Кіріспе

Тораның бөлігі Матот, Мато, Матот, немесе Матос (מַּטּוֹת, "тайпалар" деген еврейше сөз, бесінші сөз, және бірінші ерекше сөз, парашха) - Тораның 42-ші апталық бөлігі (פָּרָשָׁה, парашха) Тораның жылдық еврей циклында және Тора кітабындағы тоғызыншы. Бұл кітапта Сандар 30:2 - 32: 42 тармақтар жазылған. Бұл кітапта ант беру туралы заңдар, мадияндық қалалардың жойылуы, рубендіктер мен ғадтықтардың Исраилден тыс жерлерде қоныстану туралы келіссөздер туралы айтылған. Параша 5652 еврей әріптерінен, 1484 еврей сөзінен, 112 тармақтан және Тора (סֵפֶר תּוֹרָה, Sefer Torah) түрлiгiнде 190 жолдан тұрады. Яһудилер оны әдетте шілдеде немесе тамыздың басында оқиды. Еврей күнтізбесінде 55 апта бар, ал жалпы жылдағы нақты саны 50 - ден, ал көбейтілген жылдағы саны 54 немесе 55 - ке дейін өзгеріп отырады. Кейбір көтеріліс жылдарында (мысалы, 2014 жылы) параша Матот бөлек оқылады. Көптеген жылдары (диаспора мен Израильде 2035 жылға дейін барлық жылдар) параша Матот келесі параша Масеймен біріктіріледі, бұл апта сайынғы оқулардың қажетті санын қамтамасыз етеді.

Оқулар

Дәстүрлі демалыс күндері Тора оқу кезінде параша жеті оқылымға немесе עליות, алиотқа бөлінеді.

Бірінші оқу Сандар 30: 2 17

Бірінші оқылымда Мұса Исраил руларының басшыларына Құдайдың уәделер туралы өсиеттерін айтты (נדרים, недарим, әдетте "ұсыныс" деп аударылады). Құдайға ант берген адам сол сөзін орындауға міндетті еді. Егер қыз әкесімен бірге тұрып, Құдайға ант берсе, әкесі біліп, оған қарсы болмаса, онда ол сол антын орындауы керек. Ал егер әкесі мұны естіген күні оған тыйым салса, онда ол антын орындамайды, әрі Құдай оны кешіреді. Егер ол күйеуге шығып, күйеуі білгенде оған қарсы болмаса, онда ол сол антын орындайды. Бірақ күйеуі мұны естіген күні оған тыйым салса, онда ол антын орындамайды, әрі Құдай оны кешіреді. Ал жесір әйел не күйеуімен ажырасқан әйел берген анты міндетті түрде орындалуы керек еді. Егер күйеуі сол антты естіп, оған қарсы болмаса, онда ол сол антын орындайды. Бірақ күйеуі мұны естіген күні оған тыйым салса, онда ол антын орындамайды, әрі Құдай оны кешіреді. Егер күйеуі сол антты естігеннен кейін оны бұзса, онда әйелінің кінәсін өзі тартады.

Екінші оқылым Сандар 31:1 12

Екінші оқылымда Құдай Мұсаға мадияндықтарға қарсы соғысуға нұсқау береді, содан кейін ол өледі. Мұсаның басшылығымен әрбір рудан бір мың адам, ал діни қызметкер Елазар ұлы Пінехес діни құралдар мен кернейлерді алып, Мадиянға шабуыл жасап, барлық еркектерді, соның ішінде Мадиянның бес патшасын және Балағам пайғамбарды өлтірді. Исраилдіктер мадияндықтардың қалаларын өртеп, әйелдері мен балаларын тұтқындап, мал-мүлкін олжалап, тұтқындар мен олжаны Мұса мен Елазарға және Исраил халқының бүкіл қауымына Моаб елінің жазығында алып келді.

Үшінші оқылым Сандар 31:1324

Үшінші оқылымда (עליה, aliyah) Мұса әскер басшыларына қызғанышпен қарады, өйткені олар әйелдерді аман қалдырды, өйткені олар Балағамның нұсқауымен исраилдіктерді Пеғор күнәсына батырып, Құдайға қарсы күнә жасады. Мұса исраилдіктерге барлық ер балаларды және жыныстық қатынасқа түскен әйелдерді өлтіріп, ал қыздарды тірі қалдыруды бұйырды. Мұса пайғамбар халыққа қоныстан тыс 7 күн бойы тұруға, өлі адамға тигендердің үшінші және жетінші күндері тазару рәсімінен өтулеріне, сондай-ақ, мата, тер немесе ағаштан жасалған бұйымдарды тазаруларына бұйырды. Елазар әскерлеріне отқа төзімді бұйымдарды - алтын, күміс, мыс, темір, қалайы, қорғасын - алып, отқа салып тазартуды, ал бәрін тазарту суымен тазартуды тапсырды. Елазар оларға жетінші күні киімдерін жуып, тазару керектігін, содан кейін қонысқа кіруге болатынын айтты.

