Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Таиландтағы маңызды өзен
Major river in Thailand
Чао Пхрая ( /tʃ//aʊ// //p//r//ə/'/j//ɑː/ немесе /tʃ//aʊ/'/p//r//aɪ//ə/; [[wikt:เจ้าพระยา]]) Таиландтағы маңызды өзен болып табылады.
The Chao Phraya (,/tʃ//aʊ// //p//r//ə/'/j//ɑː/ or /tʃ//aʊ/'/p//r//aɪ//ə/; [[wikt:เจ้าพระยา, , or ) is the major river in Thailand,
1891 жылдан 1896 жылға дейін Сиамдағы Тау-кен департаментінің директоры болған Х. Уоррингтон Смит оны 1898 жылы алғаш рет жарияланған кітабында "Мае Нам Чао Пхрая" деп атаған. Таиландтағы ағылшын тіліндегі БАҚ-та Чао Пхрая өзені атауы көбінесе "патшалар өзені" деп аударылады.
H. Warington Smyth, who served as Director of the Department of Mines in Siam from 1891 to 1896, refers to it in his book first published in 1898 as "the Mae Nam Chao Phraya". In the English language media in Thailand, the name Chao Phraya River is often translated as river of kings.
Тарих
Чао Пхрая өзенінің алабында Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең алғашқы өркениеттер қалыптасты, оның ішінде ежелгі Мон мемлекеті және 7-11 ғасырлардағы Дваравати өркениеті ерекше көзге түседі. Өзен Лаво мемлекеті үшін маңызды рөл атқарды, ол Жоғарғы Чао Пхрая аңғарындағы сол жағалауда орналасқан болатын. Лаво мемлекетінен кейін келген мемлекеттерде де Чао Пхрая өзінің маңыздылығын сақтап, Аёдхая мемлекетінің негізін қалады, ол кейіннен 14 ғасырда Аютая мемлекетінің құрамына кірді. Аютая мемлекеті қазіргі Таиландтың (бұрынғы Сиам) алғы күші болды. 1782 жылы өзеннің шығыс жағалауында Раттаносин (Бангкок) құрылғаннан кейін өзеннің маңызы арта түсті. Бангкок қаласының Чао Пхрая өзенінің шығыс жағалауында орналасуы Сиам мемлекетін батыстан келген Бирма шапқыншылығынан қорғады.
On the basins of Chao Phraya River rose the earliest civilizations in the south east Asia, most notably the ancient Mon kingdom and the civilization of Dvaravati from the 7th century to the 11th century, the river played a crucial role in the Lavo kingdom that existed on its left bank in the Upper Chao Phraya valley, Chao Phraya maintained its role in the kingdoms that succeeded the Lavo kingdom, forming the bases of the Ayodhaya kingdom, that was later incorporated into the Ayutthaya Kingdom in the 14th century, which itself was precursor of modern Thailand (known formerly as Siam), the river became very significant after the establishment of Rattanakosin (Bangkok) in 1782 on its east bank, the location of Bangkok on the east bank of Chao Phraya River ensured protection to Siamese kingdom from the Burmese invasions coming from the West.
География
Чао-Фрая өзені Нахон-Саван провинциясындағы Нахон-Саван (Пак Нам-Фо деп те аталады) қаласында Пинг және Нан өзендерінің қосылған жерінен басталады. Содан кейін ол орталық жазықтан Бангкок пен Таиланд шығанағына қарай оңтүстікке ағады. Чай-Нат қаласында өзен негізгі арнаға және Та-Чин өзеніне бөлінеді, ол негізгі өзенге параллель ағып, Самут-Сахонда Бангкоктан батысқа қарай Таиланд шығанағына құяды. Чао-Фрая бөгетінен төмен жатқан аласа аллювиалды жазықта негізгі өзеннен таралған көптеген шағын каналдар (хлонгтар) бар. Хлонгтар аймақтың күріш егістіктерін суару үшін пайдаланылады. Өзеннің шамамен координаттары 13°N, 100°E. Бұл аймақта жылына шамамен 1000 мм-ден астам жауын-шашын түсетін ылғалды муссондық климат орналасқан. Температура Бангкокта жоғары болады.
