Кіріспе
Американдық құл Исайя Дорман (қайтыс болды 25 маусым 1876) болды аудармашы үшін АҚШ армиясы кезінде үнді соғыстары. Ол Литтл Бигхорн шайқасында қаза тапты, бұл шайқаста қаза тапқан жалғыз қара адам.
Isaiah Dorman (died June 25, 1876) was an interpreter for the United States Army during the Indian Wars. He perished at the Battle of Little Bighorn, the only black man killed in the fight.
Ерте өмір және АҚШ армиясында қызмет ету
Дорманның ерте өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Айтуынша, оның әкесі африкалық ямайкалық, ал анасы африкалық пен ленапе араласқан. 1832 жылы (Филадельфияда, ерікті адам ретінде) және 1840 жылы туылған. Басқа деректерде ол 1840 жылдары Луизианада Д'Орман отбасының құлы болған және батысқа қашып кеткен болуы мүмкін. 1850 жылы ол Дакота территориясындағы Форт-Райс маңында қоныстанды, онда гарнизонға ағаш кесу арқылы өзін қамтамасыз етті. Эван Коннеллдің 1985 жылы шыққан "Таң жұлдызының ұлы" атты бестселлеріне сәйкес, ол үндістермен достық қарым-қатынаста болған және, мүмкін, Отырған бұқаны білген. Ол 1850 жылдары Лакота руымен аң аулаушы және саудагер ретінде өмір сүрді және Инкпадутаның Санти Сиу тобының жас әйелінен Селеста Сент-Пьерге үйленді. Оның Дакоталық аты "Cetan Sapa" немесе Black Hawk болды. Оның суреттері жоқ, тек "өте үлкен" және "өте қара" деп сипатталған. Риноның шегінуінің үнділік пиктограммасында әскери киім киген қара нәсілді адам "әдеттегідей қалың оң саусағы бар" жерге жайғасқан ақ аттының жанында жатыр. 1865 жылы қарашада ол Фортс Райс пен Уодсворт арасындағы 360 миль (579 км) жолға поштаны ай сайын 100 долларға (осы кезде жақсы жалақы) тасымалдауға жалданады. Ол атсыз жүрген, ал жол бойы жатын қаппен, поштаны су өткізбейтін қалтамен жүретін. Ол осылай екі жылдай істеді. 1871 жылдың қыркүйегінде ол Солтүстік Тынық мұхит теміржолын зерттеуге инженерлер тобының нұсқаушысы және аудармашысы болды. Ол 1874 жылғы Блэк-Хилл экспедициясында 7-ші ат әскерін ертіп жүрген болуы мүмкін; Кастердің қызметшісі 'Иса' туралы мәлімет бар, бұл оны кім екенін білмейтін адамдармен қате түсінген болуы мүмкін.
Дорман Кіші Бигхорн шайқасы кезінде
1876 жылдың көктемінің аяғында Джордж Армстронг Кастер Дорманды Кіші Бигхорн еліне жасаған экспедициясына аудармашы ретінде жалдады. (Әлкім бір хабарламада Дорман Монтана колоннасының қалған бөлігімен бірге бастамаған, бірақ Роузбадда хабармен кездескен және ол Линкольн фортына қайтуға тырысқанда, Кастер оған қалуға бұйырған. Алайда, Кастердің өз тапсырмасын беру туралы өтініші әлі де бар және 14 мамыр күніне таман берілген.) 1876 жылы 25 маусымда Дорман майор Маркус Реноның жасағын шайқасқа ертіп барды, ал Рено өзеннің арғы жағына биік жартастарға кеткенде қалды. Көптеген деректер бойынша, Конелл сияқты (1985), ол бірнеше батылдықты ережеге сәйкес емес спорттық мылтықпен атып өлтіргенін жақсы баяндады. Бір үнділік жауынгердің айтуынша, біз қара тәнді жігітті солдат киімінде жолықтырдық. Ол ат үстінде тұрып, бір үндісті жүрегіне атқан. Содан соң үндістер бір адамға ат қойып, оның атын оқпен шауып тастады. Ат арқасына құлап, қара адам тұрып кете алмады. Мен оны көрдім. Коннелл 1985 ғалымның айтуынша, аман қалған ақ нәсілді адамдар да осыған ұқсас оқиғаларды айтып береді. Дорман атты күйіне қалды, бірақ үндістерге оқ атуды жалғастырды: Роман Раттен, Весталдан айырмашылығы [Стенли Вестал; төменде айтылған оқиғаға сілтеме жасай отырып], Кіші Үлкен мүйізде шайқасты және оның Исаияның соңғы қарсылық туралы есебі естіледі. Руттен үндістердің иісін жек көретін ат үстінде отырды, сондықтан оның ең басты мәселесі - ат құлағында қалай қалу керектігі