Кіріспе
Түнгі уақытта пайдалануға бейімделген немесе жасалған күрес ұшақтары.
Түнгі күрес ұшағы (Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін барлық ауа-райы күрес ұшағы немесе барлық ауа-райымен ұстау ұшағы деп аталды) – бұл көбінесе тарихи термин. Ол түнде, қолайсыз метеорологиялық жағдайларда немесе нашар көрінуде тиімді пайдалануға бейімделген немесе жасалған күрес немесе ұстау ұшағын білдіреді. Мұндай конструкциялар күндізгі күрес ұшақтарынан өзгеше болды; күндіз немесе жақсы ауа-райында пайдалануға арналған күрес және ұстау ұшақтары. Түнгі күрес ұшағының тұжырымдамасы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде әзірленді және сынақтан өтті, бірақ Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін кеңінен қолданылмады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл термин "барлық ауа-райы күрес/ұстау ұшағы" терминімен ауыстырылды, түрлі технологиялардың жетілуі осы ұшақтарды барлық жағдайларда пайдалануға мүмкіндік берді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде түнгі күрес ұшақтары арнайы жасалған түнгі күрес ұшақтары немесе көбінесе миссияға бейімделген ауыр күрес ұшақтары немесе жеңіл бомбалаушылар болды, олар көбінесе төмен көрінуде анықтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін радар немесе басқа да жүйелерді қолданды. Соғыстың көптеген түнгі күрес ұшақтары түнде қону үшін аспаптық қону жүйелерін де қамтыды, себебі ұшу-қону жолағының жарығын қосу қарсылас ұшақтары үшін оны оңай нысанаға айналдыратын еді. Кейбір тәжірибелер күндізгі күрес ұшақтарын түнгі миссияларда пайдалануды сынады, бірақ олар тек өте қолайлы жағдайларда жұмыс істеді және кеңінен сәтті болған жоқ. Соғыс барысында алғаш рет түнгі күрес ұшағы ретінде әзірленген Northrop P-61 Black Widow пайда болды. Уақыт өте келе авиаэлектроника жүйелері айтарлықтай кішірейтілді, бұл радар биіктікөлшегіш, жерді бақылау радары, жақсартылған аспаптық қону жүйесі, микротолқынды қону жүйесі, Доплер ауа-райы радары, LORAN қабылдағыштары, GEE, TACAN, инерциялық навигация жүйесі, GPS және GNSS-ті ұшақтарға қосуға мүмкіндік берді. Қолданылған жақсартылған қону және навигациялық жабдықтарының радармен үйлесімділігі "барлық ауа-райы күрес ұшағы" немесе ұшақтың мүмкіндіктеріне байланысты "барлық ауа-райы шабуыл ұшағы" терминінің пайда болуына әкелді. Осы жетістіктердің нәтижесінде түнгі күрес ұшағы термині біртіндеп қолданыстан шығып, күрес ұшақтарының көпшілігі түнгі уақытта жұмыс істей алу мүмкіндігіне ие болды.
Алғашқы мысалдар
Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, көптеген жауынгерлердің түнде ұшу қабілеті де, мұқтаждығы да аз болды. Көрінуі шектеулі болған жағдайда шабуылға ұшыратуға болатын жалғыз нысаналар – қалалар еді, ол кезде мұндай шабуыл туралы ойға келтіру мүмкін емес. Соғыстың тез аяқталады деген жалпы болжамы стратегиялық шабуылдардың қажеттігін де тудырмады. 1914 жылдың 22 қыркүйегі мен 8 қазанында жағдай өзгерді, Корольдік әскери-әуе күштері Кельн мен Дюссельдорф қалаларындағы Цеппелин зауыттарының өндіріс желісі мен ангарларын бомбалады. Қорғаныс жүйесі құрылғанмен, олардың барлығының тиімсіздігі анық болды. 