Кіріспе

Тора орамаларынан оқылатын еврей дәстүрі – Тора орамаларынан үзінділерді жария оқумен байланысты еврей діни дәстүрі. Бұл термин көбінесе Тора сандығынан ораманы (немесе орамаларды) алып шығу, тиісті үзіндіні ерекше әнмен (троппен) оқу және ораманы (немесе орамаларды) сандыққа қайтару рәсімін білдіреді. Оны «лайн» деп те атайды (lein, lain, leyn, layn; идиш тілінен аударғанда «оқу» деген мағынаны білдіреді). Тораны үнемі жария оқуды Яһуда тұтқындары Вавилоннан қайтып келгеннен кейін Езра кітапханашы енгізген, бұл туралы Нехемия кітабында айтылған (шамамен б.з.д. 537 жыл). Қазіргі заманда православиелік еврейлер Талмуд дәуірінен бері көбінесе өзгермеген белгілі бір тәртіппен Тора оқиды. 19 ғасырдан бері реформалық және консервативтік иудаизм Тора оқу практикасына өзгерістер енгізді, бірақ Тора оқудың негізгі үлгісі көбінесе сақталды:

Аптаның белгілі күндері немесе мерекелерде таңертеңгі немесе түстен кейінгі дұғалардың бір бөлігі ретінде Тора орамасынан Бес кітаптың бір бөлімі оқылады. Сенбі күндері таңертең апталық бөлім (седра немесе параша деп аталады) оқылады, ол жыл бойы Бес кітапты тізбектей оқу үшін таңдалады. Дүйсенбі және бейсенбі күндері келесі сенбілік бөлімнің басы оқылады. Еврей мерекелерінде, Рош Ходеш және ораза күндері сол күнмен байланысты арнайы бөлімдер оқылады. Көптеген еврейлер жыл сайынғы Симхат Тора мерекесін жылдық оқу циклының аяқталуын атап өту үшін сақтайды.

Әдет-ғұрыптың пайда болуы мен тарихы

Нехемия кітабының 8-тарауында Яһуда жер аударылғандары оралғаннан кейін, жазушы Езраның Тораны халық алдында оқуды бастағаны туралы баяндалған. Дегенмен, Тораның аптасына үш рет оқылуы (әрине, онша көп аяттар емес) Мұса заманына дейін жетеді. Тора оқу мицвасы Хакель (Заңды қайталау 31:10–13) Киелі кітаптағы пәрменіне негізделген, онда 7 жыл сайын бүкіл халық – "ерлер, әйелдер және балалар" жиналып, Пятикниженің соңғы кітабы – Заңды қайталаудың көп бөлігін тыңдауға міндетті болған (Талмуд трактатының Сота соңғы тарауларына қараңыз). Оны патша оқып берген. Тора оқу Мишна мен Талмудта, әсіресе Мегилла трактатында талқыланады. Заңды оқудың себебі самариялықтардың түрлі мерекелерге қатысты пікірлеріне қарсы тұру ниеті болған деген болжам бар, сондықтан осы мерекелерге байланысты Пятикниженің үзінділері осы мерекелердің өзінде оқылып, түсіндірілген.

Тора оқылатын кездер

Әр аптаның басындағы (әдетте, жеті бөліктен тұратын алғашқы бөлім) Торадан сенбі күнгі таңғы, дүйсенбі және бейсенбі күнгі қызметтерде оқылады. Әр аптаның толық бөлігі сенбі күні таңертең оқылады. Көптеген маңызды және шағын мерекелер мен ораза күндері сол күнге арналған ерекше Тора оқуларына ие. Тора ораза күндері мен Йом Кипур күндері кешкі қызметте де оқылады. Таңертең Тора оқылғанда, ол Таханун немесе Халелден кейін келеді, ал егер олар оқылмаса, Амидадан кейін оқылады. Тора оқудан кейін жартылай Қадис оқылады. Кешкі намаз кезінде Тора оқылғанда, ол Амидадан бірден бұрын оқылады.

Процедура

"Тораны оқу" термині көбінесе Тораның шиыршығын (немесе шиыршықтарын) сандықтан алып, ерекше әуенмен Тораның үзінділерін оқып, шиыршықты (немесе шиыршықтарды) сандыққа қайта қою рәсімін білдіреді. Тора шиыршығы әсемделген шкафта, яғни қасиетті сандықта сақталады, ол Тора шиыршықтары үшін арнайы жасалған. Қасиетті сандық әдетте ғибадатхананың алдыңғы бөлігінде орналасқан және синагог архитектурасының маңызды бөлігі болып табылады. Оқу үшін қажет болғанда, Тораны қауым ішінде құрметке лайық деп таңдалған адам сандықтан шығарады; оны шығарғанда белгілі дұғалар оқылады. Содан кейін Тораны қызметті жүргізуші бимаға – оқуға арналған платформаға немесе үстелге апарып қояды; осы процесте қауым қосымша дұғалар айтады. Икув керия, қазіргі кезде сирек кездесетін, қауым мүшелерінің шағымдарын Тора сандықтан шығарылған сәттегі қызметке араласу арқылы білдіруге мүмкіндік беретін рәсім болған.