The Chao Phraya begins at the confluence of the Ping and Nan rivers at Nakhon Sawan (also called Pak Nam Pho) in Nakhon Sawan province. After this, it flows south for from the central plains to Bangkok and the Gulf of Thailand. In Chai Nat, the river then splits into the main course and the Tha Chin River, which then flows parallel to the main river and exits in the Gulf of Thailand about west of Bangkok in Samut Sakhon. In the low alluvial plain which begins below the Chao Phraya Dam, there are many small canals (khlong) which split off from the main river. The khlongs are used for the irrigation of the region's rice paddies. The rough coordinates of the river are 13 N, 100 E. This area has a wet monsoon climate, with over of rainfall per year. Temperatures range from in Bangkok.
Өзен инженерлігі
Аюттхая дәуірінде төменгі Чао-Фраяда адам жасаған бірнеше өзгерістер болды. Өзендегі үлкен иірімдерді айналып өту үшін бірнеше қысқа арналар салынды, бұл астанадан теңізге дейінгі сапарды қысқартты. Өзеннің ағысы содан бері осы каналдардың көпшілігі арқылы өтеді. 1538 жылы Тайландтағы алғашқы ұзақ каналды өзен инженерлік жұмысы патша Чайрачатираттың бұйрығымен қазылды. Ол "Кхлонг Лат" деп аталды және бүгінде Кхлонг Бангкок Нойдың бір бөлігін құрайды. Ол Сиам шығанағынан сол кездегі астана Аюттаяға дейінгі кемелердің жолын 13–14 км-ге қысқартты. 1542 жылы "Кхлонг Лат Бангкок" деп аталатын екі километрлік канал аяқталды. Содан кейін Чао-Фрая жаңа канал бойымен бұрылып өтті, ал оның ескі ағысы Кхлонг Бангкок Ной мен Кхлонг Бангкок Яйдың бөлігіне айналды. Бұл өзен жолын қысқартқандығы айтылады. Осы салалардың барлығы (соның ішінде кіші кхваэ өзендері) ағаш тәрізді кең тарамды құрайды, оның тармақтары Таиландтың орталық және солтүстік провинцияларының дерлік барлығынан өтеді. Нан және Йом өзендері Фицанулоктан Нахон-Саван провинциясының солтүстігіндегі Чумсаенгке дейін дерлік параллель ағып өтеді. Ван өзені Так провинциясының Сам Нгао ауданында Пинг өзеніне құяды.
The lower Chao Phraya underwent several human made modifications during the Ayutthaya period. Several shortcut canals were constructed to bypass large loops in the river, shortening the trip from the capital city to the sea. The course of the river has since changed to follow many of these canals. In 1538, Thailand's first river engineering of a long canal was dug at the order of King Chairachathirat. It was called "Khlong Lat", and today forms a part of Khlong Bangkok Noi. It shortened the route by 13–14 km for ships from the Gulf of Siam to the then capital city, Ayutthaya. In 1542, a two kilometer long canal, "Khlong Lat Bangkok", was completed. The Chao Phraya then diverted along the new canal, its old course becoming part of Khlong Bangkok Noi and Khlong Bangkok Yai. It is said to have shortened the river route by Each of these tributaries (and the Chao Phraya itself) is augmented by minor tributaries referred to as khwae. All of the tributaries, including the lesser khwae, form an extensive tree like pattern, with branches flowing through nearly every province in central and northern Thailand. The Nan and the Yom River flow nearly parallel from Phitsanulok to Chumsaeng in the north of Nakhon Sawan Province. The Wang River enters the Ping River near Sam Ngao district in Tak Province.
Ұзындығы
Ең көп қабылданған көзден, яғни Пинг және Нан өзендерінің Нахон-Савандағы қосылған жерінен өлшенгенде, өзеннің ұзындығы құрайды. Алайда, ең ұзын көзден, яғни Нан өзенінің Луангпрабанг тауларындағы бастауынан өлшенгенде, өзеннің ұзындығы құрайды.