1915 жылға қарай бірнеше B.E.2c ұшағы ("Фокер Фоддер" деп аталатын) алғашқы түнгі жойғышқа айналдырылды. Цеппелиндерге жоғарыдан шабуыл жасауға тырысқанда, тікендер мен кішкентай өртке қарсы бомбалар тиімсіз болғандықтан, соңында 45 градус бұрышпен орнатылған, жаңа өртке қарсы оқ-дәрілермен заряддалған Льюис пулеметі қолданылды. Осылайша, жауға төменнен шабуыл жасау мүмкін болды. Бұл тактика өте тиімді болды. Бір жылдан астам уақыт бойы Цеппелиннің түнгі шабуылдарынан кейін, 1916 жылдың 2-3 қыркүйек күндері капитан Уильям Лиф Робинсон басқарған BE2c ұшағы SL 11 дирижаблін құлатты – бұл Ұлыбритания үстінде құлатылған алғашқы неміс дирижаблі еді. Бұл ерлігі үшін ол Виктория кресімен марапатталды, сондай-ақ бірнеше жеке тұлғалар ұсынған 3500 фунт стерлинг көлеміндегі ақшалай сыйлықтар алды. Бұл жеңіс жалғыз емес еді; 1916 жылдың қазан және желтоқсан айлары аралығында тағы бес неміс дирижаблі жойылды, нәтижесінде келесі жылы дирижабльдерге қарсы кампания біртіндеп әлсіреп, шабуылдардың саны азайды. 1918 жылға қарай Лондонға қарсы тек төрт Цеппелин шабуылы жасалды. Дирижабльдердің мүмкіндіктері шектеулі болғандықтан, Luftstreitkräfte ұзақ қашықтыққа ұша алатын ауыр бомбалаушыларды енгізе бастады, бастапқыда Gotha G. IV ұшақтары шабуылды өздеріне алды. 1917 жылдың мамырындағы олардың алғашқы күндізгі шабуылдары Лондонның нашар қорғанысын оңай еңсерсе, отандық қорғаныс күштерінің күшеюі немістерді 1917 жылдың 3 қыркүйегінен бастап түнгі шабуылдарға көшуге мәжбүр етті. Түнгі шабуылдарға қарсы тұру үшін Sopwith Camel күндізгі жойғыштары түнгі жойғыш рөлінде пайдаланылды. Камелдердің Vickers пулеметтері қанаттарына орнатылған Льюис пулеметтерімен ауыстырылды, себебі Vickers пулеметтерінен шығатын жарық ұшқышты шатастырып, көзін жоғалтуына әкелуі мүмкін еді, ал өртке қарсы оқ-дәрілерді ату үшін синхронды пулеметтер қауіпсіз емес деп есептелді. Одан әрі жаңартулар нәтижесінде кабина артқа жылжытылды. Жаңартылған ұшақтар "Sopwith Comic" деп аталды. Ұлыбританияның солтүстігіндегі отандық қорғаныс эскадрильяларына қажетті жабдықтарды ұсыну үшін Avro 504K оқу ұшақтары алдыңғы кабинасын алып тастап, үстіңгі қанатына Льюис пулеметін орнату арқылы түнгі жойғыштарға айналдырылды.
Соғыс аралық кезең
Дамуға жұмсалатын қаражаттың аздығы, әсіресе Ұлы депрессия кезінде, түнгі ұрыс тактикасы Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін көп өзгермеді. Осы аралықта ұшақтардың өнімділігі күрт жақсарды; Бірінші дүниежүзілік соғыстағы әріптестерімен салыстырғанда, қазіргі бомбалаушылар шамамен екі есе жылдам, екі есе биікке көтеріліп, әлдеқайда көп бомба тасыды. Олар соншалықты жылдам ұшып, оларды анықтағаннан бастап нысандарға жеткенге дейінгі уақыт, оларды түсіру үшін истребительдерді ұшыруға аз мүмкіндік берді. Биікке көтерілетін бомбалаушыларды құлату үшін өте үлкен және ауыр зениттік қарулар қажет болды, бұл қолда бар қарулардың санын шектеді. Түнде немесе көру мүмкіндігі шектеулі жағдайда бұл қиындықтар одан да күшейді. Басым пікір «бомбалаушы әрқашан жетіп жетеді» деген болды, сондықтан Корольдік әуе күштері түнгі бомбалаушы күшін дамытуға бар күшін жұмсады, ал Орталық ұшу мектебі «соқыр ұшу» жаттығуларын енгізу арқылы осы кезеңдегі маңызды жетістіктердің біріне жауапты болды. Испания Республикалық әуе күштері Polikarpov I-15 ұшақтарын түнгі истребитель ретінде пайдаланды. Ұшқыш Хосе Фалько өзінің ұшағын жерден бағыт беру үшін радио қабылдағышпен жабдықтады. Түнгі операцияларға бейімделген I-15-тің бірі, іздеу және жарылғыш .30 оқ-дәрілерімен жабдықталған, соғыстың соңғы кезеңінде Bf 109 истребительдеріне қарсы күндізгі екі жеңіске жетті. Дегенмен, кейбір жаңа технологиялар түнгі ұрыс қабілетін жақсартудың әлеуетті жолдарын ұсынды. 