Кіріспе
Грек сандары, сондай-ақ Иония, Иониа, Милесия немесе Александрия сандары деп те аталады, грек әліпбиінің әріптерін қолдана отырып сандарды жазу жүйесі болып табылады. Қазіргі Грецияда олар әлі де реттік сандар үшін және Батыс әлемінде рим сандары қолданылатын жағдайларға ұқсас жағдайларда қолданылады. Дегенмен, қарапайым сан есімдер үшін қазіргі Греция араб цифрларын пайдаланады.
Greek numerals, also known as Ionic, Ionian, Milesian, or Alexandrian numerals, are a system of writing numbers using the letters of the Greek alphabet. In modern Greece, they are still used for ordinal numbers and in contexts similar to those in which Roman numerals are still used in the Western world. For ordinary cardinal numbers, however, modern Greece uses Arabic numerals.
Тарих
Миной және Микен өркениеттерінің сызықтық А және сызықтық В әліпбилері Эгей сандары деп аталатын басқа жүйені қолданды, онда онның дәрежелеріне арналған сандық белгілер ғана болды: 𐄇 = 1, 𐄐 = 10, 𐄙 = 100, 𐄢 = 1000 және 𐄫 = 10000. Аттикалық сандар б.з.б. 7 ғасырда қолданысқа енген тағы бір жүйеден тұрды. Олар акрофониялық, яғни (алғашқысынан кейін) сандардың аттарының бас әріптерінен туындаған. Олар = 1, = 5, = 10, = 100, = 1000 және = 10000 болды. 50, 500, 5000 және 50000 сандары жоғарғы оң жақ бұрышта онның кіші дәрежелерімен жазылған әріптермен көрсетілді: , , , және . Қазіргі жүйе, мүмкін, Иониядағы Милет маңында дамыған. 19 ғасырдың классиктері оның дамуын б.з.б. 3 ғасырға, оның кеңінен қолданыла бастаған кезіне жатқызды. Дегенмен, қазіргі заманғы археологиялық зерттеулер осы мерзімді кем дегенде б.з.б. 5 ғасырға дейін ықпалдады, бұл Афинаның б.з.б. 402 жылы Милеттің пайдасына Евклидке дейінгі әліпбиін тастауынан аздап бұрын болды, және тіпті бір-екі ғасыр бұрын да болуы мүмкін. Қазіргі жүйе Евклид тұсында қабылданған 24 әріпті, сондай-ақ афиналық әліпбиден алынып тасталмаған (сан үшін сақталған) үш финикиялық және иониялық әріпті пайдаланады: дигамма, коппа және сампи. Бұл таңбалардың сандар жүйесіндегі орны алғашқы екеуі әлі де қолданыста болғанын (немесе кем дегенде әріп ретінде есте сақталғанын) көрсетеді, ал үшіншісі жоқ. Сампиге қатысты нақты мерзімді анықтау қиын, өйткені оның сирек кездесетін мәні Милетке жақын алғашқы кездесуі б.з.б. 2 ғасырда ғана пайда болды, ал оның қолданылуы Афинада б.з. 2 ғасырына дейін расталмады. (Жалпы алғанда, афинялықтар жаңа сандарды грек мемлекеттерінің ішінде ең ұзақ уақыт қолдануға қарсы тұрды, бірақ шамамен 50 ж. дейін толық қабылдады. (Сампидің иониялық әліпбилік реті бойынша дәстүрлі орны болмауы классиктерді жүйе құрылған кезде сампи әріп ретінде қолданылмай қалғаны туралы қорытындыға келтірді.) Бұл әліпбилік жүйе әріптердің сандық мәндерін қосып, жалғыз санды алу принципімен жұмыс істейді. Мысалы, 241 саны (200 + 40 + 1) деп көрсетілген. (Сандар әрқашан үлкенінен кішісіне қарай жүрмейтін: б.з.б. 4 ғасырдағы Афинадағы жазуда бірліктер ондықтан солға жаққа орналасқан. Бұл практика Кіші Азияда Рим дәуіріне дейін де жалғасты.) Ежелгі және ортағасырлық қолжазбаларда бұл сандар ақыр соңында әріптерден жоғары сызықтармен ажыратылды: , , , және т.б. Аян кітабының ортағасырлық қолжазбаларында 666 саны (600 + 60 + 6) деп жазылған. (1000-нан аса сандар бірдей әріптерді қайта пайдаланды, бірақ өзгерісті көрсету үшін әртүрлі белгілер қосылды.) Бөлшектер белгісіздікпен және керея (ʹ) арқылы көрсетілді; γʹ үштен бірін, δʹ төрттен бірін және т.б. білдірді. Бұл таңбаның ерекшелігі ∠ʹ жартыны, ал γ° немесе γo үштен екісін білдірді. Бұл бөлшектер қосымша болды (египеттік бөлшектер деп те аталады); мысалы δʹ ϛʹ көрсетті. Грек әліпбиі бастапқыда тек үлкен әріптерден тұрса да, Мысырдан сақталған папирустарда онциалдық және курсивтік кіші әріптердің ерте пайда болғанын көрсетеді. Бұл жаңа әріптер кейде бұрынғыларын, әсіресе белгісіз сандарды алмастырды. Ескі Q пішіндес коппа (Ϙ) бөлініп (і) және оңайлатылды (і). 