Кіріспе

Толқындардың кедергісін пайдаланатын өлшеу әдісі

Интерферометрия – үстінен келген толқындардың кедергісін пайдаланып ақпарат алуға мүмкіндік беретін техника. Интерферометрия көбінесе электромагниттік толқындарды қолданады және астрономия, талшықты оптика, инженерлік метрология, оптикалық метрология, океанография, сейсмология, спектроскопия (және химиядағы қолданылуы), кванттық механика, ядролық және бөлшектер физикасы, плазма физикасы, биомолекулалық өзара әрекеттесулер, беткей профильдеу, микрофлюидика, механикалық кернеу/деформацияны өлшеу, жылдамдық өлшегіштер, оптометрия және голограмма жасау салаларында маңызды зерттеу әдісі болып табылады. Интерферометрлер – кедергіден ақпаратты шығарып алатын құрылғылар. Олар ғылым мен өнеркәсіпте микроскопиялық жылжуларды, сыну көрсеткішінің өзгеруін және беткі бұзылыстарды өлшеу үшін кеңінен қолданылады. Көптеген интерферометрлерде бір көзден шыққан жарық екі сәулеге бөлініп, әртүрлі оптикалық жолдармен өтеді, содан кейін олар кедергі жасау үшін қайта біріктіріледі; кейбір жағдайларда екі байланыспаған көздерді де кедергіге түсіруге болады. Нәтижесінде пайда болатын кедергі жиектері оптикалық жол ұзындығының айырмашылығы туралы ақпарат береді. Аналитикалық ғылымда интерферометрлер ұзындықты және оптикалық компоненттердің пішінін нанометрлік дәлдікпен өлшеу үшін қолданылады; олар – қазіргі кездегі ең жоғары дәлдікпен ұзындықты өлшейтін құралдар. Фурье түрлендіру спектроскопиясында олар зат немесе қоспаға тән сіңіру немесе шығару ерекшеліктерін қамтитын жарықты талдау үшін қолданылады. Астрономиялық интерферометр екі немесе одан көп жеке телескоптардан тұрады, олар өз сигналдарын біріктіріп, диаметрі оның жеке элементтері арасындағы ең үлкен арақашықтыққа тең телескоптың ажыратымдылығына тең мүмкіндік береді.

Негізгі қағидалар

Интерферометрия толқындарды біріктіру үшін суперпозиция принципін пайдаланады, осылайша олардың бірігуінің нәтижесінде толқындардың бастапқы күйін анықтауға мүмкіндік беретін маңызды қасиеттер пайда болады. Бұл қасиет бірдей жиілікке ие екі толқын біріккен кезде пайда болады, нәтижедегі интенсивтілік үлгісі екі толқын арасындағы фазалық айырмашылықпен анықталады. Бір-бірімен фазадағы толқындар конструктивті интерференцияға ұшырайды, ал фазасы үйлеспейтін толқындар деструктивті интерференцияға ұшырайды. Фазалық қатынасы толық емес толқындар аралық интенсивтілік үлгісін көрсетеді, оны олардың салыстырмалы фазалық айырмасын анықтау үшін қолдануға болады. Көптеген интерферометрлер жарық немесе басқа электромагниттік толқындарды қолданады. Лекцияға дайындық кезінде Янг екі саңылаулы эксперимент жүргізіп, интерференциялық жіптерді көрсетті. Оның толқындардың интерференциясы туралы түсіндірмесі сол кездегі көптеген ғалымдар тарапынан қабылданбады, себебі Исаак Ньютонның бір ғасыр бұрын ұсынған жарық туралы корпускулалық теориясы үстемдік танытқан. Француз инженері Августин Жан Френель Янгтың нәтижелерінен хабарсыз, жарық пен интерференцияның толқындық теориясы бойынша жұмыс істей бастады және Франсуа Арагомен танысты. 1816-1818 жылдары Френель мен Араго Париж обсерваториясында интерференциялық эксперименттер жүргізді. Осы кезеңде Араго алғашқы интерферометрді жасап, оны құрғақ ауаға қарағанда ылғалды ауаның сындыру көрсеткішін өлшеу үшін пайдаланды, бұл жұлдыздардың орналасуын астрономиялық бақылаулар арқылы анықтауда қиындықтар тудыруы мүмкін еді. Френельдің жарық толқыны теориясының сәттілігі 1819 жылғы марапатталған еңбегінде көрсетілді, онда дифракциялық үлгілер болжанып, өлшенді. Араго интерферометрі кейін 1850 жылы Леон Фуко ауадағы жарық жылдамдығын суға қатысты өлшеу үшін, ал 1851 жылы Гипполит Физо қозғалатын судағы жарық жылдамдығына Френельдің тартылысының әсерін өлшеу үшін қолданды. Жюль Жамин 1856 жылы бірінші бір сәулелі интерферометрді (Араго интерферометрі сияқты бөлінуіш саңылауды қажет етпейтін) жасады. 1881 жылы американдық физик Альберт А. Михельсон Герман фон Гельмгольцті Берлинде зерттеген кезде, Жердің қозғалысының жарық жылдамдығына тигізетін әсерін анықтау үшін оның атымен аталатын Михельсон интерферометрін ойлап тапты. Михельсонның Берлиннің сыртындағы Потсдам обсерваториясының жертөлесінде жүргізген теріс нәтижелері (Берлиннің орталығындағы аттардың қозғалысы тым көп діріл тудырды) және кейінірек Эдвард В. Морлимен бірге Кливлендтегі Кейс колледжінде алған дәл теріс нәтижелері жарық эфирі дағдарысының күшеюіне себеп болды. Эйнштейн Физоның Араго интерферометрін пайдаланып қозғалатын судағы жарық жылдамдығын өлшеуінің, оның жылдамдықтардың релятивистік қосылу теориясына шабыттандырғанын айтты.