1930 жылдары инфрақызыл детекторларды дамыту барлық ірі күштерде кеңінен жүргізілді, бірақ практикалық тұрғыда олар тиімсіз болып шықты. Осындай жүйелердің ішінде кеңінен қолданылғаны – Luftwaffe-тің Dornier Do 17Z түнгі истребительдерінде пайдаланған Spanner Anlage жүйесі болды. Оларға көбінесе жарық көзінің қайтарылуын арттыру үшін үлкен инфрақызыл іздеу шамдары орнатылды. Соғысқа дейін радар алғаш рет операциялық қолданысқа енгізілді. Бастапқыда бұл жүйелер ауыр болды, инфрақызыл жүйелерді дамыту жұмыстары жалғасты. Радардың бұл мәселені шешудің тиімдірек жолы екенін түсінген Роберт Уотсон Уотт 1930 жылдардың ортасында «Таффи» Боуэнге ұшақтарда қолдануға жарамды радарды әзірлеуді тапсырды. 1937 жылдың қыркүйегінде ол сынақ ұшағымен Солтүстік теңіздегі үш әскери кемені нашаң жағдайда анықтауға мүмкіндік берді. Сынақтың үміттендіретін нәтижелері жоспарлаушыларға әсер етті, олар радар жұмыстарын қайта ұйымдастырып, оларға басымдық берді. Бұл әуедегі тыңдау (AI) үшін операциялық бөлімді дамытуға әкелді. Бұл ертедегі AI радарларының үлкендігі оларды көтеру үшін үлкен ұшақты қажет етті, ал олардың күрделі басқаруы көп адамнан тұратын экипаждарды талап етті. Бұл табиғи түрде әуедегі радарлар үшін жеңіл бомбалаушыларды артықшылықты платформа ретінде пайдалануға әкелді, ал 1939 жылдың мамырында алғашқы тәжірибелік ұшу Fairey Battle ұшағында өтті.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Соғыс 1939 жылдың 1 қыркүйегінде басталды, ал осы кезде RAF радар құру жоспарларымен қатарлы дамып, алға жылжуда еді. Әуедегі ұстауға арналған Mk. II радары (AI Mk. II) тәжірибелік түрде Bristol Blenheim ұшақтарына орнатылып жатты, себебі оның фюзеляжы қосымша экипаж мүшесі мен радар аппаратын орналастыруға жеткілікті кең болды; алғашқы прототиптік жүйе 1939 жылдың қарашасында, британдық ірі операциялар басталмас бұрын пайдалануға берілді. Бұл алғашқы жүйелердің маңызды практикалық кемшіліктері болды, және осы кемшіліктерді түзету жұмыстары жүргізіліп жатқанда, 1940 жылдың тамызында "Блиц" басталғанда, түнгі ұрыс күштері әлі де даму сатысында еді. Осы кезеңде RAF түнгі ұрыс күштерін құру үшін көптеген басқа ұшақтар мен ұстау әдістерін сынады. Жұмыс істеп тұрған радарлардың аз санын өтеу үшін AI радары Douglas Havoc бомбалаушысына орнатылды, ол сонымен қатар мұрынында іздеу шамдарын алып жүрді. Бұл Turbinlite ұшақтары нысананы табу және оны жарықпен жарықтандыру үшін арналған, бұл түнгі ұшуға бейімделген Hurricane ұшақтарына оларды көзбен түсіруге мүмкіндік берді. Бірақ бұл тәжірибеде мүмкін емес болып шықты, ал 1940 жылдың соңында "Cat Eye" ұшақтарының сәттілігі болмады. Turbinlite эскадрильясы 1943 жылдың басында таратылды. 