Төртінші оқу Сандар 31:2541

Төртінші оқылымда (עליה, aliyah) Құдай Мұсаға Елазар мен отбасы басшыларымен бірге түгендеуді және олжаны жауынгерлер мен қоғамның қалған бөлігіне тең бөліп беруді тапсырды. Құдай оларға Елазарға және леуіліктерге 500-ден бірін, ал қалған исраилдіктерге 50 - нен бірін Құдайға арнап беруді бұйырды. Мұса мен Елазар Құдайдың бұйрығына сай олжаның 675 мың қой-ешкісін, 72 мың ірі қарасын, 61 мың есекін және 32 мың қыз-келіншегін бөліп алды.

Алтыншы оқу Нұралықтар 32:1 19

Алтыншы оқылымда (עליה, aliyah) көп мал ұстаған рубендіктер мен ғадтықтар Иордан өзенінің шығысындағы Жазер мен Ғилақад жерлерінің мал бағуға қолайлы екенін байқап, Мұсаға, Елазарға және рубасыларға барып, сол жерлерді иелік етуді сұрады. Мұса оларға: "Егер Исраилдің қалғандары шығыс жағалауда тұрса, соғыс бастауға дайынбыз, сонда исраилдіктердің Уәде етілген жерге кіру құлшынысына нұқсан келмей ме?" - деп сұрады. Мұса олардың жағдайын жерді барлап, исраилдіктердің ой-санасын бұрып, жаулап алудан бас тартқан барлаушылармен салыстырды. Олар: "Иордан өзенінің шығысында отарлары мен қалаларын салып, сонда бала-шағаларын қалдырамыз, содан кейін Исраилдің әскерінің алдында шабуыл жасақ ретінде қызмет етіп, елді жаулап алғанша Иорданның батысындағы жерді иемденбейміз", - деп жауап берді.

Жетінші оқу Сандар 32:20 42

Жетінші оқылымда (עליה, aliyah) Мұса былай деді: егер олар мұны жасаса және олардың ішіндегі әрбір шоқ жауынгер Иордан өзенінен өтсе, онда олар Құдай мен Исраил алдында таза болады және бұл жер олардың иелігі болады. Мұса (Ғ.С.) пайғамбардың: "Егер олар (Исраил халқы) өздерінің уәделерін орындамаса, онда олар Құдай алдында күнәлі болып саналады. Мұса Елазарға, Ешуаға және Исраил руларының әулет басшыларына келісімді орындауға нұсқау берді. Осылайша Мұса Ғад, Рубен және Манаса руларының жартысына Иордан өзенінің шығыс жағындағы жерлерді үлестіріп берді. Ғад пен Рубен руларының рулары Иордан өзенінің шығыс жағына қалалар салды. Ал Манаса руының кейбір басшылары Иордан өзенінің шығыс жағындағы қалаларды басып алды.

Үш жылдық цикл бойынша көрсеткіштер

Тораны үш жылдық цикл бойынша оқыған яһудилер парашаны басқа кесте бойынша оқиды.

Сандар 30-шы тарау

Құмран қауымының Дамаскідегі құжаты, егер адам антын орындай ма, жоқ па, білмесе, антын бұзуға тыйым салады.