When measured from the most commonly accepted source, which is the confluence of the Ping and Nan River in Nakhon Sawan, the river measures However, when measured from the longest source, which is the origin point of the Nan River in the Luang Prabang Range, the river measures .
Балық
[[Файл:Жиңіс Барб. Жас балықтардың саны шамамен 700 мыңға жетеді, бірақ олардың табиғи популяциясы Чао-Фраяда жойылған. Ең көп түрлі туысы - 108 түрі бар Cyprinidae. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы құрлықтағы осындай қауіп-қатер деңгейі жоғары тұщы сулы аймақ - Меконг өзенінің төменгі жағы. Сонымен қатар, жақын эндемикалық ципринид Balantiocheilos ambusticauda туралы соңғы деректер жоқ және ол жойылған болуы мүмкін. Әлемдегі ең ірі тұщы су балықтарының үшеуі өзенге тән, бірақ олардың бәріне қатты қауіп төніп тұр: құрып кету қаупі төнген алып барб (жапайы популяциялар Чао-Фраядан жойылған, бірақ басқа жерлерде сақталған), құрып кету қаупі төнген алып пангазиус және құрып кету қаупі төнген алып тұщы су шағаласы. Қауіпке ұшыраған қызыл құйрықты қара акула, Чао Фрайяға тән кішкентай түрлі-түсті ципринид, аквариум саудасында көптеп кездеседі, бірақ қалған жалғыз жабайы популяция - аз жерді қамтитын бір ғана жерде. Қауіпке ұшыраған карлик лоуч, аквариум саудасы үшін көптеп өсірілген тағы бір түр, Чао Фрайядағы оның көп бөлігінен жойылған. Сиамдық жолбарыстың құрып кету қаупі төнген түрі Чао-Фрая мен Мей-Клонгтан толықтай жойылған, бірақ Меконг алабында шағын популяциялар сақталған. Баса балығы Чао-Фрая және Меконг өзендерінен алынып, маңызды тағамдық балық болып табылады және оны фермаларда да өсіреді. Баспалдақ балық, көк панхакс, азиялық шырылдақ балық, алып инебас, жолақты инебас, жүретін балық, жолақты лоуч, бірнеше Yasuhikotakia лочтары, жылтыр барб, сиамдық су өсімдіктерін жейтін балық, күміс барб, жемішті данио, раушан акула, Hampala барб, қара акула-минка, Leptobarbus rubripinna, ұзын кеуде қанатты минка, сүйекті ерін барб, Жюльеннің алтын карпы, қара жолақты расбора, қайшықұйрықты расбора, Tor tambroides, қабыршақты жолбарыс балығы, мәрмәр гобиі, қытай су өсімдіктерін жейтін балық, алып қанатты балық, клоун қанатты балығы, алып гурами, бірнеше Trichopodus гурамилері, жарықтандырылған акула, бірнеше Pangasius, Belodontichthys truncatus, бірнеше Phalacronotus шеатфиштары, бірнеше Wallago балықтары, ірі қабыршақты садақ балығы, ұсақ қабыршақты садақ балығы және күрескен жартылайбалық сияқты көптеген басқа да түрлер Чао-Фрая алабына тән, олар аквариум саудасында немесе маңызды тағамдық балық ретінде танымал.