1941 жылдың басында өндіріс сапалы радардың алғашқы үлгілері, AI Mk. IV, келіп бастады. Бұл Beaufighter ұшағының келуімен бірге болды, ол соғысқа дейінгі Blenheim ұшақтарына қарағанда айтарлықтай жоғары өнімділік көрсетті; ол түнгі ұрыс операцияларында қолданылатын ертедегі әуедегі ұстау радарларын тасымалдауға қабілетті ең жоғары өнімділік ұшағы болды және тез арада түнгі ұрыс үшін баға жетпес құралға айналды. Келесі бірнеше айда, көптеген Beaufighter ұшақтары келді және түнгі ұрыс күштерінің табысы мамыр айына дейін, Luftwaffe бомбалауды тоқтатқанға дейін, әр ай сайын шамамен екі есеге артты. Түнгі бомбалау тоқтамаса да, оның қарқындылығы күрт төмендеді, бұл RAF-ке AI Mk. VIII радарына, микротолқынды жолақта жұмыс істейтін және оны орнату үшін de Havilland Mosquito ұшағына енгізуге уақыт берді. "Mosquito" ұшағы неміс ұшақтарының түнгі ұшақтарды құртуын осы деңгейге жеткізді, немістер бір ұшақты түсіргені үшін екі жеңіске ие болды деген қауесет тарады. Британдықтар сонымен қатар пилотпен басқарылатын AI Mark 6 радарларын бір орындық истребительдерге орнатумен тәжірибе жүргізді, ал 1942 жылы жасалған Hurricane II C(NF) әлемдегі алғашқы радармен жабдықталған, бір орындық түнгі истребитель болды. Ол 245 және 247 эскадрильялармен қысқа уақыт бойы және сәттіліксіз қызмет етті, содан кейін 1943 жылдың соңына дейін 176 эскадрильясына, Үндістанға жіберілді. Осыған ұқсас радармен жабдықталған Hawker Typhoon да жасалды, бірақ ол өндіріске шығарылмады. Осы кездегі неміс әуедегі ұстау радарлары британдықтардан екі жыл қалып қойды. Ұлыбританиядан айырмашылығы, онда негізгі нысаналар жағалаудан бірнеше минуттық ұшу қашықтығында орналасқан, 1940 жылы Францияны басып алғаннан кейін Германиядағы нысаналар одақтастардың әуе базаларынан алыс болды, бұл неміс әуе қорғанысына кіріп келген бомбалаушыларды жоюға көп уақыт берді. Әуедегі радардың орнына олар жердегі жүйелерге сүйенді; нысаналар алдымен "жасушаға" тағайындалған радармен анықталады, содан кейін радар нысананы "көрсету" үшін іздеу шамдарын бағыттап, ұшақтарға борттағы көмексіз шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Кейіннен іздеу шамдары қысқа қашықтықтағы радарлармен алмастырылды, олар ұшақтар мен бомбалаушыларды бақылайтын болды, бұл жердегі операторларға ұшақтарды нысаналарына бағыттауға мүмкіндік берді. 1940 жылдың шілдесіне қарай бұл жүйе Каммхубер желісі ретінде жақсы дамыған және RAF сол кезде жүргізген оқшауланған бомбалаушылардың шағын рейдтерімен күресуге қабілетті екенін көрсетті. Р. В. Джонстың кеңесімен RAF барлық бомбалаушыларын бір "ағынға" жинап, шабуылдау тактикасын өзгертті. Бұл жүйедегі жер бетіндегі бөліктің үстемдігіне әсер етті; "жасуша" үшін бір немесе екі іздеуші немесе радар бар болса, жүйе сағатына шамамен алты рет ұстап алуға қабілетті болды. Қысқа уақыт ішінде барлық бомбалаушы ұшақтарды ұшақтап, бомбалаушылардың басым көпшілігі олардың үстінен ұшып өтіп, ешқашан жоспарланбастан, тіпті шабуылдан да аулақ болды. Неміс жеңісі RAF-ке қарсы күрт төмендеді, 1942 жылдың 30-31 мамырында ең төменгі деңгейге жетті, онда алғашқы 1000 бомбалаушы рейд Кельнге шабуыл жасады, неміс түнгі ұшақтарына тек төрт ұшақты жоғалтты. 