Сандар 30-шы тарау

Мишнадағы Недарим және Шевуот трактаттары, Тосефта, Иерусалим Талмуды және Вавилон Талмуды Шығыс 20:7-дегі, Леуіліктер 5:110 және 19:12-дегі, Сандар 30:217 және 5Мұса 23:24-дегі ант пен ант туралы заңдарды түсіндірді. Мишнада ант сөздерінің орнына басқа сөздерді айтудың да ант болып саналатыны айтылған. Егер біреу басқа біреуіне: "Менің саған тыйым салған уәдем бар", немесе "Мен сенен бөлініп тұрмын", немесе "Мен сенен бөлініп тұрмын, сенің тамағыңды жеймін немесе сенің тамағыңды татып көремін" десе, онда уәде берген адам тыйым салынған. Раввин Акива "Менің саған келуім тыйым салынған" деген сөздерді қатаң түрде қолданады. Гемарада ант (נֶדֶר, neder) адамның бір нәрсеге тыйым салады, ал ант (שְׁבֻעָה, shevuah) адамды бір нәрсеге байланысты етеді деп үйретілген. Раввин Акива ант ету - өзін-өзі ұстауға кедергі келтіретінін үйретті. Бірақ Иерусалим Талмудында Тораның бізге тыйым салған нәрселері жеткіліксіз деп сұралады, біз өзімізге тағы басқа нәрселерді тыйым салуға тырысуымыз керек. Гемаралар ант беруге тыйым салады. Натан раввиннің айтуынша, ант берген адам биікте ғибадатхана салғаны сияқты, ал ант берген адамды сол биікте құрбандық шалып жатқандай санайды. Гемара раввин Натанның іліміне сүйеніп, анттан босатуды сұрағанның қадірлі екендігін түсіндірді. Бір мидраш екі мың қала иелігіндегі патша Янай туралы әңгіме айтып берді. Олардың барлығы шын ант бергендіктен қиратылған. Бір кісі досына ант етіп, ол сол жерде сол тамақты жеп, сол жерде сол сусын ішетін болады. Мидраш кітабында шындықты айтып ант еткендердің тағдыры осындай болса, өтірік айтып ант еткендердің тағдыры одан бетер құрып кетеді деген тұжырым жасалды. Иерусалим Талмудында Сандар 30:2-де: "Мұса рубасыларға сөйлеген" деп жазылған. Тосефтада "Ол сөзін бұзбасын" деген 4 - жазба 30 - тармақтан ойланып, адам сөзін бұзған, құлшылыққа арналмаған деп қарастырмауы керек деген тұжырым жасалды. Тіпті кейбір нәзік анттар Рабиндарда міндетті емес деп шешілген болса да, Тосефта адам тіпті осындай антты оны жою жоспарымен жасамауы керек деп үйретті, өйткені Сандар 30:3-де былай делінген: "Ол өз сөзін қорламайды". Тосефтада, сонымен қатар, Сандар 30:3-тен дана адам да өзінің антын өз-өзіне бұза алмайды деп тұжырымдаған. Мишна ант бұзу туралы заңның ауада қалғанын және Киелі кітап мәтінінде оған негізделетін ештеңе жоқ деп үйретті. Рав Юда Самуилдің ант бұзу туралы заңның Киелі кітаптағы негізін Сандар 30:3-де: "Ол сөзін бұзбасын" деп тапқанын айтты, бұл "Ол" - ант еткен адам - ант бұзбауы мүмкін, бірақ басқалар оны оны оны бұзуы мүмкін деп үйретеді. Раввиндер Бараитада дана адам антын кейінге қалдырып бұза алады деп үйреткен. Сифрелер неге Сандар 6:14 - те Назиридің антының тиімділігі туралы айтылған, ал Сандар 30:3 - дегі жалпы ереже барлық анттар, соның ішінде Назиридің анттары міндетті екенін үйрету үшін жеткілікті болады. Сифреде Сандар 6:1 - 4-те назирлік ант берген адам кем дегенде 30 күн бойы назирлік міндет атқаратын болады деп ескертілгені түсіндіріледі. Рабба бар бар Хана араб саудагерінің оны Синай тауына алып барып, оның айналасында ақ боз есек тәрізді тұрған шаяндарды көргенін айтып берді. Рабба бар бар Хана Аспан дауысының ант бергеніне өкініп, анттан бас тартатындар туралы сұрағанын естіді. Рабба бар бар Хана раввиндердің алдына келгенде, олар оған антын бұзғаны дұрыс деп айтты. Бірақ Рабба бар бар Хана бұл Топан сумен байланысты ант шығар деп ойлады, Жаратылыс 8:21 -де Құдай әлемді ешқашан басқа топан сумен жоймауға уәде берді. Сонда дін мұғалімдері: "Егер ол ант болса, Көктегі дауыс өкінбейтін еді", - деп жауап берді. Рава Мысырдан шығу 32 - жазбаның 11 - тармағын түсіндіру үшін Сандар 30:3 - ті қолданды. Рава Шығыс 32:11 -де "жалынып сұраған" (וַיְחַל, va yechal) деген термин қолданылғанын, ал Сандар 30:3 -де антпен байланысты "жарату" (יַחֵל, yacheil) деген ұқсас термин қолданылғанын атап өтті. Рава Сандар 30:3-ді Мысырдан шығу 32:11-ге көшіріп, Мысырдан шығу 32:11 Мұсаның Құдай алдында дұға етіп, Мұса Исраилді жою туралы Құдайдың антын күшін жойғанша тұрғанын білдіреді деп түсіндірді, өйткені бір қожайыны адамдар өз анттарын бұза алмайтын болса да, басқалар өз анттарын олар үшін күшін жоя алады деп үйреткен. Раввин Берекия да Рабби Хелбоның атынан Рабби Исактың атынан Мұсаның Құдайға берген антынан бостандық алғанын үйретті. Исраилдіктер алтын бұзау жасағанда Мұса Құдайдан оларды кешіруін сұрады. Бірақ Құдай Мұсаға Шығыс 22:19-да: "Құдайға құрбандық шалған адам толығымен құриды" деп ант бергенін түсіндірді. ...