Ағбаға

Сефардтық дәстүрде Тора оқу алдында көтеріледі, және бұл "Levantar" деп аталады, испан тілінде "көтеру" дегенді білдіреді. Йемендік дәстүрде Тора тек парқшасы көтерілгенде ғана тынығады. Ашкеназ дәстүрінде көтеріп алу "Хагбаха" деп аталады және көбінесе оқудан кейін жасалады. Тәртібі ортағасырлық пікірталас нысаны болды, бірақ Кол Боның бұрынғы орны Мұса Иссерлестің орнына жол берді және тек бірнеше ашкеназдық қауымдастықтарда сақталады. Екі құрметті адам шақырылады: Магбиа ("көтергіш") "Хагбаха" ("Тораны көтеру") орындайды және Тораның еврей мәтінін барлығына көрсетіп, содан кейін Голель ("орағыш") "Гелила" ("Тораны орау") орындайды және қақпақты, белбеуді, тәжді және/немесе басқа да әшекейлерді кигізеді (бұл рөл бастапқыда ерекшеленген, бірақ қазір көбінесе кәмелетке толмағандарға беріледі). Консервативті, реформалық, реконструкциялық және кейбір ашық ортодоксалдық қауымдастықтарда бұл рөлдерді әйелдер де орындай алады. Әйелдер үшін тиісті атаулар "Магбиха" және "Голелет". Раши Мегилла 32а-да бұл рөлдерді бастапқыда бір құрметті адам орындағанын айтады. "Хагбаха" орындалғанда, қауым кішкентай саусақтарымен Тораға бағыттап, Естер 4:44-ті оқиды: "Бұл – Мысықтың Израиль халқына бұйырған заңы", сондай-ақ: "Құдайдың сөзімен, Мұса арқылы". Бағыттау әдетінің нақты шығу тегі белгісіз. Ортағасырлық ашкеназдық әдет (Мұса Иссерлестің айтуынша) "Хагбаха" кезінде Тораға иілу болған; Мордехай Криспин (Родостан, шамамен 1730-1790 жж.) 1836 жылы немересі жариялаған еңбегінде бұл туралы айтқан; кішкентай саусақпен бағыттау 1912 жылғы еврей энциклопедиясында алғаш рет "орыс" әдеті ретінде тіркелді, ал 1969 жылы Меам Лоэз жүйелендірді. Меам Лоэзға ХХ ғасырда қосымшалар ашкеназдық Шмуэль Кройзер жазды, бірақ еңбектің сефардтық беделі бұл әдетті сефардтық және ашкеназдық еврейлер арасында кеңінен таратуға көмектесті. (Бұл мұндай адамдардың болуын болжайды; егер олар болмаса, не істеу керектігі туралы ережелер бар.) Алғашқы екі алиот "Кохен" және "Леви" деп аталады, ал қалғандары олардың нөмірімен (иврит тілінде) белгіленеді. Бұл тәжірибе кейбір консервативті синагогаларда да қолданылады, бірақ барлығында емес. Реформалық және реконструкциялық иудаизм Киелі кітаптағы діни қызметкерлер мен леуиліктердің ұрпақтары үшін арнайы рәсімдік рөлдерді жойды. Әр олей Тораға шақырылғаннан кейін оған жақындап, бата оқып, бір бөлігі оқылады, содан кейін олей тағы бір батамен аяқтайды. Содан кейін келесі олей шақырылады. Ашкеназдық қауымдастықтарда, сондай-ақ кейбір сефардтық қауымдастықтарда габбай бірінші адамды Тораға шақырғанда еврейше аят оқиды. Содан кейін ер адамдарды шақырады: "Яамод (Тұрсын), [аты] бен (ұлы) [әкесінің еврей аты] [Ха Кохен (Кохен) / Ха Леви (Левит)] (алиеттің еврейше аты)". (Консервативті және реформалық синагогаларда әйелдер алиет ала алады, әйелдерді шақырады: "Таамод (Тұрсын), [аты] бат (қызы) [әкесінің еврей аты] [Ха Кохен (Кохен) / Ха Леви (Левит)] (алиеттің еврейше аты)". Кейбір теңдікшіл қауымдастықтарда ананың еврей аты әкемен бірге қосылады немесе бір жынысты ата-аналар болған жағдайда екі ата-ана да кіреді). Бұл алиеттерден кейін жартылай қадиш оқылады. Егер Тораны түстен кейін оқыса, қадиш осы уақытта емес, Тора сандыққа қайтарылғаннан кейін оқылады.