Гомодинозды гетеродинозды анықтау

Гомодиндік анықтауда кедергі бір толқын ұзындығында (немесе тасымалдаушы жиілігінде) екі сәуле арасында пайда болады. Екі сәуле арасындағы фазалық айырмашылық детектордағы жарықтың қарқындылығының өзгеруіне себеп болады. Осы екі сәулені араластыру нәтижесінде пайда болған жарықтың қарқындылығы өлшенеді немесе интерференциялық жолақтың суреті қарастырылады немесе тіркеледі. Оптикалық гетеродиндік анықтау – гетеродиндік техниканың жоғары (көрінетін) жиіліктерге кеңейтілген түрі. Оптикалық гетеродиндік интерферометрия көбінесе бір нүктеде жүргізілсе де, кең өрісте орындауға да болады.

Екі жолды ортақ жолға салыстыру

Екі жолды интерферометр – эталондық және сынамалық сәулелер әртүрлі бағыттармен жүретін интерферометр. Мысалдарға Микельсон интерферометрі, Твайман-Грин интерферометрі және Мах-Зендер интерферометрі жатады. Сыналып жатқан үлгімен әрекеттесу нәтижесінде өзгергеннен кейін, сынамалық сәуле эталондық сәулемен қайта біріктіріліп, интерференциялық сурет құрайды, одан кейін оны талдауға болады.

Толқын маңының бөлінуімен инферометрлер

Толқын фронтын бөлуші интерферометр бір нүктеден немесе тар саңылаудан шығатын жарық толқын фронтын бөледі (яғни кеңістікте когерентті жарық) және толқын фронтының екі бөлігі әртүрлі жолдармен өтуіне рұқсат бергеннен кейін оларды қайта біріктіреді. 5-суретте Янгтың интерференциялық тәжірибесі және Ллойдтың айнасы көрсетілген. Толқын фронтын бөлуші интерферометрдің басқа мысалдары: Френель бипризмасы, Билет Би линзасы, дифракциялық торлы Микельсон интерферометрі және Рэйли интерферометрі. 1803 жылы Янгтың интерференциялық тәжірибесі жарық толқындық теориясының қабылдануына маңызды үлес қосты. Егер Янгтың тәжірибесінде ақ жарық қолданылса, нәтижесінде екі саңылаудан бірдей қашықтықтағы конструктивті интерференцияның ақ орталық жолағы пайда болады, ол түсті жиектердің симметриялық үлгісімен қоршалған. Ұдайы электромагниттік сәулеленуден басқа, Янгтың тәжірибесі жеке фотондармен, электрондармен және электронды микроскоппен көруге жеткілікті үлкендіктегі букибол молекулаларымен де жүргізілді. Ллойдтың айнасы жарық көзінен тікелей келетін жарықты (көк сызықтар) және айнадан шағылысқан көздің суретінен (қызыл сызықтар) келетін жарықты біріктіру арқылы интерференциялық жиектерді жасайды. Нәтижесінде асимметриялық жиектер үлгісі пайда болады. Айнаға ең жақын, тең қашықтықтағы жолақ жарық емес, қараңғы болады. 1834 жылы Хамфри Ллойд бұл эффектіні шағылысқан сәуленің фазасының инверсияланғанының дәлелі деп түсіндірді.