Сандар кітабының 31 - тарауы

Бір мидраш кітапта Сандар 31:9 - дегі оқиғаның жақын маңына сүйене отырып, "Исраилдіктер Мадияндық әйелдерді тұтқынға алды. Ал Ешуаның пайғамбарлығындағы "Рубен мен Ғад руларының малы өте көп болды" деген сөздерден Құдай Рубен мен Ғад руларының байыуы үшін мадияндықтарды Исраилдің алдында бағындырып жібергенін көреміз. Мидраш бұл оқиғаларды Забур 32 - тармақтың: "Біреуін төмен түсіріп, біреуін жоғары көтеріп, Құдай - төреші" деген сөздерінің дәлелі ретінде келтірді. Құдай Ешуаға былай деп айтқан: "Мен Мұсамен бірге болғанымдай, саған да бірге боламын", - деп Ешуа 1: 5-те жазылған. Раввилер Ешуаның неліктен Мұса сияқты 120 жыл емес, 110 жыл өмір сүргенін (Ешуа 24:29 және Билер 2: 8-де айтылғандай) сұраған. Раввилер түсіндірді: Құдай Мұсаға Сандар 31:2-де "Исраилдің ұрпақтарына мадияндықтардан кек алуды, содан кейін өз халқыңа қосылуды" бұйырғанда, Мұса бұл бұйрықты орындауға кідірмеді, тіпті Құдай Мұсаға ол кейін өлетінін айтса да. Мұсаның бұл әрекеті жайлы Сандар 31:6 - де: "Мұса оларды жіберді", - делінген. Алайда Құдай Ешуаға 31 патшаға қарсы соғысуды бұйырғанда, ол оларды бірден өлтірсе, Мұса сияқты бірден өледі деп ойлады. Ешуа 11:18 - де: "Ешуа ұзақ уақыт бойы сол патшалардың бәріне қарсы соғысты", - делінген. Құдай оған жауап ретінде оның өмірін он жылға қысқартты. Раввилер Сандар 31:⁠6 - дағы " қасиетті ыдыстар " деген сөздің мағынасына қатысты пікірлері әртүрлі болды. Раввин Жоханан Мысырдан шығу 29:29 - дегі "Аронның киімі" деген сөздерді негізге ала отырып, Сандар 31:6 - дегі: "Мұса . . . Діни қызметкер Елазар ұлы Пінехеске, киелі бұйымдарды алып, соғыс жасағына аттан". Алайда Мидраш кітапта Сандар 31:6 - дегі сөздер Келісім сандығына, ал Сандар 7:9 - дегі сөздер " қасиетті орындардың қызметіне" қатысты айтылған деп түсіндіріледі.