болды. Бірде ол Айсардың жанынан өтіп бара жатып, оның аты қаза тапқан екен. Қара адам бір тіземен, ережеге сәйкес емес спорттық мылтықпен абайлап атып отырды. Ол қарап тұрып: "Кел, Раттен. Тірі қалғандардың басқа куәгерлері Дорманды әйелдер тобы азаптап, оны тас балғамен ұрып, бірнеше рет пышақпен шауып, аяғына оқ атып өлтіргенін айтады. Бір қызығы, оның кофе құмырасы мен тостағаны қанға толы екен. Оның "жартылай кесілгені" туралы хабар аудармашының қателігі болуы мүмкін; оның денесі жанында Ри (Арикара) барлаушыларының бірі болған, ол кесіліп, ашылған және сабанның бұтағы ашылған. Үндістер үшін мүсін кесу әр түрлі тайпаларға тән еді, ал белгілі бір белгілер белгілі бір нәрсені білдірді. Ал азаптауларға келетін болсақ, индейлер оны көк халаттылармен бірге оларға қарсы соғысқан сатқын деп санайды.
We passed a black man in a soldier's uniform and we had him. He turned on his horse and shot an Indian right through the heart. Then the Indians fired at this one man and riddled his horse with bullets. His horse fell over on his back and the black man could not get up. I saw him as I rode by. According to Connell 1985, white survivors tell a similar story. Dorman had been unhorsed but continued to fire at the Indians:
Pvt. Roman Rutten, unlike Vestal [Stanley Vestal; in reference to the story mentioned below], did fight at the Little Big Horn and his report of Isaiah's last stand rings through. Rutten was on a horse that hated the odor of Indians so his immediate problem was how to stay in the saddle. During a wild ride he passed Isiaih, whose horse had been shot. The black man was on one knee, firing carefully with a non regulation sporting rifle. He looked up and shouted, "Goodbye, Rutten. Other eyewitness accounts from survivors indicate that Dorman was tortured by a group of women who pounded him with stone hammers, slashed him repeatedly with knives, and shot his legs full of buckshot. One odd detail reported is that his coffee pot and cup were filled with blood. A report that he had been 'sliced open' may be a translator's error; near his body was that of one of the Ree (Arikara) scouts, which had been slashed open and a willow branch stuck in the opening. To the Indians, mutilations were characteristic of different tribes and particular marks meant certain things. As for the torture, the Indians considered him a traitor who had fought with the bluecoats against them.
Ұйқышы мен Отырған бұқа
Дорманның Кіші Бигхорндағы соңғы тұруы Стэнли Весталдың Сиукстің Отырған бұғы чемпионы (Хаутон Миффлин компаниясы, Бостон, 1932), Рональд Макконнеллдің "Исаия Дорман және Кастер экспедициясы", Негро тарихы журналы, 33 (1948 жылдың шілдесі) және Кастермен бірге сарбаздар: Кіші Бигхорн шайқасының тарихи оқиғалары Е. А. Бриннинстоулдың 1925, 1989. Весталь Дорманның ұрыс даласында үндістерден оқ жеп жараланғанын айтады. Сиухтардың басшысы Ситтинг Булл қара түспен келген аудармашыны танып, оны соңғы рет су ішуге мәжбүрлеу үшін соғысу кезінде тоқтады. Весталдың айтуынша: Негром су сұрады, ал Отырған бұқа оның сылатылған қара бұқа мүйізінен жасалған тостағанды алып, су алды және оған су ішуге берді. Коннелл Дорман мен Отырған бұқа бір-бірін білетінін айтады, бірақ Сиу баслығының сусын ұсынысының шынайылығына күмән келтіреді, бұл кезде еуропалық үлгідегі ерлік туралы ұқсас әңгімелер кең тараған деп атап өтті. Кейбір жазушылар отыратын бұқа туралы қайталайды, бірақ бұл есеп сенімді, бұл үлкен рыцарлық туралы сентиментальды түсініктермен көп байланысы жоқ, керісінше Сиу көшбасшысының сотталған адамға қатысты практикалық ым-ишарасы. Суды беру және "остараңыз" бұйрығы уақытша кешіктіру болды, дәрігердің аудармашысының соңғы растауы, ол бір кезде жеке таныс болған. 