Кіріспе

Финляндияның мемлекет басшысы – Финляндия Республикасының Президенті (; republiken Finlands president) – Финляндияның мемлекет басшысы. Қазіргі Президент – Александр Стабб, 2024 жылдың 1 наурызынан бастап қызмет етеді. Ол 2024 жылы алғаш рет Президент болып сайланды. Президент жалпы сайлау құқығымен алты жылға тікелей сайланады. 1994 жылдан бері ешбір Президент қатарынан екі мерзімнен артық сайлана алмайды. Президент Финляндияның тумысымен азамат болуы керек. Президенттік лауазым 1919 жылғы Конституциялық заңмен бекітілді. Финляндия Конституциясына сәйкес, атқарушы билік Финляндия Үкіметіне және Президентке жүктеледі, бірақ Президенттің құзыреті шектеулі. Тек ресми түрде ғана Президент хаттама бойынша парламент спикері мен Финляндия Премьер-министрінен бұрын тұрады. Финляндия тәуелсіздігінің көп бөлігінде Президенттің сыртқы және ішкі саясатта маңызды өкілеттіктерге ие болған жартылай президенттік жүйе болды, алайда 1991, 2000 және 2012 жылдары қабылданған конституциялық түзетулер Президенттің өкілеттерін азайтты және елді парламенттік жүйеге жақындатты. Президент Үкіметпен бірлесіп елдің сыртқы саясатын жүргізе береді және Финляндия Қорғаныс күштерінің Бас қолбасшысы болып табылады.

Атау

Финляндияның қазіргі мемлекет басшысы ресми түрде Финляндия Республикасының президенті (; republiken Finlands president) немесе көбінесе Республика президенті (tasavallan presidentti, republikens president) деп аталады. Бұл бұрынғы президенттерден өзгеше, олар "Президент" атағын сақтап қалады.

Сайлау

Президенттікке кандидаттарды алдыңғы парламенттік сайлауларда кем дегенде бір орын алған тіркелген партиялар ұсынуы мүмкін. Сондай-ақ, 20 000 сайлау құқығы бар азаматтар кандидатты ұсынуы мүмкін. 1919-1988 жылдар аралығында президент сайлаушылар алқасы арқылы тікелей емес, сайлаушылар таңдаған сайлаушылардың құрамымен сайланды. 1988 жылғы президенттік сайлауда тікелей және жанама сайлау параллель түрде өтті: егер кандидат көпшілік дауысқа қол жеткізе алмаса, президентті сол сайлауда құрылған сайлаушылар алқасы сайлады. 1994 жылдан бері президент халықтың тікелей дауысымен сайланады. Егер бір ғана кандидат ұсынылса, ол кандидат сайлаусыз президент болады. Әйтпесе, сайлаудың бірінші турында дауыс беру сайлау жылы қаңтар айының төртінші жексенбісінде өтеді. Сайлау екі кезеңді құрайды. Егер кандидаттардың бірі берілген дауыстардың жартысынан астам дауыс жинаса, ол кандидат президент болып сайланады. Егер бірінші кезеңде ешбір кандидат көпшілік дауысқа ие болмаса, ең көп дауыс жинаған екі кандидат екінші кезеңде қайта сайлауға түседі. Екі аптадан кейін президенттің өкілеттік мерзімі инаугурация күні шамамен сағат 12:20-да бекіту рәсімі жасалған сәттен басталады. Инаугурациядан кейін жаңа президент бұрынғы президентімен бірге Парламент ғимараты алдындағы салтанатты қарауылды тексеріп өтеді.