[[File:Giant Barb. jpg|thumb|The giant barb is one of the world's largest freshwater fish weighing up to , but the natural population has been extirpated from Chao Phraya. By far the most diverse family is Cyprinidae with 108 species. Within mainland Southeast Asia, the only freshwater region with similar high levels of threat is the lower Mekong. Recent records of the near endemic cyprinid Balantiocheilos ambusticauda are also lacking and it is possibly extinct. Three of the largest freshwater fish in the world are native to the river, but these are all seriously threatened: the critically endangered giant barb (wild populations have been extirpated from Chao Phraya, but remain elsewhere), critically endangered giant pangasius, and endangered giant freshwater stingray. The critically endangered red tailed black shark, a small colourful cyprinid that is endemic to Chao Phraya, is commonly seen in the aquarium trade where it is bred in large numbers, but the only remaining wild population is at a single location that covers less than The endangered dwarf loach, another species bred in large numbers for the aquarium trade, has been extirpated from most of its range in Chao Phraya. The critically endangered Siamese tigerfish has been entirely exirpated from Chao Phraya and Mae Klong, but small populations remain in the Mekong basin. thumb|Basa fish from the Chao Phraya and Mekong is an important food fish, and it is also farmed. Many other species that either are prominent in the aquarium trade or important food fish are native to the Chao Phraya basin, such as the climbing perch, blue panchax, Asian bumblebee catfish, giant snakehead, striped snakehead, walking catfish, banded loach, several Yasuhikotakia loaches, tinfoil barb, Siamese algae eater, silver barb, pearl danio, rainbow shark, Hampala barb, black sharkminnow, Leptobarbus rubripinna, long pectoral fin minnow, bonylip barb, Jullien's golden carp, blackline rasbora, scissortail rasbora, Tor tambroides, finescale tigerfish, marble goby, Chinese algae eater, giant featherback, clown featherback, giant gourami, several Trichopodus gouramis, iridescent shark, several Pangasius, Belodontichthys truncatus, several Phalacronotus sheatfish, several Wallago catfish, largescale archerfish, smallscale archerfish, and wrestling halfbeak.
Ластану
Тайландтың ластануды бақылау департаменті (PCD) Тайланд шығанағының жоғарғы бөлігіне құятын ірі өзендердің су сапасы соңғы он жылда күрт нашарлағанын хабарлады. Департамент төменгі Чао-Фрая өзенінде бактериялар мен фосфаттар, фосфор және азоттан туындаған қоректік заттардың ластануын анықтады. Қоректік заттардың артық болуынан балдырлар экожүйелердің көтере алмайтын қарқынмен өседі, бұл судың сапасына, су жануарларының қоректік ресурстарына және теңіз мекендеу орындарына зиян келтіреді. Сондай-ақ, бұл балықтардың тіршілік етуіне қажетті оттегінің мөлшерін азайтады. PCD Бангкоктың Банг Кхун Тхян ауданындағы Чао Пхрая өзенінің сағасындағы су сапасын 2014 жылғыдан да нашарлап, "өте нашар" деп бағалады, және олардың зерттеулері үй шаруашылықтары, өнеркәсіп және ауыл шаруашылығынан өзенге көп мөлшерде сарқынды сулар төгіліп жатқанын көрсетті. Сонымен қатар, жыл сайын 4 мың тонна пластик Таиланд шығанағына ағып түседі. Бұған қарсы шара ретінде Таиландтың теңіз және жағалау ресурстары департаменті (DMCR) The Ocean Cleanup ұйымымен өзенге Interceptor Original орналастыру туралы келісімге келді, бұл ұйымның күн энергиясымен жұмыс істейтін автоматтандырылған жүйелерінің бірі. 2022 жылға дейін жүйе әлі іске қосылмаған.
The Thai Pollution Control Department (PCD) reports that the water quality of major rivers flowing into the upper Gulf of Thailand has seriously deteriorated in the past decade. The department found the lower Chao Phraya contains bacteria and nutrient pollution from phosphates, phosphorus, and nitrogen. Nutrient pollution causes algae to grow faster than ecosystems can handle, harming water quality, food resources for aquatic animals, and marine habitats. It also decreases the oxygen that fish need to survive. PCD rated water quality at the mouth of Chao Phraya at Bangkok's Bang Khun Thian District as "very poor", worse than in 2014, and their findings indicated large amounts of wastewater were discharged into the river from households, industry, and agriculture. In addition, 4,000 metric tons of plastic flows down the river into the Gulf of Thailand every year. To counter this, Thailand's Department of Marine and Coastal Resources (DMCR) signed an agreement with The Ocean Cleanup organization to deploy an Interceptor Original, one of the organization's solar powered, automated systems, in the river. The system has yet to be deployed as of 2022.