficient market hypothesis (EMH) is a hypothesis in financial economics that states that asset prices reflect all available information. A direct implication is that it is impossible to "beat the market" consistently on a risk adjusted basis since market prices should only react to new information. Because the EMH is formulated in terms of risk adjustment, it only makes testable predictions when coupled with a particular model of risk. As a result, research in financial economics since at least the 1990s has focused on market anomalies, that is, deviations from specific models of risk. The idea that financial market returns are difficult to predict goes back to Bachelier, Mandelbrot, and Samuelson, but is closely associated with Eugene Fama, in part due to his influential 1970 review of the theoretical and empirical research. Many decades of empirical research on return predictability has found mixed evidence. Research in the 1950s and 1960s often found a lack of predictability (e. g. Ball and Brown 1968; Fama, Fisher, Jensen, and Roll 1969), yet the 1980s 2000s saw an explosion of discovered return predictors (e. g. Rosenberg, Reid, and Lanstein 1985; Campbell and Shiller 1988; Jegadeesh and Titman 1993). Since the 2010s, studies have often found that return predictability has become more elusive, as predictability fails to work out of sample (Goyal and Welch 2008), or has been weakened by advances in trading technology and investor learning (Chordia, Subrahmanyam, and Tong 2014; McLean and Pontiff 2016; Martineau 2021).
Эмпирикалық зерттеулер
Альфред Коулздың 1930 және 1940 жылдары жүргізген зерттеулері кәсіби инвесторлардың көбінесе нарықтан жоғары өнімділік көрсетуге қабілетсіз екенін ұсынды. 1930-1950 жылдардағы эмпирикалық зерттеулер уақыт қатарларының қасиеттеріне бағытталды және АҚШ акцияларының бағалары мен оған байланысты қаржылық қатарлардың қысқа мерзімде кездейсоқ қозғалыс үлгісін ұстанғанын анықтады. Ұзақ мерзімде белгілі бір болжамдар болғанымен, оның рационалды түрде уақыт бойынша өзгеретін тәуекел сыйақысынан емес, психологиялық факторлардан туындауы мәселесі талқылауда. Фама, Фишер, Дженсен және Ролл (1969) өздерінің маңызды еңбегінде оқиғаны зерттеу әдістемесін ұсынады және акция бағалары акцияның бөлінуі алдында орташа есеппен өзгеріске ұшырайтынын, бірақ одан кейін қозғалыс байқалмайтынын көрсетеді.
Әлсіз, жартылай мықты және мықты формадағы сынақтар
Фаманың 1970 жылғы ықпалды шолу мақаласында ол тиімділіктің эмпирикалық сынақтарын «әлсіз форма», «жартылай күшті форма» және «күшті форма» сынақтары деп жіктеді. Башельердің идеяларын Жюль Регноның кездейсоқ қозғалыс моделінен алғаны болжамдалады, бірақ Башельер оны сілтеме жасамады, ал Башельердің диссертациясы қазір қаржы математикасы саласындағы бастамашы болып саналады. Кітапқа сілтеме жасау жалғасты, бірақ 1960 жылдардан бастап экономистер Башельердің еңбегін сілтемелеген кезде оның кітабынан гөрі түпнұсқа диссертациясы көбірек талқыланды. Тиімді нарық теориясы 1960 жылдарға дейін кең таралған жоқ, ол кезде компьютерлердің пайда болуы жүздеген акциялардың есептеулері мен бағаларын жылдам және оңай салыстыруға мүмкіндік берді. 1945 жылы Ф.