Амплитуда бөлгіш инфрометрлер

Амплитудалық бөлу интерферометрі жарым-жартылай рефлекторды пайдаланып, түскен толқынның амплитудасын жеке сәулелерге бөледі, олар бөлек орналастырылып, қайта біріктіріледі. Физо интерферометрі оптикалық жазықтықты сынау үшін құрастырылған күйінде көрсетілген. Сыналатын жазықтықтың үстіне, тар аралықпен бөлінетін, дәл өңделген эталондық жазықтық орналастырылады. Эталондық жазықтық сәл қисайтылып (қисайтудың тек бір градусының үлесі ғана жеткілікті) жазықтықтың артқы бетінде интерференциялық суреттердің пайда болуын болдырмау үшін жасалады. Сынау және эталондық жазықтықтарды бөлу екі жазықтықты бір-біріне қатысты бұруға мүмкіндік береді. Бұруды реттеу арқылы, интерференциялық сурет үлгісіне бақыланатын фазалық градиент қосылады, соның нәтижесінде интерференциялық суреттердің арақашықтығы мен бағытын басқаруға болады, осылайша күрделі контурлық сызықтардың араласуынан гөрі, оңай түсіндірілетін, дерлік параллель интерференциялық суреттер сериясын алуға болады. Дегенмен, жазықтықтарды бөлу үшін жарық сәулесі коллимацияланған болуы керек. 6-суретте екі жазықтықты жарықтандыратын монохроматикалық жарықтың коллимацияланған сәулесі және интерференциялық суреттерді ось бойымен бақылауға мүмкіндік беретін сәуле бөлігіш көрсетілген. Мах-Цендер интерферометрі Микельсон интерферометрінен гөрі әмбебап құрал болып табылады. Жарық жолдарының әрқайсысы бір рет өтіп, интерференциялық суреттерді кез келген қажетті жазықтықта орналастыруға болады. Фабри-Перо интерферометрінің негізі – бір-біріне қарама-қарсы күмірленген беттерімен бірнеше миллиметрден сантиметрге дейін арақашықтықта орналасқан жартылай күмірленген шыныдан жасалған екі оптикалық жазықтық. (Балама ретінде, Фабри-Перо эталоны екі параллель шағылыстыратын беті бар мөлдір тақтадан тұрады.) 6-суретте төмен айқындық кескіні 0,04 (яғни күмірленбеген беттер) шағылыстыру коэффициентіне, ал жоғары айқындық кескіні 0,95 шағылыстыру коэффициентіне сәйкес келеді. 6-сурет Физо, Мах-Цендер және Фабри-Перо интерферометрлерін бейнелейді. Амплитудалық бөлу интерферометрлерінің басқа мысалдары: Микельсон, Твайман-Грин, Лазерлік теңсіз жол және Линник интерферометрлері.

Микельсон-Морли

Микельсон және Морли (1887) және жарық эфирінің қасиеттерін өлшеуге тырысқан интерферометриялық әдістерді қолданған басқа да ерте экспериментаторлар, бастапқыда жабдықтарын орнату үшін ғана монохроматикалық жарықты пайдаланды, бірақ нақты өлшеулерді жасағанда әрқашан ақ жарыққа көшті. Бұл себебі өлшеулер көзбен тікелей бақыланып жазылған. Монохроматикалық жарық біртекті интерференциялық суреттің пайда болуына әкелер еді. Қоршаған ортаның температурасын қазіргідей дәл бақылау мүмкіндіктері болмағандықтан, экспериментаторлар интерферометрді тіпті жертөледе орнатса да, интерференциялық суреттің үнемі өзгеріп тұруымен күресті. Интерференциялық суреттер аттың өтуінен, алыстағы дауылдардан және басқа да дірілдерден уақыт-уақыт жоғалып кететін болғандықтан, бақылаушы үшін сурет қайта пайда болғанда "жоғалып кетуі" мүмкін еді. Ақ жарықтың пайдасы – оның ерекше түсті интерференциялық суретін жасауы, аппаратты реттеудегі қиындықтардан әлдеқайда маңызды болды, себебі ақ жарықтың когеренттілік ұзындығы төмен еді. Бұл "2π" екіұштылығын шешу үшін ақ жарықты қолданудың ерте мысалы болды.