Гелила

Оқылғаннан кейін, егер Тора ағаштан жасалған қобшыда болмаса, Голель ("ораушы") Гелила ("орау") амалын жасайды, сосын Тораны белдеумен байлап, Тораның жамылғысын ауыстырады. Бұл құрмет кейде бар-мицва жасына жетпеген балаға беріледі.

Мафтир

Хафтара оқылатын күндері (төмендегі Хафтараны қараңыз), қадис соңынан соңғы алия оқылады, ол мафтир деп аталады. Сол алияға шақырылған адам да "мафтир" деп аталады. Мереке күндері мафтир Иерусалим ғибадатханасында сол мереке күні шалынған құрбандықтарды сипаттайтын Таурат аяттарынан оқылады. Прогрессивті синагогаларда басқаша оқулар оқылуы мүмкін. Сенбі күні мафтир – паршаның соңғы бірнеше аятының қайталануы. Ораза күнінің түстен кейінгі және Йом Кипур күні Таурат оқылғанда үшінші алия мафтир саналады және одан кейін бірден хафтара оқылады.

Хафтара

Сенбі және мереке күндері таңдары, сондай-ақ Тиша Б'ав күні таңертең (көптеген қауымдарда), ораза күндерінің кешкі уақыты (көптеген қауымдарда) және Йом Кипур күні Тора оқуы хафтарамен аяқталады – Пайғамбарлар кітабынан оқылған бөлім. Хафтара көбінесе сол күнгі Тора оқуымен, мереке тақырыбымен немесе жыл мезгілімен байланысты болады.

Тораны қайтару

Мұнан кейін Тораның кітабы арнайы дұғалармен бірге тағы да сандығына қойылады. Хазан Тора кітабын оң қолына алып, «ХаШемнің атын мақтасын, өйткені оның аты ғана биікке көтеріледі» деп оқиды. Сосын қауым 148-ші псалмның 13-14 аяттарымен жауап қайырады.

Оқығандары

Апталық оқулар циклі бекітілген. Еврей күнтізбесі жылдан жылға өзгеретіндіктен, кейде екі оқу біріктіріліп, бір жыл ішінде Тораның бес кітабының барлығы оқылып бітіріледі.

Апталық мөлшер

Шаббат күні таңертең апталық Тора бөлігі (параша) оқылады. Ол жеті немесе одан көп алиотқа (алиот туралы толық мәлімет жоғарыда келтірілген) бөлінеді.

Яһуди мерекелері

Яһуди мерекелерінде оқылатын мәтін сол күнгі мерекеге қатысты болады. Мысалы, Пасха мерекесінде қауым сол мерекемен байланысты бес кітаптың (Тораның) әртүрлі бөлімдерін оқиды.

Арнайы оқулар үшін кезектілік тәртібі

Бірнеше ерекше оқиға бір уақытта орын алса, олардың арасында белгілі бір рет сақталады. Әдетте, егер маңызды еврей мерекелері Шаббат күніне келсе, мерекелік бөлім оқылады, бірақ ол Шаббатқа арналған жеті бөлікке бөлінеді, мерекеге қатысты бөлімдер санына емес. Шаббат Пасханың (Шол ХаМоэд) немесе Суккоттың аралық күндерімен бірдей болғанда арнайы оқылым болады. Дегенмен, егер Шаббат Рош Ходеш (Жаңа ай) сияқты маңызды емес мерекелермен бірдей болса, Шаббатқа арналған қалыпты оқылым оқылады, сондай-ақ осы оқиғаға қатысты қосымша оқылым (мафтир) оқылады. Егер мүмкін болса, қосымша оқылым екінші паршадан оқылады. Сирек жағдайларда, мысалы, Рош Ходеш Шаббат күніне түсіп, сол күні басқа мереке де болса, немесе Пасхаға дейін оқылатын төрт қосымша оқылымның бірі орын алса, екі қосымша оқылым оқылады және үш парша (бар болса) қолданылады.