2008 жылы танымал тарихшы Роберт Утлидің "Отырған бұқаның" өмірбаянында бұл оқиға егжей-тегжейлі баяндалған. Утлидің айтуынша, Дорман құлап, кеудесіне ауыр жарақат алған, ал бірнеше жауынгер жұмысты аяқтау үшін жиналған. Дорман "достарымнан" ол өлі болғандықтан, оны төңкеріс деп санамауын сұрап, сиу тілінде соңғы өтініш жасады. Ол кісі менің досым, оны өлтірмеңдер! Сиу көшбасшысы аттан түсіп, бұқа мүйізінен жасалған тостағанға су құйып, қара адамға берді. Осылайша оның міндеті босатылды, Отырған бұқа тағы бір рет орнатылды, және ат үстінде. Eagle Robe, Hunkpapa әйелін майданға қарап, Дорманды мылтықпен атып өлтірді, ал басқалары денені қиратты. Бұл дұшпанның рухтар дүниесінде жақсы көрінбеуі үшін жасалды. Дәл нақты мәліметтер қандай болса да, көптеген жазушылар Дорманның үндістермен достық қарым-қатынаста болғанына келіседі, бірақ бұл оны шайқасқа қосылғаннан кейін құтқара алмады.
The Negro asked for water and Sitting Bull took his cup of polished black buffalo horn, got some water and gave him to drink. Connell holds that Dorman and Sitting Bull most likely knew each other, but doubts the veracity of the Sioux chief's drink offer, noting that similar stories of European style chivalry were common at the time. Some writers on Sitting Bull repeat the account as credible however, suggesting that it had little to do with sentimental notions of grand chivalry, but rather a practical gesture by the Sioux leader towards a doomed man. The water given and the 'stop order' was therefore a temporary reprieve, one last acknowledgement of the interpreter the medicine man had once personally known. A 2008 biography of Sitting Bull by the prominent historian Robert Utley notes the incident in more detail. According to Utley, Dorman fell, badly wounded in the chest, and several warriors gathered around to finish the job. Dorman made a final plea in the Sioux language to "my friends", asking that they not count coup on him, since he was already dead. Sitting Bull rode up and said "Don't kill that man, he is a friend of mine." The Sioux leader then dismounted, poured water into a buffalo horn cup and gave it to the black man. His obligation thus discharged, Sitting Bull mounted up once more, and rode on. Eagle Robe, a Hunkpapa woman scouring the battlefield, dispatched Dorman with a rifle shot, and others following mutilated the body. This was done so that the enemy would not look good in the spirit world. Whatever the exact details most writers agree that Dorman was friendly with the Indians, but this did not save him once the battle was joined.
Салдары
Дорманның денесі Чарли Рейнольдс үйінің жанында орманнан табылды. Ол Рено шайқас алаңында жерленген. Ол 1877 жылы Кастер ұлттық зиратында қайта жерленді. Квартирмейстер Ноуланның 7 маусымдағы 1876 жылғы науқаны туралы ресми есебінде 62,50 доллардың бір бөлігі 1876 жылы маусымда Дорманға көрсетілген қызметтер үшін қарыз ретінде көрсетілген. Фут Райс қаласында жұмыс істейтін Айзек МакНатт деген адам жалақыны талап етуге тырысты, бірақ оның талабы байланыс дәлелінің жоқтығынан қабылданбады. Дорманның жесір әйелін табу мүмкін емес, ал бұл есеп әлі де Армияның бюрократиясында қызығушылық тудыруы мүмкін.
Халықтық мәдениеттегі бейнелеу
1991 жылы American Broadcasting Company телеарнасының "Таң жұлдызының ұлы" атты шағын сериалында Маркус Реноның командалығымен күрескен қара нәсілді адам көрінеді. Оны үндістер қырып, бас-аяғын алып тастайды. Бұл Исаияның өлімі туралы кейбір мәліметтерге сай келеді.