1942 жылы немістер Лихтенштейн радарларының бастапқы B/C төмен UHF жолағын және өте шектеулі санда 32 дипольді элементтен тұратын Matratze (матрас) антенналық жүйесін қолдана бастады. Бұл кеш уақыт, және баяу енгізілу, сондай-ақ 1943 жылдың сәуір айында RAF Dyce, Шотландияға ұшып келген, осы радармен жабдықталған Ju 88R 1 түнгі ұшағын британдық радио инженерлерінің қолға түсіруі, оған қарсы шараларды әзірлеуге мүмкіндік берді. Немістер жаңа жиынтырларды енгізуге тырысып, британдықтар оларды бұзуға тырысқан күрес басталды. Алғашқы Лихтенштейн B/C ұшағы ұқсас UHF жолақты Лихтенштейн C 1 ұшағымен ауыстырылды, бірақ неміс түнгі ұшағы 1943 жылдың сәуір айында Шотландияға қонғанда, бұл радар да тез бұзылды. C 1 ұшағын ауыстырған төмен VHF жолақты SN 2 құрылғысы 1944 жылдың шілдесіне дейін салыстырмалы түрде қауіпсіз болды, бірақ бұл үшін үлкен, сегіз дипольді элементтен тұратын Hirschgeweih (бұғы мүйізі) антенналарын пайдалану қажет болды, бұл олардың ұшақтарының жылдамдығын 25 шақырымға дейін төмендетті, оларды британдық түнгі ұшақтары үшін оңай нысанаға айналдырды. 1944 жылдың шілдесінде NJG 2 эскадрильясына тиесілі Ju 88G 1 түнгі ұшағы, SN 2 Лихтенштейн жиынтығымен жабдықталған, қателікпен RAF Woodbridge әуе базасына қонды, бұл ертерек B/C және C 1 жиынтықтарының жаңа, ұзақ толқынды ауыстыру құпияларын ашты. Люфтваффе түнгі ұрыс ролінде бір моторлы ұшақтарды да қолданды, 1939 жылы Arado Ar 68 және ертерек Messerschmitt Bf 109 модельдерімен бастады, оларды кейіннен Wilde Sau (жабайы шошқа) деп атады. Бұл жағдайда, ұшақтар, әдетте Focke Wulf Fw 190, тек бағыт көрсеткішпен және қону шамдарымен жабдықталған, оларға түнде базаға оралуға мүмкіндік берді. Ұшақтар нысаналарын табу үшін, жерден басқарылатын басқа ұшақтар бомбалаушылардың алдына шараптар тізбегін тастады. Басқа жағдайларда, төмендегі жанатын қалалар нысананы көруге жеткілікті жарық берді. Messerschmitt Bf 109G ұшақтары FuG 350 Naxos "Z" радар қабылдағыштарымен жабдықталған G6N және ұқсас модельдерге ие болды, RAF бомбалаушыларының 3 гигагерц жолағындағы H2S шығыстарын анықтау үшін – 1944 жылдың сәуір айында американдықтар жасаған H2X бомбалау радарының алғашқы пайдалануы, 10 ГГц жиілігінде жұмыс істейтін және RAF Pathfinder Mosquitos және USAAF B 24 Liberators Еуропа үстінде пайдалануын бастады, неміс Naxos жабдығы анықтай алмайтын бомбалау радарына ие болды. Naxos радар детекторларымен жабдықталған Bf 109G сериялы ұшақтары сонымен қатар төменнен орташа VHF жолақты FuG 217/218 Neptun активті іздеу радарларымен жабдықталған, сондай-ақ Focke Wulf Fw 190 A 6/R11 ұшақтары да NJGr 10 және NJG 11 эскадрильяларымен түнгі ұрыс ұшақтары ретінде қызмет етті. FuG 217 радарымен жабдықталған жалғыз Fw 190 A 6 Wk. Nr.550214 сирек сақталған. Тиімді Schräge Musik шабуылдық қаруландыруы неміс тілінде үлкен, екі моторлы түнгі ұшақтарға орнатылған жоғарыға қарай атуға арналған автоматты зеңбіректерді білдірді, Люфтваффе, Императорлық Жапон Әскери-теңіз күштері және Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Императорлық Жапон Армиясы қолданды, алғашқы жеңістер Люфтваффе және IJNAS үшін мамыр айында болды. Бұл жаңалық түнгі ұшақтарға бомбалаушылардың көру бұрышынан тыс жерден, төменнен жақындап, шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Сол дәуірдегі бомбалаушылардың көбісі құрсақ бөлігінде қорғаныс қаруларын тасымаған. Schräge Musik жабдықталған ұшақтан жасалған шабуыл бомбалаушы экипажы үшін толық жаңалық болды, олар ұшақ жақын болғанда ғана сезді.