А. Хайек «Қоғамдағы білімді пайдалану» атты мақаласында нарықтың қоғамдағы жеке тұлғалар арасында тараған ақпаратты жинақтаудың ең тиімді жолы екенін дәлелдеді. Жеке ақпараттан пайда табу мүмкіндігіне байланысты, өзімшіл трейдерлер жеке ақпаратты алуға және оған сәйкес әрекет етуге ынталандырылады. Осылайша трейдерлер нарықтық бағаның тиімділігіне үлес қосады. Бәсекелестік шегінде нарықтық бағалар барлық қолжетімді ақпаратты көрсетеді және бағалар жаңалықтарға жауап ретінде ғана өзгеруі мүмкін. Осылайша, тиімді нарық гипотезасы (EMH) мен кездейсоқ қозғалыс гипотезасының арасында тығыз байланыс бар. Алғашқы теориялар акция бағасын болжау мүмкін емес деп болжады, себебі олар қолданыстағы немесе тарихи бағаларға емес, жаңа ақпаратқа немесе жаңалықтарға байланысты. Сондықтан акция бағалары кездейсоқ ауытқиды және олардың болжамдылығы 50% дәлдіктен жоғары емес деп есептеледі. Тиімді нарық гипотезасы 1960 жылдардың ортасында маңызды теория ретінде пайда болды. Пол Самуэльсон Башельердің еңбектерін экономистер арасында таратуды бастады. 1964 жылы Башельердің диссертациясы жоғарыда аталған эмпирикалық зерттеулермен бірге Пол Кутнер редакциялаған антологияда жарияланды. 1965 жылы Юджин Фама кездейсоқ қозғалыс гипотезасын дәлелдейтін диссертациясын жариялады. Сонымен қатар, Самуэльсон нарық тиімді болса, бағалар кездейсоқ қозғалыс үлгісін көрсетеді деген дәлелді жариялады. Бұл жиі тиімді нарық теориясын қолдау үшін сілтеме жасалады, бірақ сол мақалада Самуэльсон мұндай кері ойлаудан сақтандырып, «Эмпирикалық емес аксиомалар негізінде сіз ешқашан эмпирикалық нәтижелерге жете алмайсыз» дейді. 1970 жылы Фама теорияны және гипотезаның дәлелдерін шолып жазды. Бұл мақала теорияны кеңейтіп, жетілдірді, қаржы нарығының тиімділігінің үш түрін анықтады: әлсіз, жартылай күшті және күшті (жоғарыда қараңыз).
Сын
Инвесторлар, Уоррен Баффет, Джордж Сорос сияқты және зерттеушілер тиімді нарық гипотезасын эмпирикалық және теориялық тұрғыдан да жоққа шығарды. Мінездік экономистер қаржы нарықтарындағы кемшіліктерді шамадан тыс сенімділік, шамадан тыс реакция, өкілдік қателік, ақпараттық қателік және ойлау мен ақпаратты өңдеудегі басқа да болжамды адамдық қателіктер сияқты танымдық бұрмалаулардың жиынтығына жатқызады. Бұл мәселелерді психологтар Даниэль Канеман, Амос Тверски және Пол Словач, сондай-ақ экономист Ричард Талер зерттеді. Эмпирикалық деректер әртүрлі болды, бірақ көбінесе тиімді нарық гипотезасының күшті формаларын қолдамады. Дремэн мен Берридің 1995 жылғы мақаласында төмен P/E (баға мен табыс) көрсеткіші бар акциялардың жоғарырақ кіріс әкелетіні көрсетілген. Алғашқы мақаласында Дремэн, Рей Баллдың осы жоғары кірістерді жоғары бетаға байланыстыруға болатындығы туралы пікірін де жоққа шығарды, бұл тәуекелді дұрыс ескере алмауға алып келеді; Дремэннің зерттеулері тиімді нарық теориясының жақтастары тарапынан қазіргі портфель теориясына сәйкес аномалияны түсіндіретін ретінде қабылдалды.
Жүріс-тұрыстық психология
Қор нарығындағы сауда-саттыққа қатысты мінез-құлық психологиясы тәсілдері ЭМХ-қа (нарықтың тиімділік гипотезасы) альтернатива болып табылады (момент саудасы сияқты стратегиялар осындай тиімсіздіктерді пайдалануға бағытталған). Дегенмен, Нобель сыйлығының лауреаты, бағдарламаның негізін қалаушы Дэниел Канеман инвесторлардың нарықты жеңіп кету мүмкіндігіне күмәнді екенін мәлімдеді: «Олар мұны істей алмайды. Бұл болмайды». Шындығында, ЭМХ-ты қолдайтындар мінез-құлықтық қаржы ЭМХ-ты нығайтады дейді, себебі ол бәсекелестік нарықтарда емес, жеке тұлғалар мен топтардағы қателіктерді көрсетеді. Мысалы, мінез-құлықтық қаржының маңызды тұжырымы – адамдар гиперболалық жеңілдетуді қолданады. Бірақ облигациялар, ипотека, аннуитеттер және осыған ұқсас міндеттемелер бәсекелестік нарық күштеріне ұшырамайды. Егер осы міндеттемелердің бағасы гиперболалық жеңілдетуге негізделсе, арбитраж пайда болып, жеке қателіктердің кез келген іздерін жылдам жояды. Сол