Президенттік отырыстар

Президент үкіметтік өкілеттіктерді Финляндия Үкіметімен "кеңес отырысында" бірлесіп жүзеге асырады, бұл ежелгі патшалық кеңеске ұқсас. Отырыс әдетте аптасына бір рет өткізіледі. Кворум – кемінде бес министр, сондай-ақ әділет канцлері де қатысады. Отырыста тиісті министрлер мәселені және шешім жобасын ұсынады. Президент жоба негізінде шешім қабылдайды. Президент жобадан бас тарта алады және оны қайта қарау үшін Үкіметке қайтарады. Дауыс беру және жоғарыда аталған ұсыныстардан басқа сөз сөйлеу болмайды. Жаңа заңдарды бекіту және тағайындаулардан басқа, Үкімет мәселені Парламентке ұсына алады, ол Үкімет ұсынысы бойынша мәселе бойынша соңғы шешімді қабылдайды.

Халықаралық қатынастар

Президент Финляндияның сыртқы саясатын Финляндия Үкіметімен бірлесіп жүргізеді. Ішкі заңнамаға әсер ететін шарттар мен басқа да халықаралық міндеттемелердің қағидалары парламент актілері арқылы іске асырылады. Әйтпесе, халықаралық міндеттемелер президент жарлығымен іске асырылады. Соғыс және бейбітшілік туралы шешімдерді президент парламенттың келісімімен қабылдайды.

Заңнама

Парламент қабылдаған барлық заңдар президенттің қол қоюы мен бекітуінен кейін ғана заң күшіне енеді. Президент заңды алғаннан бастап үш ай ішінде ратификациялау туралы шешім қабылдауы тиіс және келісім беру алдында Жоғарғы Соттан немесе Жоғарғы Әкімшілік Соттан пікір сұрауға құқылы. Егер президент келісім бермей немесе белгілі мерзімде шешім қабылдамаса, Парламент заңды қайта қарастырып, дауыс бергендердің көпшілігімен қайта қабылдауы мүмкін. Мұндай жағдайда заң ратификацияланбастан күшіне енеді. Егер Парламент заңды қайта қабылдамаса, ол қолданыстан тоқтатылған болып есептеледі. Президенттің ветосы көбінесе заңның қабылдануына кедергі келтіреді.

Президент кешірім беруі

Жеке жағдайларда президент кез келген түрме жазасынан, айыппұлдан немесе мүлікті тәркілеуден кешіруге құқылы. Жалпы кешірім парламент заңымен бекітілуі тиіс. Кешіру билігі, шын мәнінде, өмір бойына кемінде 12 жылға бас бостандығынан айыруды шектеу құралына айналды, себебі кезекті президенттер барлық қылмыскерлерге кешірім берді. Дегенмен, президент кешірім беруден бас тарту құқығын сақтайды. 2006 жылдың күзінде өмір бойына бас бостандығынан айырылған сотталғандарды мерзімінен бұрын босату құқығы Хельсинки апелляциялық сотына берілді, соның нәтижесінде президенттің сот функциясын атқаруы тоқтатылды. Бірақ президенттің кешірім беру өкілеттігі күшінде қалды. Оны президент Саули Ниинистё кезінде азырақ қолданды, ол бұл құқықты өте ұқыпты пайдаланды.

Қорғаныс күштерінің Бас қолбасшысы

Республика Президенті Финляндия Қорғаныс күштерінің Бас қолбасшысы болып табылады, бірақ бұл лауазымды басқа фин азаматына жүктеуге құқылы. Бас қолбасшы лауазымын жүктеу – Президенттің өкілеттіктерін басқаларға беруге болмайтын қағидасына ерекше жағдай болып табылады. Соңғы рет мұндай жағдай Екінші дүниежүзілік соғыста болды (фельдмаршал Карл Густаф Эмиль Маннергеймге). Президент офицерлерді тағайындайды және Қорғаныс күштерін жұмылдыру туралы шешім қабылдайды. Егер Парламент жұмылдыру туралы шешім қабылданған кезде отырыста болмаса, дереу шақырылуы тиіс. Бас қолбасшы ретінде Президент әскери қорғаныстың жалпы бағыттарына, әскери дайындықтардағы маңызды өзгерістерге және әскери қорғанысты іске асыру принциптеріне қатысты әскери бұйрықтар беруге құқылы. Әскери бұйрықтарға қатысты шешімдер Президенттің Премьер-министрмен және Қорғаныс министрімен бірлесіп қабылданады. Әскери қызметке тағайындау туралы шешімді Президент Қорғаныс министрімен бірлесіп қабылдайды.