Физика және астрономия

Физикада 19 ғасырдың соңындағы ең маңызды эксперименттердің бірі – Микельсон мен Морлидің атақты «сәтсіз эксперименті» болды, ол арнайы салыстырмалылық теориясының дәлелін берді. Микельсон-Морли экспериментінің соңғы қайталанулары қиылысқан криогендік оптикалық резонаторлардың соққы жиіліктерінің гетеродиндік өлшеулерін жүргізеді. 7-суретте Мюллер және басқалар жасаған резонатор эксперименті көрсетілген, 2003 жылғы. Екі лазердің жиілігін басқаруға арналған кристалды сапфирден жасалған екі оптикалық резонатор гелий криостаты ішінде тік бұрышта орнатылған. Жиілікті салыстыру құрылғысы екі резонатордың жиынтық шығыстарының соққы жиілігін өлшеді. 2009 жылғы мәліметтер бойынша, резонатор эксперименттерінде жарық жылдамдығының анизотропиясын жоққа шығаруға қол жеткізген дәлдік 10−17 деңгейінде болды. 7-сурет. Микельсон-Морли эксперименті криогендік оптикалық резонаторлармен. 8-сурет. Фурье трансформациясының спектроскопиясы. 9-сурет. LASCO C1 коронографымен түсірілген Күн коронасының суреті. Микельсон интерферометрлері көйлендіруге болатын тар жолақты оптикалық сүзгілерде және Фурье трансформациясы спектрометрлерінің негізгі аппараттық компоненті ретінде қолданылады. Көйлендіруге болатын тар жолақты сүзгі ретінде пайдаланылғанда, Микельсон интерферометрлері Фабри-Перо интерферометрлері немесе Льот сүзгілері сияқты бәсекелес технологиялармен салыстырғанда бірқатар артықшылықтар мен кемшіліктерге ие. Микельсон интерферометрлері белгілі бір толқын ұзындығы үшін ең үлкен көрініс өрісіне ие және жұмыс істеуде салыстырмалы түрде қарапайым, өйткені көйлендіру Фабри-Перо жүйесінде қолданылатын пиезоэлектрлік кристалдардың немесе литий ниобаты оптикалық модуляторларының жоғары кернеуді басқаруы арқылы емес, толқын пластиналарының механикалық айналуы арқылы жүзеге асырылады. Бірікті элементтерді пайдаланатын Lyot сүзгілерімен салыстырғанда, Микельсон интерферометрлерінің температураға сезімталдығы салыстырмалы түрде төмен. Теріс жағында, Микельсон интерферометрлерінің толқын ұзындығы салыстырмалы түрде шектеулі және өткізгіштікті шектейтін алдын ала сүзгілерді қолдануды қажет етеді. 8-суретте Фурье трансформациясы спектрометрының жұмысы көрсетілген, ол негізінен бір айнасы жылжымалы Микельсон интерферометрі. (Практикалық Фурье трансформациясы спектрометрі дәстүрлі Микельсон интерферометрінің жалпақ айналарын бұрыштық куб рефлекторларымен алмастыратын болады, бірақ қарапайымдылық үшін, суретте бұл көрсетілмеген.) Интерферограмма қозғалатын айнаның көптеген дискретті орындарында сигнал өлшеу арқылы жасалады. Фурье трансформациясы интерферограмманы нақты спектрге айналдырады. 9-суретте күн коронасының Фабри-Перо интерферометрі арқылы түсірілген Доплер суреті көрсетілген. Сурет – сызықтың доплер ауысуының түсті кодталған суреті, ол спутник камерасына қарай немесе одан алыстаған короналық плазма жылдамдығымен байланысты болуы мүмкін. Фабри-Пероның жұқа пленкалы эталондары бейнелеу үшін бір ғана спектрлік сызықты таңдауға қабілетті тар жолақты сүзгілерде қолданылады; мысалы, H альфа сызығы немесе Күннің немесе жұлдыздардың Ca K сызығы. 10-суретте Күннің 195 ангстромдағы (19,5 нм) экстремалды ультрафиолетті бейнелеу телескопының (EIT) суреті көрсетілген, ол көп иондалған темір атомдарының спектрлік сызығына сәйкес келеді. EIT көп қабатты қапталған рефлекторлық айналарды қолданды, олар жеңіл «аралықтағыш» элементімен (мысалы, кремний) және ауыр «таратушы» элементімен (мысалы, молибден) қапталған. Әрбір айнаға әр түрінің шамамен 100 қабаты орналастырылды, олардың қалыңдығы шамамен 10 нм. Қабаттың қалыңдығы қатаң түрде бақыланды, сондықтан қажетті толқын ұзындығында әрбір қабаттан шағылған фотондар конструктивті түрде араласты. Лазерлік интерферометрлік гравитациялық толқын обсерваториясы (LIGO) гравитациялық толқындарды анықтау үшін екі 4 км Микельсон-Фабри-Перо интерферометрін қолданады. Бұл қолданбада Фабри-Перо қуысы фотондарды айналар арасында жоғары-төмен секіріп бара жатқанда, шамамен бір миллисекундқа сақтап қалуға қолданылады. Бұл гравитациялық толқынның жарықпен әрекеттесу уақытын