сияқты, диверсификация, туынды құралдар және басқа да қорқыныштан сақтану стратегиялары мінез-құлықтық қаржыда көрсетілгендей, адамдардың жоғалтудан қашуға бейімділігінен туындаған қате бағаларды азайтады немесе жояды. Алайда, экономистер, мінез-құлық психологтары және өзара қор менеджерлері адамдар қатарынан шыққандықтан, мінез-құлықтанушылар көрсеткен қателіктерге ұшырауы мүмкін. Ал нарықтағы баға сигналдары мінез-құлықтық қаржы бағдарламасында көрсетілгендей, жеке тұлғалардың қателіктеріне одан аз бейім. Ричард Талер когнитивтік қателіктер туралы зерттеулеріне негізделген қор құрды. 2008 жылғы есепте ол 2008 жылғы әлемдік қаржы дағдарысының себептері ретінде күрделілікті және үйір-үйірлеуді атады. Сонымен қатар, эмпирикалық зерттеулер транзакциялық шығындардың нарықтың тиімділігіне қалай әсер ететінін көрсетті, көптеген деректер нарықтың тиімсіздігіне қатысты кез келген аномалиялар – құнды ақпаратты алуға жұмсалатын шығындар мен пайдалардың салдасы екенін көрсетеді. Сондай-ақ, өтімділік ұғымы қалыптан тыс кірістерді анықтау үшін жасалатын тесттерде «тиімсіздіктерді» анықтау үшін маңызды компонент болып табылады. Мұндай тесттер «қос гипотеза» мәселесіне тап болады, себебі нарықтың тиімділігін тексеру мүмкін емес, өйткені бұл үшін аномальды кірістерді салыстыруға болатын өлшем құралы қажет – модель талап етілген кірісті дұрыс көрсететінін білмесе, нарық тиімді екенін қалай білуге болады? Осылайша, активтерді бағалау моделі дұрыс емес немесе нарық тиімсіз, бірақ қайсысы екенін анықтау мүмкін емес. Қор нарықтарының көрсеткіштері негізгі биржа орналасқан қаладағы күннің мөлшерімен байланысты.
EMH аномалиясы және капитал активтерін бағалау моделінің (CAPM) қабылданбауы
Акциялардың бөлінуіне қатысты зерттеулер EMH (Fama, Fisher, Jensen және Roll, 1969) тұжырымымен сәйкес келеді, бірақ басқа эмпирикалық талдаулар тиімді нарық гипотезасында (EMH) мәселелер тапты. Алғашқы мысалдардың бірі – кішкентай, назардан тыс қалған акциялар мен жоғары кітаптық құн/нарықтық құн көрсеткіші бар акциялардың (құнды акциялар) CAPM арқылы түсіндірілетінге қарағанда, едәуір жоғары табысқа ие болу мүмкіндігі. Экономист Джон Куиггин «Биткоин – таза көпіршіктің ең көрнекті мысалы» деп мәлімдеді және ол EMH-ті толық жоққа шығарады. Ақша ретінде қолданылған басқа активтердің (мысалы, алтын, темекі) адамдардың оларды төлем ретінде қабылдауға дайындығына тәуелсіз құндылығы немесе пайдасы бар, ал Куиггин «Биткоин жағдайында ешқандай құндылық көзі жоқ» деп санайды, сондықтан Биткоиннің құны нөлге тең болуы керек. Тшилидзи Марвала жасанды интеллекттің (ЖИ) тиімді нарық гипотезасының қолданылуына әсер ететінін болжады, атап айтқанда, ЖИ негізіндегі нарық қатысушыларының саны артаған сайын нарықтардың тиімділігі де артады. Уоррен Баффетт EMH-қа қарсы пікір білдірді, әсіресе 1984 жылғы «Грэхам мен Додсвиллдің суперинвесторлары» атты презентациясында. Оның айтуынша, әлемдегі ең жоғары нәтижелерге қол жеткізген қаржы менеджерлері арасында құндылыққа бағытталған инвесторлардың көп болуы EMH жақтастарының кейбір инвесторлардың басқаларынан сәтті болуының себебін жай ғана сәттілік деп есептеуіне қарсы тұрады. Дегенмен, Баффетт көптеген инвесторлар үшін орташа нарықтық табысты қамтамасыз етуге бағытталған индекстік қорларды ұсынады. Баффеттің серігі Чарли Мангер EMH «көбінесе дұрыс» екенін айтты, себебі гипотетикалық орташа инвестор орташа нәтижелерге ұмтылады, «және нарықты айтарлықтай басып өту әркімге де қиын». Алайда, Мангер EMH-қа толық берілуді «ақылға сыймас» деп санайды, өйткені теорияның негізін қалаушылар «әдемі математика