Сандар кітабы , 32 - тарау

Бір мидраш кітапта Сандар 32:1 тармағынан рубендіктер мен ғадтықтардың мал-мүліктері көп бай болғаны, бірақ мал-мүліктерін қатты сүйгендіктен исраилдіктерден бөлініп, Исраил елінен тыс жерлерде қоныстанғандары айтылған. Нәтижесінде олар тұтқынға алынған алғашқы рулар болды. 1 Тарихи 5:26 - да былай делінген: "Ассирия патшасы Тилгет-Пилнесер рубендіктерді, ғадтықтарды және Манаса руының жартысын жер аударып алып кетті". "Танна Девей Елияху" (Танна Девей Елияху) сенің шәмбе күнін орнату туралы бұйрыққа (Мысырдан шығу 20:8 және 5 Мұса 5:12) сай өмір сүргеніңді үйретті. Ал егер сендер осы өсиетті бұзсаңдар, онда санақ кітабы 32:1011-де айтылғандай болады: "Осы күні Жаратқан Иенің қаһары лаулап, Ол былай деп ант етті: "Бұл адамдардың ешқайсысы да . . . Сол сияқты, Мидраш рубендіктер мен ғадтықтардың адам өмірінен гөрі өздерінің меншігін жоғары бағалайтынын, мал-мүліктерін балаларына қарағанда көбірек құрмет тұтатынын, Мұсаға Сандар 32:16 - да: "Біз мал-мүліктеріміз үшін осында қоралар, ал кішкентай балаларымыз үшін қалалар саламыз" деп айтқандарын үйретті. Мұса оларға бірінші кезекте дұрыс емес нәрселерді істеу керектігін айтты, Мұса оларға Сандар 32:24-те: "Балаларыңа қалалар, қойларыңа отарлар салңдар!" - деді. Мидраш олардың әртүрлі басымдықтарында Нақылшыл 10:2-дегі сөздердің қолданылуын көрді: "Дана адамның түсінігі оң жағында" - Мұсаға қатысты, ал "Ақымақтың түсінігі сол жағында" - Рубендіктер мен ғадтықтарға қатысты. Құдай Рубен мен Ғад руларының адамнан гөрі малды артық көретіндерін ескертіп, оларға батасын бермейтінін айтты. Мидраш осылайша Нақыл сөздер 20:21 - дегі: "Бастапқыда асығыспен алынған байлық, ақырғы батасыз қалады", - деген сөздердің және Нақыл сөздер 23:4 - дегі: "Баю үшін өзіңді-өзің майытпа, өз ақыл-ойыңа сүйеніп, оны тоқтат!" - деген сөздердің өздеріне қатысты екенін түсінді. Мишнада раввин Мейр Сандар 32:20 мен 29-да бір жағдайдың жағымды да, жағымсыз да айтылғанын атап өтті. Мұса оларға былай деп бұйырды: "Егер Ғад пен Рубен рулары сендермен бірге Иордан өзенінен өтсе, . . . онда оларға Ғилақад жерін үлестіріп беріңдер". Ал Сандар 32:20-де: "Егер олар қаруланып, сендермен бірге өтпесе, онда олар сендердің араларыңда Қанахан елінде өз иеліктерін иемденсін", - делінген. Раввин Мейр әрбір шартты теріс және оң пішінде де, мысалы, Сандар 32:20 және 29-да Гад пен Рубеннің ұрпақтарының жағдайы сияқты, немесе ол міндетті шарт емес деп түсіндірді. Алайда раввин Ханина бен Гамалиел ІІ Мұсаның бұл мәселені екі жағынан да түсіндіргенін айтады. Мишна үйреткендей, ғибадатханадағы теңгеден жиналған ақшаны алып шыққандар бөлмеге кіре алмайды, олар жапсырмалы шапан немесе аяқ киім немесе сандал немесе тефилин немесе амулет киіп жүрсе, егер олар бай болса, адамдар бөлмедегі ақшадан бай болды деп айта алады. Сонымен, Мишнада Құдай алдындағыдай, басқалардың алдында да кінәратсыз болып көріну адамның міндеті деп үйретілген. Сол сияқты, Тосефта Сандар 32:22-ге сілтеме жасап, "Сендер Жаратқан Иеге және Исраилге қарсы таза боласыңдар" деген тұжырымға сүйеніп, қайырымдылық жинау кезінде қайырымдылық жинаушыларға жеке ақшаларын бөлек қалтаға салып, қайырымдылық үшін жинаған ақшадан өз ақшаларын бөліп алуға рұқсат етілмеді, әйтпесе олар қайырымдылық үшін жинаған ақшаның бір бөлігін ұрлап жатқан сияқты. Қайырымдылық үшін ақша жинаған кезде, қайырымдылық жинаушы қайырымдылық жинаушысына ақша берері бар досынан жеке пайдалану үшін ақша ала алмайды, және қайырымдылық жинаушы жолда тапқан ақшаны жеке пайдалану үшін ала алмайды. Бағалылар Бараитада ғибадатхананың нанын пісірген отбасының есімін құрметтейтіндерін үйретті, өйткені олар ешқашан жақсы нанды балаларының қолына беруге рұқсат бермеді. Ал даналар ғибадатханаға хош иісті заттар дайындаған отбасы туралы естеліктерін құрметтейтін, өйткені олар үйлерінің қалыңдықтарына хош иісті заттармен жүруге ешқашан рұқсат бермейтін. Бұл екі жағдайда да отбасылар Мұсаның 4 жазба 32 - тараудағы: "Жаратқан Иенің және Исраилдің алдында таза болыңдар!" деген өсиетті орындау үшін осылай істеді. Бұл халық күнә жасамауы керек дегенді білдіреді.

Арнайы демалыс күнімен байланысы

Хафтараның бірінші өлеңі - Тиша Б'Ав күніне дейінгі үш өлеңнің алғашқысы. Еремия 2:13 тармақтағы хафтара жұбанышпен аяқталады. Гемара Иеремияның Арықтау жырларын жазғанын үйретті, ал яһудилер Арықтау жырларын Тиша Б'Ав күні оқығандықтан, бұл Еремиядан таңдалғанның ескерту хафтарының сериясын бастауының себебі болуы мүмкін.

Киелі кітап

Жаратылыс 28: 20-22 (ұсыныс). Мысырдан шығу 20:7 (негізгі сөздер). Леуіліктер 5:110 (негіздемелер); 19:12 (негіздемелер); 27:125 (негіздемелердің бағасы). Сандар 6:18 (зағаттар); 10:110 (сурнайлар); 13:114:45 (барлаушылар); 18:831 (қасиетшілер мен леуіліктермен бөлісу); 21:2 (зағаттар); 25:1618 (мидиандықтар). 5 - Заң 3: 1220 (Рубендіктер мен ғадтықтар); 23:2224 (ұсыныстар). Ешуа 1:1218 (Рубендіктер мен ғадтықтар); 13:832; 22:134 (Рубендіктер мен ғадтықтар). Билер 6: 1 - 7: 25 (Мидиандықтар). 1 Самуил 1:11 (ұсыныс); 30:2125 (талап-тартуды бөлу). Забур 9:13 (Құдай кек алады); 22:26 (кеңесін өтеу); 37:29 (тәубеге ие болған әділдер); 49:12 (адамдар өз жерлерін өз есімдерімен атайды); 50:14 (кеңесін өтеу); 51:4 (жуу); 66:1314 (кеңесін орындау); 72:14 (жанның құны); 94:1 (кеңес Құдайға тиесілі); 106:2831 (Пеор); 116:15 (жанның құны). Уағыздаушы 5: 3 - 6 (ұсыныстар).