арттырады, бұл төменгі жиіліктерде жақсы сезімталдықты тудырады. Кіші қуыстар, әдетте режимді тазалағыш деп аталады, негізгі лазердің кеңістіктік сүзгілеуі және жиілікті тұрақтандыру үшін қолданылады. Гравитациялық толқындар алғаш рет 2015 жылдың 14 қыркүйегінде байқалды. Мах-Цендер интерферометрінің салыстырмалы түрде үлкен және еркін қол жетімді жұмыс кеңістігі, және штрихтарды орналастырудағы икемділігі оны жел тоннелінде ағынды визуализациялау үшін, және жалпы ағын визуализациялау зерттеулері үшін таңдаулы интерферометр етіп белгіледі. Ол әдетте аэродинамика, плазма физикасы және жылу алмасу салаларында газдардың қысымын, тығыздығын және температурасының өзгеруін өлшеу үшін қолданылады. Астрономиялық интерферометр апертура синтезі әдісін қолдана отырып жоғары ажыратымдылықты байқауларды жүзеге асырады, салыстырмалы түрде кішкентай телескоптар тобынан сигналдарды біріктіреді, емес, бір өте қымбат монолитті телескоптан. Астрономиялық оптикалық интерферометрия радио телескоптық интерферометриямен бөлісілмейтін бірқатар техникалық мәселелерді шешуге тура келді. Жарықтың қысқа толқын ұзындығы құрылымның жоғары дәлдігі мен тұрақтылығын талап етеді. Мысалы, 100 м базалық сызықта 0,5 мкм тұрақтылығы 1 миллиарксекундық кеңістіктік ажыратымдылықты талап етеді. Оптикалық интерферометрлік өлшемдер жоғары сезімталдық, төмен шу деңгейіне ие детекторларды қажет етеді, ол 1990-жылдардың соңына дейін қол жетімді болған жоқ. Астрономиялық «көру», жұлдыздардың жылтылдауына себеп болатын турбуленттілік, келіп түсетін жарықта жылдам, кездейсоқ фазалық өзгерістерді тудырады, бұл деректерді жинау жылдамдығының турбуленттіліктің жылдамдығынан жоғары болуын талап етеді. Бұл техникалық қиындықтарға қарамастан, қазіргі уақытта үш ірі құрылыс қолданыста болып, миллионнан бір бөлігіне дейінгі ажыратымдылықты ұсынады. Бұл байланыстырылған бейне Beta Lyrae жүйесінен құрастырылған фильмді көрсетеді, ол шамамен 960 жарық жылы (290 парсек) қашықтықтағы Lyra шоқжұлдызындағы екі жұлдыздан тұратын жүйе, CHARA массивімен MIRC құралымен байқалған. Жарқыраған компонент – негізгі жұлдыз, немесе массаның доноры. Әлсіз компонент – екінші жұлдыздың айналасындағы қалың дискі, немесе массаның алушысы. Екі компонент 1 миллиарксекундқа бөлінген. Массаның доноры мен массаның алушысының толқулары анық көрінеді. Материяның толқындық сипатын интерферометрлерді құру үшін пайдалануға болады. Материялық интерферометрлердің алғашқы мысалдары электрондық интерферометрлер болды, содан кейін нейтрондық интерферометрлер пайда болды. 1990 жылдардың басында алғашқы атомдық интерферометрлер көрсетілді, содан кейін молекулаларды қолданатын интерферометрлер пайда болды. Электрондық голография – бұл объектінің электрондық интерференциялық суретін фотографиялық түрде жазатын бейнелеу әдісі, содан кейін ол бастапқы объектінің үлкейтілген суретін алу үшін қайта құрастырылады. Бұл әдіс электрондық микроскопияда дәстүрлі бейнелеу әдістерімен мүмкін емес жоғары ажыратымдылыққа қол жеткізу үшін әзірленді. Дәстүрлі электрондық микроскопияның ажыратымдылығы электрондық толқын ұзындығымен емес, электрондық линзалардың үлкен аберрацияларымен шектеледі. Нейтрон интерферометриясы Ахаронов-Бом эффектін зерттеу үшін, элементар бөлшекке әсер ететін гравитацияның әсерін зерттеу үшін және Паулидің өзара қатынасу принципінің негізінде жатқан фермиондардың ерекше мінез-құлқын көрсету үшін қолданылды: Макроскопиялық объектілерден айырмашылығы, фермиондар кез келген осьтің айналасында 360° бұрылғанда бастапқы күйіне қайта оралмайды, бірақ толқындық функциясында минус белгісі пайда болады. Басқаша айтқанда, фермион бастапқы күйіне оралу үшін 720° бұрылуы керек. Атомдық интерферометрия техникалары жалпы салыстырмалылықты зерттеуге арналған зертханалық масштабтағы сынақтарды жүргізуге жеткілікті дәлдікке жетеді. Интерферометрлер атмосфералық физикада атмосфераны қашықтықтан зерттеу арқылы іздік газдардың жоғары дәлдікті өлшеулері үшін қолданылады. Іздік газдардың сіңіру немесе шығарылу ерекшеліктерін пайдаланатын интерферометрлердің бірнеше мысалдары бар. Типтік қолданылуы...

