Кіріспе

Талдау әдісі

Хюйгенс-Френель принципі (голландиялық физик Кристиан Хюйгенс және француз физигі Августин Жан Френельдің есімдерімен аталады) толқын фронтындағы әрбір нүкте өзі шар тәрізді толқындардың бастауы екенін, ал әртүрлі нүктелерден таралатын екінші толқындар бір-бірімен араласып, кедергі тудырады. Осы шар тәрізді толқындардың қосындысы жаңа толқын фронтын құрайды. Сондықтан, Хюйгенс-Френель принципі – алыс және жақын өріс дифракциясымен қатар, шағылысу мәселелерінде де жарық толқынының таралуын талдауға қолданылатын әдіс.

Тарих

1678 жылы Гюйгенс жарық шашыраған әрбір нүкте сфералық толқынның көзі болады деп ұсынды; осы екіншілік толқындардың қосындысы кез келген кейінгі уақытта толқынның пішінін анықтайды. Ол екіншілік толқындар тек "алға" бағытта ғана қозғалады деп есептеді, және теорияда мұның неге осылай болатыны түсіндірілмеген. Ол сызықтық және сфералық толқын таралуын сапалық тұрғыдан түсіндіре алды, сондай-ақ осы принципті қолдана отырып, шағылысу мен сыну заңдарын тудыра алды, бірақ жарық жиектермен, апертуралармен және экрандармен кездескенде болатын тік сызықты таралудан ауытқуларды – яғни, дифракция эффектілерін түсіндіре алмады. Бұл қателіктің шешімін 1991 жылы Дэвид А. Б. Миллер ашты. Шешім мынада: көз – диполь (Гюйгенс болжаған монополь емес), ол шағылысқан бағытта өшеді. 1818 жылы Френель Гюйгенс принципін және өзінің интерференция принципін бірге қолданып, жарықтың тік сызықты таралуын және дифракция эффектілерін түсіндіре алатынын көрсетті. Эксперименттік нәтижелермен сәйкестікке қол жеткізу үшін ол екіншілік толқындардың фазасы мен амплитудасы туралы қосымша, кездейсоқ болжамдарды, сондай-ақ көлбеулік коэффициентті енгізуге мәжбүр болды. Бұл болжамдардың айқын физикалық негізі жоқ, бірақ олар көптеген эксперименттік байқаулармен келісетін болжамдарға әкелді, соның ішінде Пуассон дабылымен де. Пуассон – Френельдің жұмысын қараған Француз академиясының мүшесі болды. Ол Френельдің теориясын қолданып, кішкентай дискенің көлеңкесінің ортасында жарқын дақ пайда болуы керек екенін болжады және осыдан теорияның дұрыс еместігін қорытты. Алайда, комитеттің тағы бір мүшесі Араго эксперимент жасап, болжамның дұрыс екенін көрсетті. (Лизль осыны елу жыл бұрын байқаған еді.)

Микроскопиялық модель ретінде Гюйгенс принципі

Гюйгенс-Френель принципі жарықтың классикалық толқын таралуын түсіну және болжау үшін ғилыми негіз болып табылады. Дегенмен, принциптің шектеулері бар, атап айтқанда, Кирхгофтың дифракция формуласын шығару кезінде жасалған шамалаулар және Френельге байланысты жақын дала шамалаулары. Бұларды жарықтың толқын ұзындығы кез келген оптикалық элементтердің өлшемдерінен әлдеқайда кіші болуымен түйіндеуге болады. Принциптің жұмыс істеуінің қарапайым мысалы: екі бөлмені байланыстыратын есік ашық, ал бір бөлменің қашық бұрышында дыбыс пайда болады. Екінші бөлмедегі адам дыбысты есіктен шыққандай естиді. Екінші бөлме үшін дыбыс көзі – есіктегі тербелістің әсерінен қозғалған ауа.

Қазіргі заманғы физиканың түсіндірмелері

Барлық сарапшылар Гюйгенс принципінің шындықтың микроскоптық деңгейдегі нақты бейнесі екендігіне келіспейді. Мысалы, Мелвин Шварц «Гюйгенс принципі дұрыс жауап береді, бірақ бұл жауаптың себептері дұрыс емес» деп мәлімдеді. Ол тек біртекті жиіліктегі, фазадағы және таралу жылдамдығындағы толқын майдандарын қарастырды, сондықтан интерференция немесе дисперсия сияқты құбылыстарды дұрыс есепке ала алмайды. Гюйгенстің бастапқы принципі жарықтың поляризациясын да ескермейді, ол үшін қарапайым мұхит толқыны немесе дыбыс толқынының скалярлық потенциалынан өзгеше, векторлық потенциал қажет болады, демек, екі сыну сияқты эффектілерді де түсіндіре алмайды. Гюйгенс сипаттамасында, неліктен біз тек алға жылжымайтын (кешіктірілген толқын немесе толқын майдандарының алдыңғы қабығы) кері таралатын толқынға (артқы қабыққа) қарағанда таңдаймыз деген сұраққа жауап жоқ. Ал ықтималдық тұрғысынан алғанда, бұл жағдайда алыс жатқан нүктелер жалпы ықтималдық амплитудасына минималды ғана үлес қоса алады. Кванттық өрістер теориясы фотондардың пайда болуының микроскоптық моделін қамтымайды, сондай-ақ жеке фотон ұғымы теориялық деңгейде де күмәнділік тудырады.

Гюйгенс принципі және кванттық өріс теориясы

Гюйгенс принципі кеңістіктің біртектілігінің салдары ретінде қарастырылуы мүмкін – кеңістік барлық жерде бірдей. Осыдан ол зерттеулердің белсенді тақырыбы болып қала беретін болжамдар жиынтығын жасады. Атап айтқанда, Хюйгенс принципі Коксетер тобынан туындаған біртекті кеңістіктердің кең класында қолданылатыны анықталды (мысалы, қарапайым Ли алгебраларының Вейль топтары сияқты). Д'Аламбертианға қатысты Гюйгенс принципінің дәстүрлі тұжырымы KdV иерархиясын тудырады; сол сияқты, Дирак операторы AKNS иерархиясын тудырады.