Раби емес ерте кезеңдері

Иосиф Флавий, Яһудилердің көне заттары 4:7:1, 3. 93-94 жылдары. Мысалы, Иосифтың еңбектері: толық және толық, жаңа жаңартылған басылым. Уильям Уистонның аудармасы, 113-14 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1987. Матай 5:3337 Антиохия, шамамен 8090 жылы. (Күні). Құран: 2:224226; 5:89; 9:1213; 16:9192, 94; 66:2 (ұсыныстар).

Классикалық раввиндік

Мишна: Шаббат 24:5; Чагига 1:8; Недарим 1:111:11; Гитин 4:7; Кидушин 3:4; Шевуот 1:18:6; Авот 3:13. 200 жылы Исраил жерінде, мысалы, "Мишна: жаңа аударма" кітабында. Жақып Нойснердің аудармасы, 330, 40630, 49293, 62039, 680 беттер. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1988. Тосефта: Пеа 4:15; Терумот 5:8; Недарим 1:17:8; Сота 7:17; Шевуот 1:16:7; Керитот 4:15. Исраил жері, шамамен 250 жылы. Жақып Нойснердің аудармасы, 1-томы, 73, 161, 208, 785805, 864 беттер; 2-томы, 121944, 1571 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2002 жыл. Иерусалим Талмуды: Терумот 35b; Бикурим 6a; Шаббат 45a; Песахим 74b; Шагига 7ab; Недарим 1a42b; Назир 1a, 17a; Сота 9a; Шевуот 1a49a. Тиберия, Израиль жері, біздің заманымыздың 400 жылы. Мысалы, Талмудта "Ерушальми". Мұғалімдер: Хаим Малиновиц, Исраэль Симха Шорр және Мордехай Маркус, 7, 12, 14, 19, 27, 3334, 36, 46-томдар. Бруклин: Mesorah Publications, 20082020. Сондай-ақ, мысалы, The Jerusalem Talmud: A Translation and Commentary. Жақып Нойснер редакциялаған, Жақып Нойснер, Цвее Захави, Б. Барри Леви және Эдвард Голдман аударған. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2009. Жаратылыс 1:15; 48:10; 55:3; 85:14. Израиль жері, V ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Жаратылыс. Гарри Фридман мен Морис Саймон аударған, 1-томы, 13-14 беттер, 411-12 беттер, 483-84 беттер; 2-томы, 799 бет. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл. Вавилон Талмуды: Берахот 8b, 24a, 32a; Шаббат 16b, 58b, 60a, 63b64a, 157a; Эрувин 63a; Песахим 13a, 66b; Йома 38a, 63b; Мод Катан 9a, 16a; Чагига 10a; Евамот 29b, 53a, 87ab, 93a, 108a; Кетубот 40b, 46b47a, 49a, 52a, 57b, 59ab, 60b61a, 70a, 71ab, 74ab, 101a, 102b; Нед 2a91b; Назир 4b, 12b, 20b, 21b, 23a, 37b, 38b, 61a, 62b; Собура 63a, 43a; Менахим 13a, 43a; Гиттин 13a, 75a, 85a; Киддддхара 38a, 61b; Менахимет 61b, 78a, 78b; Бахаттахада 25b; Баханахима 81a, 49a, 49a, 49a, 52a, 52a, 57b, 59a, 59ab, 60ab; Махимот, 67a, 76a, 76a, 76a, 76a, 76a; Махимет, 76a,a,a,a,a,a,a,b; Махимет,a,a,a,a,a,a,a,a,a,a,a,a,a,a,b,a,a,b,a,a,a,a,a,b,a,a,a,b,a,b,a,a,a,b,c,d,d,d,d,d,d,d,d,d,d,d,d,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e,e, 69,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9,9, Сасанидтер империясы, VI ғасыр. Мысалы, Талмуд Бавли. Мұрағатшы: Исраил Симха Шорр, Хаим Малиновиц және Мордехай Маркус, 72 том. Бруклин: Мезора пабтары, 2006.