жасауға мүмкіндік беретін, бірақ негіздері шындыққа сәйкес келмейтін зияткерлік тұжырымды теорияға құмар болды». Бертон Малкиль «Уолл-стриттегі кездейсоқ серуен» (1973) еңбегінде «статистикалық дәлелдердің көп бөлігі» EMH-ты қолдайды деп мәлімдейді, бірақ EMH-ты толыққанды дәлелдеуге кедергі келтіретін деректерде «көрінбейтін гремлиндер» бар екенін мойындайды. Экономист және қаржы сарапшысы Филип Пилкингтон «Экономикадағы реформа» кітабында EMH-ты теория ретінде маскировкаланған тавтология деп санайды. Оның пікірінше, теорияның мәні – орташа инвестор нарық орташасынан асып түспейді деген қарапайым тұжырым, яғни тавтология. Бұл мәселеге тоқталғанда, Пилкингтон EMH жақтастары әдетте кез келген нақты инвестор жеткілікті уақыт өткен соң орташа инвестормен бірігеді және ешбір инвестор нарықтық орташадан асып түспейді дейді. Бірақ Пилкингтон теория жақтастары инвесторлардың аз бөлігі ұзақ мерзімде нарықты жеңіп шығады деген дәлелдерді ұсынғанда, олар бұл инвесторлар жай ғана «сәтті» болды дейді. Пилкингтон теориядан ауытқушылардың барлығын «сәттілікпен» түсіндіру теорияны жоққа шығарудан сақтайды дейді және ғылым философиясы мен неоклассикалық экономиканы сынға салған Ханс Альбертке сүйене отырып, теория тавтологияға немесе жалған ғылыми құрылымға айналады деп санайды. Нобель сыйлығының лауреаты, экономист Пол Самуэльсон қор нарығының «микро деңгейде тиімді», бірақ «макро деңгейде тиімді емес» екенін айтты: EMH жеке акцияларға, жалпы қор нарығына қарағанда жақсы сәйкес келеді. 2005 жылы жарияланған регрессиялық және диаграммалық зерттеулер Самуэльсонның тұжырымын нығайтты. Fidelity Investments-тің қор менеджері Питер Линч, Magellan Fund-ты басқарған кезінде нарықтық орташа көрсеткіштерді екі еседен астам арттырды, EMH кездейсоқ серуен гипотезасына қайшы келеді деп мәлімдеді, бірақ екі ұғым да бизнес мектептерінде қарама-қайшылық туралы түсініксіз оқытылады. Егер активтердің бағасы рационалды болса және тиімді нарық гипотезасы ұсынғандай барлық қол жетімді деректерге негізделсе, активтердің бағасының ауытқуы кездейсоқ болмайды. Бірақ егер кездейсоқ серуен гипотезасы дұрыс болса, онда активтердің бағасы рационалды емес. Джоэл Тиллингхаст, сондай-ақ Fidelity-дің қор менеджері, ұзақ уақыт бойы эталонды жеңіп келді, EMH-тың негізгі аргументтері «көбінесе дұрыс» екенін жазды және ол теорияның «шалаң» нұсқасын қабылдап, қателіктерге мүмкіндік береді. Бірақ ол экономикалық көпіршіктердің (кейбір активтердің бағасы күрт өсетін кезде) және төмен бағаланған активтерге назар аударатын құндылық инвесторларының ұзақ мерзімде нарықты жеңіп шығуына байланысты EMH толыққанды дұрыс емес екенін де айтады. Тиллингхаст EMH жақтастарының активтердің бағасы фундаменталды талдау бойынша құнынан екі есе немесе жарты есе артық болғанда теорияның әлсіздігін мойындайтынын да айтады. 2012 жылы жарық көрген кітабында инвестор Джек Швагер EMH «дұрыс себептермен дұрыс» екенін айтады. Ол орташа нарықтық табыстан тұрақты түрде асып түсудің «өте қиын» екенімен келіседі, бірақ бұл ақпараттың барлық нарық қатысушыларына бірдей жылдам таралуына байланысты емес деп санайды. Ақпарат бірдей жылдам таралуы мүмкін, бірақ Швагер ақпаратты әртүрлі адамдар әртүрлі түсініп, қолданатынын және дағды ақпаратты пайдалануда маңызды рөл атқаратынын айтады. Швагер нарықты жеңудің қиындығын қор нарығында активтерді сатып алатын және сататын адамдардың болжамсыз және кейде иррационалды мінез-құлқымен түсіндіреді. Швагер EMH-тың қатаң немесе күшті түсіндіріліміне сәйкес келмейтін бағалау қателіктерінің бірнеше мысалдарын келтіреді.