Инженерлік және қолданбалы ғылымдар

Ньютондық интерферометрия (сынақ пластинкасы) оптикалық өнеркәсіпте беттердің сапасын қалыптастыру және өңдеу кезінде сынау үшін жиі қолданылады. 13-суретте екі сынақ пластинкаларын әртүрлі дайындық сатыларында тексеру үшін қолданылған эталондық пластинкалардың суреттері көрсетілген, онда интерференциялық жиектердің әртүрлі үлгілері байқалады. Эталондық пластинкалардың төменгі беттері сынақ пластинкаларымен жанасып, монохроматты жарық көзімен жарықтандырылады. Екі беттен шағылысқан жарық толқындары кедергілесіп, жарық және қара жолақтардың үлгісін құрайды. Сол жақтағы суреттегі бетке жуық жазық, бұл тең аралықтағы түзу параллель интерференциялық жиектер үлгісімен көрсетілген. Оң жақтағы суреттегі бет тегіс емес, нәтижесінде қисық жиектер үлгісі пайда болады. Әрбір жақын жиектердің жұбы жарық толқынының жарты толқынына тең бетінің биіктігіндегі айырмашылықты көрсетеді, сондықтан биіктіктегі айырмашылықты жиектерді санау арқылы өлшеуге болады. Бұл әдіспен беттердің жазықтығын миллионнан бір бөлікке дейін өлшеуге болады. Сыналатын беті эталондық оптикалық пластинкаға қатысты ойыс немесе дөңес екенін анықтау үшін бірнеше процедуралардың кез келгенін қолдануға болады. Жоғары жақтағы пластинкаға жұмсақ қысым жасағанда жиектердің қалай ығысатынын байқауға болады. Егер жиектерді ақ жарықта бақыласа, түстердің тізбегі тәжірибемен таныс болады және түсіндіруге көмектеседі. Соңында, басты қалыптық күйден көлбеу күйге жылжытқанда жиектердің көрінісін салыстыруға болады. Оптикалық шеберханаларда жиі қолданылатын осы маневрлер ресми сынақ ортасында қолдануға жарамсыз. Сатуға дайын болған кезде пластинкалар әдетте ресми сынақ пен сертификаттау үшін Физо интерферометріне орнатылады. Фабри-Перо эталондары телекоммуникация, лазерлер және спектроскопияда жарықтың толқын ұзындығын бақылау және өлшеу үшін кеңінен қолданылады. Дихроидты сүзгілер - көп қабатты жұқа пленкалы эталондар. Телекоммуникацияда толқын ұзындығы бойынша мультиплекстеу, яғни бір оптикалық талшық арқылы жарықтың бірнеше толқын ұзындығын пайдалану технологиясы, жұқа пленкалы эталондардан тұратын сүзгі құрылғыларына байланысты. Бір режимді лазерлер пайдалы бір режимнен басқа барлық оптикалық қуыс режимдерін жою үшін эталондарды қолданады. Оны Микельсон конфигурациясынан ерекшелейтін негізгі ерекшеліктері - монохроматты нүктелі жарық көзі мен коллиматордың қолданылуы. Микельсон (1918) Twyman-Green конфигурациясын үлкен оптикалық компоненттерді сынауға жарамсыз деп сынға алды, өйткені сол кездегі жарық көздерінің когерентті ұзындығы шектеулі болды. Микельсон геометриялық шектеулердің когерентті ұзындығымен шектелетінін, сынақ айнасына тең өлшемді эталондық айнаны қолдануды талап ететінін, бұл Twyman-Green-ді көптеген мақсаттар үшін тиімсіз ететінін атап өтті. Онжылдықтар өткен соң, лазерлік жарық көздерінің пайда болуы Микельсонның қарсылықтарына жауап берді. (Лазерлік жарық көзі мен тең емес жол ұзындығын пайдаланатын Twyman-Green интерферометрі ЛАЗЕРЛІК ТЕҢ ЕМЕС ЖОЛ ИНТЕРФЕРОМЕТРІ немесе LUPI деп аталады.) 14-суретте линзаны сынау үшін орнатылған Twyman-Green интерферометрі көрсетілген. Монохроматты нүктелі көзден шыққан жарық дивергентті линзамен кеңейтіледі (көрсетілмейді), содан кейін параллель сәулеге коллимацияланады. Сфералық айна сыналатын линзаның фокусына сәйкес етіп орналастырылады. Шығатын сәулелерді талдау үшін бейнелеу жүйесі тіркейді. Мах-Цендер интерферометрлері интегралды оптикалық схемаларда қолданылады, онда жарық толқын жетектерінің екі тармағы арасында кедергілеседі, олардың салыстырмалы фазасын өзгерту үшін сырттан модуляцияланады. Сәуле бөлігіштердің бірінің сәл еңісуі жол айырмашылығына және кедергі үлгісінің өзгеруіне әкеледі. Мах-Цендер интерферометрлері RF модуляторларынан бастап сенсорларға дейін оптикалық коммутаторларға дейін әртүрлі құрылғылардың негізі болып табылады. Соңғы ұсынылған өте үлкен астрономиялық телескоптар, мысалы, Отыз метрлік телескоп және Өте үлкен телескоп, сегменттелген дизайнға ие болады. Олардың негізгі айналары жүздеген алтыбұрышты айна сегменттерінен құралады. Бұл өте асфералық және айналу симметриясы жоқ айна сегменттерін жылтырату және өңдеу үлкен қиындық тудырады. Дәстүрлі оптикалық сынақ әдісі бетті нөлдік түзетушінің көмегімен шарлық эталонмен салыстырады. Соңғы жылдары компьютерлік-генерацияланған голограммалар (КГГ) күрделі асфералық беттерді сынау үшін нөлдік түзетушілерді толықтыра бастады. 