Кіріспе

Француз мемлекет қайраткері – 17 ғасырдағы француз мемлекет қайраткері Матье Моле (1584 – 3 қаңтар 1656) – француз мемлекет қайраткері.

Өмірбаян

Эдуард Моле (1614 жылы қайтыс болған), бір кезде бас прокурор болған ол Орлеан университетінде білім алған. 1606 жылы кеңесші болып бекітілді, 1610 жылы президент реквизит болды, 1614 жылы Николя де Бельеврден кейін бас прокурор болды және 1617 жылы Руанда шақырылған салтанатты жиналысқа қатысты. Ол саяси қылмыстармен айыпталған тұтқындарды соттау үшін арнайы трибуналдар немесе комиссиялар құруға қарсы күресті, ал Луи мен Мишель де Марилак ісіндегі табандылығы үшін 1631 жылы қызметтен шеттетіліп, өзін қорғау үшін Фонтенблоға баруға бұйрық берілді. Осыған дейін Моле кардинал Ришельемен жақсы қарым-қатынаста болған, бірақ Порт-Рояль доктриналарына бейімділігі олардың арасындағы келіспеушілікті күшейтті. Ришелье қайтыс болғаннан кейін ғана ол өзінің досы, Сент-Сиран аббатының босатылуын қамтамасыз ете алды. 1641 жылы ол парламенттің бірінші президенті болып тағайындалды, бұл ретте палаталардың жалпы жиналысын патшаның тікелей бұйрығысыз өткізбеу шарты қойылды. Ришелье қайтыс болғаннан кейін парламенттің талаптары артты; мұрагерлік магистратура штаттар генералының функцияларын өзіне алды, ал 1648 жылы парламент басқа егеменді соттармен (cour des aides, grand conseil және cour des comptes) бірге жиналып, патшаның бекітуіне жиырма жеті баптан тұратын ұсыныс жасады, бұл мәні жағынан жаңа конституцияға тең болды. Анна Австрия мен парламент арасындағы ұзақ созылған қақтығыста Моле парламенттің құқықтарынан бас тартпай, келісімшіл рөл атқарды. Баррикадалар күні (26 тамыз 1648) деп аталатын халық толқуы кезінде ол Пьер Бруссель мен оның әріптестерін босатуды талап ету үшін Мазарин мен патшайымды іздеді, олардың ұсталуы оқиғаның бастапқы себебі болған еді. Келесі күні парламент Моле талабын қайталау үшін шерумен өтті. Қайтып келе жатқанда, оларды халық тоқтатты. Моле Бруссель немесе Мазаринды кепіл ретінде әкелмесе, өліммен қорқытты. Көптеген судьялар қашып кетті; қалғандары, батыл Моле бастаған, Корольдік сарайға оралды, онда Анна Австрия тұтқындарды босатуға көндірілді. Моледің ұсыныстары бірінші Фрондтың басталуын тоқтата алмады, бірақ ол 1651 жылы Руйель бейбітшілігін келістірді және Конде мен кардинал де Ретцтің жақтастары арасындағы қақтығысты сот аумағында болдырмады. Ол өзіне немесе отбасына арнаулы сыйлықтарды қабылдаудан бас тартты, бірақ мөр сақтаушысы болды, осы қызметте соттың соңынан еруге мәжбүр болды, сондықтан парламент президенті қызметінен кетті. Моледің естеліктері Société de l'histoire de France үшін (4 том, 1855) Аим Шампольон Фигек редакциялап шығарды, ал оның өмірбаяуын барон АГП де Баранте Le Parlement et la Fronde (1859) еңбегінде жазды. Омер Талон мен Де Ретцтің естеліктерін де қараңыз.