Симхат Тора

Симхат Тора күні апталық оқулар аяқталады және бұл күн Торамен байланысты әртүрлі дәстүрлермен тойланады. Көптеген қауымда Тора түнде оқылады – бұл ерекше оқиға, оған жеті айналым ән мен би (хакафот, жекеше – хакафа) ілеседі. Кейбір қауымдарда хакафоттар Тора оқылмай-ақ өткізіледі. Хакафот кезінде синагогтың көптеген немесе барлық Тора орамалары Киелі сандықтан шығарылып, қауым мүшелерімен бірге биманың айналасында айналдырылады. Симхат Тора күні (иудаизмде түннен кейін күн келеді) кейбір қауымдар ән мен бидің жеті айналымын түрлі деңгейде қайталайды, ал басқаларында Тора орамалары тек символдық түрде биманы (жеті рет) айналып өтеді. Содан кейін көптеген қауымдар қауымның әрбір мүшесін алияға шақыру дәстүрін сақтайды, бұл күннің бес алиясын қайта-қайта оқу арқылы іске асырылады. Бұл процесті жылдамдату үшін қауым мүшелерін бірнеше бөлмеге бөліп, әр бөлмеге Тора оқу үшін әкеледі. Әдеттегі алиялардан кейін қауымның ең құрметті мүшесіне Хатан Тора ("Тораның күйеуі") құрметі беріледі, ол сол жылғы оқуды аяқтау үшін Тораның қалған аяттарын оқитын алияға шақырылады. Тағы бір қауым мүшесі Хатан Берешит ("Жаратылыстың күйеуі") құрметіне ие болып, Жаратылыс кітабындағы жаратылыс туралы әңгімені қамтитын Тораның алғашқы аяттарын оқитын алия алады (көбінесе Тораның екінші данасы қолданылады, себебі қауым күтіп тұрғанда біріншісін толығымен айналдырудың қажеті жоқ). Содан кейін қызмет әдеттегідей жалғасады, Симхат Тораға арналған мафтир мен хафтара оқылады.

Православ қауымдары

Талмудта «Тораны оқу үшін кез келген адамды, тіпті жасөсперімді, тіпті әйелді шақыруға болады, бірақ біздің ғалымдарымыз әйелдерді Кевод Хацибур (қауымның құрметі; Мегилла 23а) үшін шақырмау керектігін үйретті». Бұл мәлімдеме «Шулхан Арух», «Орах Хайим» 282:3-те де кездеседі. Осыған сәйкес, көптеген ортодоксал қауымдарда тек ер адамдар ғана Тораға шақырылады. Бұл ұғым әртүрлі дереккөздерде әртүрлі жолдармен түсіндіріледі. Бұл қауымды қорлайтын болар, себебі сырттан қарағанда қауымдағы ер адамдардың Торадан оқуға жеткілікті білімі жоқ сияқты көрінеді, өйткені қауымда оқи алатын ер адамдар болғанда әйелдерді Тора оқуға шақырмас еді. Бұл қауымға қажетсіз қиындықтар тудырады немесе синагог қызметінің қадір-қасиеті мен лайықтылығын бұзады. Талмуд және «Шулхан Арух» дәуірінде әйелдер қоғамда екінші дәрежелі мүшелер саналды, сондықтан олар қауымның лайықты өкілдері бола алмады.

Дәстүрлі қауымдар

Мендель Шапиро және Дэниел Спербер әйелдерге сенбі күні Тораны редовно оқуға қатысуға рұқсат береді, бұл "серіктестік минян" деп аталады. Бұл жаңашылдық ортодоксалды қауымдастықтарда, оның ішінде дерлік барлық жаңашыл ортодоксалды қауымдастықтарда қабылданбайды. Белгілі жаңашыл ортодоксалды поскимдер, соның ішінде Гершель Шахтер, Мордехай Виллиг, Ниссон Альперт және басқалар, бұл амалға рұқсат жоқ деп үкім шығарды. Аз ғана жаңашыл ортодоксалды қауымдар әйелдерге арналған ғана дұға тобын құрды, онда әйелдерге әйелдер аудиториясына Тора оқуға рұқсат беріледі, бірақ баталар, алиоттар немесе осымен байланысты литургиясыз. Ұлттас бас раввині, раввин Ефрем Мирвис, әйелдерге Біріккен синагогтарда Торадан оқуға рұқсат етілмейтінін мәлімдеді.

Консервативті, реформашы, қайта құрушы және жаңартушы

Консервативті қауымдардың көпшілігі, бірақ барлығы емес, әйелдерге оқудың кем дегенде бір бөлігінде алияға шығуға рұқсат береді. Көптеген консервативті қауымдар, сондай-ақ реформалық, қайта құрушылық және жаңарушылық қауымдардың көбі гендерлік теңдікті толыққанды қолдайды.