Орта ғасырлар

Раши. Комментарий. 30-32-ге дейінгі сандар. Трой, Франция, 11 ғасырдың аяғы. Мысалы, Рашиде. Тора: Рашидің түсіндірмесімен аударылған, түсіндірілген және түсіндірілген. Аударған және түсіндірген: Yisrael Isser Zvi Herczeg, 4-том, 369401-беттер. Бруклин: "Мезора" баспасы, 1997 жыл. Рашбам. Тораға түсініктеме. Троя, 12 ғасырдың басында. Мысалы, Рашбамның Леуіліктер мен Сандар туралы түсініктемесі: Анотацияланған аударма. Мартин И. Локшин редакциялап, аударып шығарған, 285-92 беттер. Провиденс: Браунның еврейлік зерттеулері, 2001. Сандар 22: 1 - 9 . 12 ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Сандар. Джуда Дж. Слоткидің аудармасы, 6-шы том, 85362 беттер. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл. Ыбырайым ибн Езра. Тораға түсініктеме. 12 ғасырдың ортасы. Мысалы, Ибн Езраның "Пятикнижәне түсіндірмесі: Сандар" (Ба Мидбар). Аударған және түсіндірген: Х. Норман Стрикман және Артур М. Сильвер, 23855 бет. Нью-Йорк: "Menorah Publishing Company" баспасы, 1999 жыл. Маймонид. Мишне Тора: Хилхот Швуот (Келісімдер туралы заңдар) және Хилхот Недарим (Келісімдер туралы заңдар). Мысыр, шамамен 1170-1180. Мысалы, Мишне Тора: Сефер Хафлаа: Сөздер кітабы. "Ақ жол" журналының "Ақ жол" журналы, 12237 беттер. Нью-Йорк: Мознаим баспасы, 2003. Маймонид. "Айдасқандарға арналған нұсқаулық" 1-бөлім, 36-тарау; 3-бөлім, 39-тарау, 40-тарау. Каир, Мысыр, 1190 жыл. Мысалы, Мұса Маймонидте. "Айдасқандарға арналған нұсқаулық". Майкл Фридландер аударған, 51, 340, 344-беттер. Нью-Йорк: Довер баспасы, 1956. Езекия бин Маноах. Хизкуни. Франция, шамамен 1240 жыл. Мысалы, Хизкияһу бен Маноах. Чизкуни: Тора түсіндірмесі. Елияху Мунктің аудармасы мен түсіндірмесі, 4-том, 1021 35 беттер. Иерусалим: Ктав баспасы, 2013. Нахманидтер. Тораға түсініктеме. Иерусалим, шамамен 1270 жыл. Мысалы, Рамбан (Нахманид): Тораға түсініктеме: Сандар. Чарльз Б. Шавельдің аудармасы, 4-том, 344-81-беттер. Нью-Йорк: Шило баспасы, 1975 жыл. "Зохар" кітабының 3-бөлігі, 241 б беті. Испания, 13 ғасырдың аяғы. Мысалы, "Зохар" кітабында. Гарри Сперлинг пен Морис Саймонның аудармасы. 5 томдық. Лондон: "Сончино" баспасы, 1934 жыл. Якуб бен Ашер (Баал Ха Турим). Римзе Баал ха Турим. 14 ғасырдың басында. Мысалы, Баал Хатурим Хумаш: Бамидбар/Сандар. Елияху Тугердің аудармасы, редактор және түсіндірмесі Ави Голд, 4-том, 1711 43-бет. Бруклин: "Мезора" баспасы, 2003 жыл. Жақып Бен Ашер. "Перуш әл ха Тора" (Тұрақ). 14 ғасырдың басында. Мысалы, Яков бен Ашер. Тораға бет бұр. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 3-том, 1202-15-бет. Иерусалим: Ламбда баспасы, 2005. Ысқақ бен Мұса Арама. Акедат Ижак (Исақты байлау). 15 ғасырдың аяғы. Мысалы, Ицхак Арама. Акейдат Ицхақ: Рабби Ицхақ Араманың Тораға түсіндірмесі. Елияху Мунк аударған және қысқарған, 2-том, 791-95 беттер. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2001 жыл.