Төтенше жағдайлар бойынша өкілеттіктер

Дайындық туралы заңға сәйкес, ерекше жағдайларда президент үкіметке бір жылға дейін төтенше жағдайларды енгізуге уәкілеттік беретін жарлық шығара алады. Бұл жарлық Парламентке бекіту үшін ұсынылуы тиіс. Егер төтенше жағдайда Дайындық туралы заңмен берілген өкілеттіктер жеткіліксіз болса, Қорғаныс туралы заң бойынша қосымша өкілеттіктер қолданылуы мүмкін. Президент жарлық арқылы қорғаныс жағдайын бастапқыда ең көп дегенде үш айға жариялай алады. Қажет болған жағдайда, оны бір жылға дейін ұзартуға болады. Қорғаныс жағдайы елдің тек бір аймағында да жариялануы мүмкін. Жарлық Парламенттің бекітуіне ұсынылуы тиіс.

Жасалған әшекейлер

Президент, Ұлы шебер ретінде, фин және шетелдік азаматтарға Финляндияның Ақ роза орденіне, Фин Арстаны орденіне және Еркіндік кресті орденіне жататын ордендер мен медальдарды табыс етеді. Сондай-ақ, президент құрметті атақтарды да табыс етеді; мысалы, "профессор" және түрлі "кеңесші" атақтары. Бұл атақтар символдық сипатта, ешқандай міндеттерді жүктемейді және монархиялардағы дворян титулына ұқсас қызмет атқарады. Ең жоғары атақтар – valtioneuvos (мемлекеттік кеңесші) және vuorineuvos (кәсіпкер-өндіруші).

Сөз сөйлеу

Президент жыл сайын көптеген маңызды қоғамдық сөздер мен мәлімдемелер жасайды. Олардың ең маңыздысы – 1 қаңтардағы жылдық Жаңа жылдық құттықтауы және парламенттің жылдық сессиясын ашу кезіндегі сөзі.

Өтемақы

2012-2013 жылдар аралығында президент жыл сайын 160 000 евро жалақы алды. Жалақы және басқа да табыстар барлық салықтардан босатылған. 2013 жылы Саули Ниинистоның бастамасымен жалақы 126 000 евроға дейін төмендетілді. Кештің басында президент және оның әйелі қонақтарды Мемлекеттік зал ішінде жеке қарсы алады. Кейін би, Гвардиялық әскері оркестрінің музыкасы және дәстүрлі буфет ұйымдастырылады.

Тарих

Финляндия тәуелсіздігі мен Финляндиядағы Азамат соғысынан кейін Финляндия республика немесе конституциялық монархия болуы керек деген мәселе көп талқыланды (Гессендік Фредерик Карлға қараңыз), және нәтижесі компромисс болды: монархияға ұқсас, Финляндияның сыртқы саясатына кең өкілеттіктер берілген, сондай-ақ үкімет мүшелерін және мемлекеттік қызметшілерді тағайындау құқығы бар күшті президенттік жүйе. 2000 жылы Конституцияға түзетулер енгізіліп, осы биліктің бір бөлігі Парламент пен Үкіметке берілді. Конституцияда парламентаризм принциптерін қалай сақтау керектігі нақты көрсетілген. Ең маңыздысы, президент енді премьер-министрді немесе жеке министрлерді тәуелсіз түрде тағайындай алмайды. Мысалы, бұл құқық бұрын көп дауыс алған партияның қатысуынсыз үкімет құру үшін пайдаланылған. Парламентті таратуға қатысты, Парламент таратылып, жаңа сайлаулар жариялану алдында премьер-министрмен және парламенттік фракциялардың басшыларымен міндетті түрде кеңесу керек болды. Бұдан бөлек, провинциялық әкімдерді және министрліктердегі басшыларды тағайындау сияқты кейбір өкілеттіктер Үкіметке берілді.