15-суретте бұл қалай жасалатыны көрсетілген. Суретте көрсетілгендей, нақты КГГ-лердің жолдар арасы 1-ден 10 мкм-ға дейін болады. Лазерлік жарық КГГ арқылы өткеде, нөлдік дифракцияланған сәуле толқын фронтын өзгертпейді. Бірақ бірінші ретті дифракцияланған сәуленің толқын фронты сынақ бетінің қажетті пішініне сәйкес өзгереді. Суретте көрсетілген Физо интерферометрінде нөлдік дифракцияланған сәуле шарлық эталондық бетке бағытталады, ал бірінші ретті дифракцияланған сәуле сынақ бетіне бағытталады, екі шағылысқан сәуле кедергі жиектерін құру үшін біріктіріледі. Осы сынақ орнатуын ең кішкентай айналар үшін де, ең үлкендері үшін де қолдануға болады, тек КГГ-ны ауыстыру қажет. Сақиналық лазер гироскоптары (RLG) және талшықты оптикалық гироскоптар (FOG) навигациялық жүйелерде қолданылатын интерферометрлер. Олар Сагнак эффектісінің принципі бойынша жұмыс істейді. RLG-дегі және FOG-дегі айырмашылық - RLG-дегі бүкіл сақина лазердің бөлігі болса, FOG-де сыртқы лазер сақиналық оптикалық талшыққа қарсы таралатын сәулелерді жібереді, ал жүйенің айналуы осы сәулелер арасындағы фазалық айырмашылықты тудырады. RLG-де байқалатын фазалық айырмашылық жиналған айналуға пропорционалды, ал FOG-де байқалатын фазалық айырмашылық бұрыштық жылдамдыққа пропорционалды. Телекоммуникациялық желілерде гетеродиндік әдіс жеке сигналдардың жиіліктерін бір физикалық тарату желісінде бөлісе алатын әртүрлі каналдарға жылжыту үшін қолданылады. Бұл жиілік бойынша мультиплекстеу (FDM) деп аталады. Мысалы, кабельдік теледидар жүйесінде қолданылатын коаксиалды кабель бір уақытта 500 телеарнаны тасымалдай алады, өйткені әрбір арнаға әртүрлі жиілік беріледі, сондықтан олар бір-біріне кедергі келтірмейді. Ұздіксіз толқынды (CW) доплерлік радар детекторлары негізінен таратылған және шағылысқан сәулелерді салыстыратын гетеродиндік анықтау құрылғылары болып табылады. Оптикалық гетеродиндік анықтау когерентті Доплер лидар өлшемдерінде қолданылады, ол атмосферадағы өте әлсіз шашыраған жарықты анықтауға және жел жылдамдықтарын жоғары дәлдікпен бақылауға қабілетті. Ол оптикалық талшық байланысында, әртүрлі жоғары ажыратымдылық спектроскопиялық әдістерде және өзіндік гетеродиндік әдіс лазердің енін өлшеу үшін қолданылады. Оптикалық гетеродиндік анықтау оптикалық көздердің жиіліктерін жоғары дәлдікпен өлшеуде, сондай-ақ олардың жиіліктерін тұрақтандыруда қолданылатын маңызды техника болып табылады. Бірнеше жылдарға дейін, цезий немесе басқа атомдық уақыт көзінің микротолқынды жиілігін оптикалық жиіліктермен байланыстыру үшін ұзақ жиілік тізбектері қажет болды. Тізбектің әр қадамында жиілік көбейтілгіші осы қадамның жиілігінің гармоникасын шығару үшін қолданылатын болады, ол келесі қадаммен (микротолқынды көздің, алыс инфрақызыл лазердің, инфрақызыл лазердің немесе көрінетін лазердің шығысы) гетеродиндік анықтау арқылы салыстырылатын болады. Жеке спектральдық сызықты өлшеу үшін әдетте тізбекті құруға бірнеше жылдық күш-жігер жұмсалатын еді. Қазіргі уақытта оптикалық жиілік гребендері оптикалық жиіліктерді өлшеудің әлдеқайда қарапайым әдісін ұсынды. Егер режимді құлыпталған лазер импульстар тізбегін құру үшін модуляцияланса, оның спектрі тасымалдаушы жиілігінен және импульс қайталану жиілігіне тең аралықтағы оптикалық қосымша жиіліктердің тығыз орналасқан гребенінен тұратыны көрінеді (16-сурет). Импульс қайталану жиілігі ...