2000-жылдардың соңындағы қаржы дағдарысы
2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысы осы гипотезаны қайта қарастыруға және сынауға әкелді. Нарық стратегияшысы Джереми Грантам ЭМХ қазіргі қаржы дағдарысы үшін жауапты екенін айтып, осы гипотезаға сенудің салдарынан қаржылық көшбасшылардың "активтердің көпіршіктерінің жарылу қаупін созылмалы түрде бағаламауына" себеп болғанын мәлімдеді. Қаржы журналисі Роджер Лоуэнштейн: "Қазіргі Ұлы дағдарыстың пайдасы – тиімді нарық гипотезасы деп белгілі академиялық дәрменсіздіктің жүрегіне шаншу мүмкіндігі" деді. Бұрынғы Федералды резерв төрағасы Пол Волкер: "Жақындағы қаржы дағдарысының себептерінің арасында рационалды күтулерге, нарықтың тиімділігіне және қазіргі заманғы қаржы техникасына негізсіз сенім болғаны анық" деді. Бір қаржы сарапшысы: "2007–2009 жылдары ЭМХ-ның әдеби сөзбе-сөз шындығына сену үшін фанатик болу қажет еді" деді. 2009 жылдың маусым айында өткен Халықаралық бағалы қағаздар комиссиясының жылдық конференциясында осы гипотеза орталық мәселеге айналды. Financial Times газетінің бас экономикалық комментаторы Мартин Вольф бұл гипотезаны нарықтардың шын мәнінде қалай жұмыс істейтінін зерттеудің пайдасыз тәсілі деп есептеді. Экономист Пол МакКалли гипотезаның сәтсіздікке ұшырамағанын, бірақ адам табиғатын ескермегендігі үшін "нақты кемшіліктері" бар екенін айтты. Қаржы дағдарысы экономика ғылымының маманы Ричард Познерді осы гипотезадан бас тартуға итермеледі. Познер Чикаго мектебінің кейбір әріптестерін "қызметтерін ұйықтап қалды" деп айыптап, "қаржы индустриясын либерализациялауға бағытталған қозғалыс "laissez faire" капитализмінің тұрақтылығын, өзін-өзі жазу қабілетін асыра бағалау арқылы тым шарықтап кетті" деді. Экономист және Нобель сыйлығының лауреаты Юджин Фама сияқты басқалар бұл гипотезаның дағдарыс кезінде жақсы жұмыс істегенін айтты: "Акция бағалары әдетте дағдарысқа дейін және дағдарыс кезінде төмендейді. Бұл өте ауыр дағдарыс болды. Бағалар адамдар дағдарысты мойындағаннан бұрын төмендеді, содан кейін төмендеу жалғасты. Нарық тиімді болса, осыны күтуге болады".
Бағалы қағаздар бойынша топтық іс жүргізуде қолданылатын тиімді нарықтар
Тиімді нарық теориясы бағалы қағаздарға қатысты топтық сот ісін жүргізу саласында қолданысқа енді. Тиімді нарық теориясы, "нарықтағы алаяқтық теориясымен" бірге, бағалы қағаздарға қатысты топтық сот ісін жүргізуде зиянды негіздеуге және оны есептеу механизмі ретінде пайдаланылды. АҚШ Жоғарғы Сотының Халлибертон Эрика П. Джон Фондына қарсы ісі, No. 13-317, бағалы қағаздарға қатысты топтық сот ісін қолдауда тиімді нарық теориясын қолдануды растады. Жоғарғы Сот судьясы Робертс: "Соттың шешімі 'Негізгі' ісіндегі шешіммен үйлеседі, себебі ол тиімді нарық теориясына толығымен сүйенудің орнына 'бар болған жағдайда тікелей дәлелдерді' қабылдауға мүмкіндік береді" деп жазды.