Қазіргі заманғы

Исаак Абраванел. Тораға түсініктеме. Италия, 1492 мен 1509 жылдар аралығында. Мысалы, Абарбанел: Тораға арналған таңдамалы түсініктемелер: 4-томы: Бамидбар / Сандар. Израиль Лазардың аудармасы мен түсіндірмесі, 31824 бет. Бруклин: CreateSpace, 2015 жыл. Обадия Бен Якоб Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Тәржіме және түсіндірме жазбалар Raphael Pelcovitz, 802 13 беттер. Бруклин: "Мезора" баспасы, 1997 жыл. Мұше Әлшіх. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жылы. Мысалы, Моше Алшич. Раввин Моше Альшиштың Тора туралы мидрашы. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 3-том, 926-40-беттер. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2000. Саул Леви Мортейра. Мосей де Меркадоға арналған мақтау сөз. Будапешт, 1652. Марк Саперштейннің. Амстердамдағы жер аударылу: Саул Леви Мортейраның "Жаңа яһудилердің" қауымына арналған уағыздары, 536 бет. Цинциннати: Еврей одағы колледжінің баспасы, 2005. Шаббаттай Бас. Сифсей Хашамим. Амстердам, 1680 жыл. Мысалы, Сефер Бамидбар: Тораның бес кітабынан: Чумаш: Таргум Окелос: Раши: Сифсей Хахамим: Ялкут: Хафтарос, Аврохом Й. Дэвис аударған, 534-89 беттер. Лейквуд Тауншип, Нью-Джерси: Метсуда Публикациялар, 2013. Хаим ибн Аттар. Ор ха Хаим. Венеция, 1742 жыл. Шайим бен Аттарда. немесе Хахаим: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған, 4-том, 1700-39-беттер. Бруклин: Ламбда баспасы, 1999 жыл. Самсон Рафаэль Хирш. Хориб: Яһуди заңдары мен салттары туралы философия. Исидор Грунфельд аударған, 276, 314 бет. Лондон: "Сончино" баспасы, 1962 жыл. 2002 жылы қайта басылған. Бастапқыда Хореб, Versuche über Jissroel's Pflichten in der Zerstreuung деп жарияланды. Германия, 1837 жыл. Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Мысалы, Сэмюэл Дэвид Луццатто. Тора түсіндірмесі. Елияху Мунктің аудармасы мен түсіндірмесі, 4-том, 1113-20-беттер. Нью-Йорк: Ламбда баспасы, 2012. Ехуда Арий Лейб Альтер. Сефат Емет. Гура Калвария (Гер), Польша, 1906 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Сефат Еметтің Тора түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Артур Грин аударған және түсіндірген, 269 74 бет. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1998. 2012 жылы қайта басылған. Александр Алан Штайнбах. "Димаштық патшайым: Жастарға арналған Киелі кітаптағы 54 әңгіме" кітабының 132 - 35 беттерінде қарастырылған. Нью-Йорк: Бехманның еврей кітап үйі, 1936. Джулиус Гринстоун. Сандары: түсіндірмесімен: Киелі жазбалар, 31137 беттер. Филадельфия: еврей баспа қоғамы, 1939 жыл. 2011 жылы "Литературный Лицензинг" баспасында басылып шықты. Г. Хентон Дэвис. "Адамның анты" (The Interpreter's Dictionary of the Bible) 4-ші том, 792-94-беттер. Нэшвилл: Абингдон баспасы, 1962. Дж. Рой Портер. "Ешуаның орнын басуы" Прокламация мен қатысуда: Гвинн Хентон Дэвис құрметіне көне заттың очерктері. Джон И. Дурхам және Дж. Рой Портер редакциялаған, 102 32 бет. Лондон: SCM Press, 1970 жыл. Кэрол Л. Мейерс. "Қосықтардың бастауы: Ертедегі Исраилдегі әйелдер". Biblical Archaeologist, 41-том (3- нөмір) (1978 жылдың қыркүйегі). Филип Дж. Бадд. "Сөздікті түсіндірме" кітабының 5-томы: Сандар, 320-47-беттер. Уэко, Техас: Word Books, 1984 жыл. Пинхас Х. Пели. "Torah Today: A Renewed Encounter with Scripture" 189-93 беттерінде жазылған. Вашингтон, Вашингтон: Б'най Б'рит кітаптары, 1987. Майкл Фишбэйн. "Ежелгі Исраилдегі Киелі кітаптың түсіндірмесі", 82, 171, 25860, 304 беттер. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 1985. Джейкоб Милгром. The JPS Torah Commentary: Numbers: The Traditional Hebrew Text with the New JPS Translation, 250-77, 488-96 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1990. Лоренс Х. Шифман. Ант пен ант туралы заң (Нұм. 30, 316) Задокит фрагменттері және Қиелі кітаптар. Revue de Qumrân, 15-том (1/2) (57/58) (қыркүйек 1991): 199214 беттер. Мэри Дуглас. "Жайдалада: Саналар кітабындағы арамдану туралы ілім" кітабының XIX, 60, 86, 100, 103, 106, 10810, 112, 12021, 123, 126, 135, 141, 147, 160, 17071, 183, 18586, 199, 218, 222, 242 беттерінде қарастырылды. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 1993. 2004 жылы қайта басылды. Джудит С. Антонелли. "Әйелдің анты" "In the Image of God: A Feminist Commentary on the Torah" кітабының 38391 беттерінде. Нортвейл, Нью-Джерси: Джейсон Аронсон, 1995 жыл. Эллен Франкл. "Мириамның бес кітабы: Тораға әйелдің түсініктемесі", 23741 беттер. Нью-Йорк: G. P. Putnam's Sons, 1996 жыл. В. Гюнтер Плаут. Хафтара түсіндірмесі, 407-15-беттер. Нью-Йорк: UAHC Press, 1996 жыл. Сорел Голдберг Лёб пен Барбара Биндер Кадден. "Тораны үйрету: түсініктер мен іс-әрекеттер қазынасы", 278-83-беттер. Денвер: A. R. E. Publishing, 1997 жыл. Сьюзан Фриман. Яһудилік ізгіліктерді үйрету: қасиетті көздер мен өнер іс-әрекеттері, 69-84 беттер. Спрингфилд, Нью-Джерси: А. Р. Е. Publishing, 1999 жыл. (Сандар 30:3). Барух А. Левин. No 2136, 4А том, 423507 беттер. Нью-Йорк: "Анкер" Киелі кітап, 2000. Стейси К. Оффнер. "Әйелдер сөзден гөрі қатты сөйлейді". "Қыздар Тора түсіндірмесі: әйел раввиндардан апта сайынғы 54 Тора порциясына...