Биология және медицина

Биология мен медицинада қолданылатын оптикалық интерферометрия биомолекулаларды, субклеткалық компоненттерді, жасушалар мен тіндерді өлшеу үшін сезімтал метрология мүмкіндіктерін қамтамасыз етеді. Көптеген белгісіз биосенсорлар интерферометрияға негізделген, себебі электромагниттік өрістердің жергілікті молекулалық поляризацияланумен тікелей өзара әрекеттесуі флуоресцентті тегтер немесе нанобөлшектер маркерлерінің қажеттілігін жояды. Үлкен масштабта жасушалық интерферометрия фазалық контраст микроскопиясымен байланысты, бірақ жасушалық құрамдас бөліктердің арасындағы оптикалық кедергіге, сыну және дифракцияға негізделген фазаға сезімтал оптикалық конфигурациялардың әлдеқайда кең класын қамтиды. Тін масштабында, микроаберрациялар мен тін құрылымының әртүрлілігі арқылы ішінара когерентті алға шашыраған жарық таралуы фазаға сезімтал қақпаны (оптикалық когерентті томография) және фазаға сезімтал флуктуациялық спектроскопияны жұмсақ құрылымдық және динамикалық қасиеттерді бейнелеу үшін пайдалануға мүмкіндік береді. 22-сурет. Бөлшектік нүктедегі ОКТ-ның типтік оптикалық орнатылуы. 23-сурет. Орталық сероздық ретинопатия, оптикалық когерентті томография арқылы суреттелген. Оптикалық когерентті томография (ОКТ) – ішкі тін микроқұрылымдарын томографиялық визуализациялау үшін төмен когерентті интерферометрияны қолданатын медициналық бейнелеу техникасы. 22-суретте көрсетілгендей, үлгілі ОКТ жүйесінің негізгі бөлігі – Микельсон интерферометрі. Интерферометрдің бір қолы тіндік үлгіге бағытталады және үлгіні X Y бойлық растрлық үлгіде сканерлейді. Екінші интерферометр қолы эталондық айнадан шағылыс алады. Тін үлгісінен шағылған жарық эталоннан шағылған жарықпен біріктіріледі. Жарық көзінің когеренттілігі төмен болғандықтан, интерферометриялық сигнал тек шектеулі тереңдікте ғана байқалады. Сондықтан X Y сканилеуі үлгінің бір жұқа оптикалық тілімін бір уақытта тіркеп алады. Бірнеше сканилеулер орындау арқылы және әрбір сканилеу арасында эталондық айнаны жылжыту арқылы тіннің үш өлшемді толық бейнесін қалпына келтіруге болады. Соңғы жетістіктер когерентті интерферометрияның нанометрлік фазалық ақпаратын алу мүмкіндігін төмен когерентті интерферометрияның қашықтықты анықтау қабілетімен біріктіруге бағытталған. DIC биологиялық емес қолданыстарға да ие, мысалы, жазық кремний жартылай өткізгіштерді өңдеуді талдауда. Бұрыштық ажыратылған төмен когерентті интерферометрия (a/LCI) жасушалық нысандардың, соның ішінде жасушалық ядролардың өлшемдерін өлшеу үшін шашыраңқы жарықты пайдаланады. Бұл интерферометриялық тереңдікті өлшеуді тығыздықты өлшеумен біріктіруге мүмкіндік береді. Тіннің денсаулығының күйі мен субклеткалық нысандардың өлшемдері арасында әртүрлі байланыстар табылды. Мысалы, тіндер қалыпты күйінен қатерлі ісікке айналғанда, жасуша ядросының орташа көлемі артады. Фазалық контрастты рентгендік кескінді түсіру (26-сурет) – жұмсақ тіндерді бейнелеу үшін когерентті рентген сәулесінің фазалық ақпаратын пайдаланатын әртүрлі әдістерді білдіреді. (Бастапқы талқылау үшін «Фазалық контрастты рентгендік кескіндерді алу (кіріспе)» бетіне қараңыз. Толығырақ ақпарат алу үшін «Фазалық контрастты рентгендік кескіндерді алу» қараңыз.) Бұл әдіс көптеген биологиялық және медициналық зерттеулерде жасушалық және гистологиялық құрылымдарды бейнелеудің маңызды әдісіне айналды. Рентген сәулелерінің фазалық контрастты бейнелеу үшін бірнеше технология қолданылады, олардың барлығы нысаннан шығатын рентген сәулелерінің фазалық өзгерістерін интенсивтілік өзгерістеріне айналдыру үшін әртүрлі принциптерді пайдаланады. Бұларға таралуға негізделген фазалық контраст, Талбот интерферометриясы, рефракциямен күшейтілген бейнелеу және рентгендік интерферометрия жатады. Бұл әдістер қарапайым сіңіру контрасты рентгендік кескіндермен салыстырғанда жоғары контрастты қамтамасыз етеді, соның салдарынан кішірек бөлшектерді көруге болады. Бұл әдістердің кемшілігі – синхротрон немесе микрофокус рентген сәуле көздері, рентген оптикасы немесе жоғары ажыратылатын рентген детекторлары сияқты күрделі жабдықтарды қажет етуі.