6 саны бірнеше рет өзгерді. Антикалық дәуірде дигамманың (Ϝ) бастапқы әріп пішінінен ерекше сандық пішінге ауысу үшін аулақ жүрді. Византия дәуірінде әріп эписемон деп аталды және немесе деп жазылды. Бұл ақырында сигма-тау лигатурасы стигмамен (ϛ) бірікті. Қазіргі грек тілінде тағы бірқатар өзгерістер жасалды. Бүкіл санға үстіне сызық жүргізудің орнына, керея (κεραία, lit. "соғақ тәрізді проекция") оның оң жақ жоғарғы жағына белгіленеді, бұл бұрын жеке сандар мен бөлшектер үшін қолданылған қысқа белгілердің дамуы. Қазіргі заманғы керея - бұл үдемелі белгі (´), тонос (U+0384,΄) және негізгі символ (U+02B9, ʹ) сияқты символ, бірақ өзінің Unicode таңбасы U+0374 ретінде бар. Сондықтан, Ұлы Ескендірдің әкесі Македония патшасы Филипп II қазіргі грек тілінде Φίλιππος Βʹ деп аталады. Төменгі сол жақ керея (Unicode: U+0375, "Грек төменгі сан белгісі") қазір мыңдарды бөлу үшін стандарт болып табылады: 2019 ͵ΒΙΘʹ (2 × 1,000 + 10 + 9) ретінде көрсетіледі. 20 ғасырда лигатуралардың қолданылуының төмендеуі стигма жиі жеке әріптер ретінде жазылады ΣΤʹ, бірақ топ үшін бір керея қолданылады.
The present system probably developed around Miletus in Ionia. 19th century classicists placed its development in the 3rd century BCE, the occasion of its first widespread use. More thorough modern archaeology has caused the date to be pushed back at least to the 5th century BCE, a little before Athens abandoned its pre Eucleidean alphabet in favour of Miletus's in 402 BCE, and it may predate that by a century or two. The present system uses the 24 letters adopted under Eucleides, as well as three Phoenician and Ionic ones that had not been dropped from the Athenian alphabet (although kept for numbers): digamma, koppa, and sampi. The position of those characters within the numbering system imply that the first two were still in use (or at least remembered as letters) while the third was not. The exact dating, particularly for sampi, is problematic since its uncommon value means the first attested representative near Miletus does not appear until the 2nd century BCE, and its use is unattested in Athens until the 2nd century CE. (In general, Athenians resisted using the new numerals for the longest of any Greek state, but had fully adopted them by c. 50 CE. (That this was not the traditional location of sampi in the Ionic alphabetical order has led classicists to conclude that sampi had fallen into disuse as a letter by the time the system was created.) This alphabetic system operates on the additive principle in which the numeric values of the letters are added together to obtain the total. For example, 241 was represented as (200 + 40 + 1). (It was not always the case that the numbers ran from highest to lowest: a 4th century BC inscription at Athens placed the units to the left of the tens. This practice continued in Asia Minor well into the Roman period.) In ancient and medieval manuscripts, these numerals were eventually distinguished from letters using overbars: , , , etc. In medieval manuscripts of the Book of Revelation, the number of the Beast 666 is written as (600 + 60 + 6). (Numbers larger than 1,000 reused the same letters but included various marks to note the change.) Fractions were indicated as the denominator followed by a keraia (ʹ); γʹ indicated one third, δʹ one fourth and so on. As an exception, special symbol ∠ʹ indicated one half, and γ°ʹ or γoʹ was two thirds. These fractions were additive (also known as Egyptian fractions); for example δʹ ϛʹ indicated
Although the Greek alphabet began with only majuscule forms, surviving papyrus manuscripts from Egypt show that uncial and cursive minuscule forms began early. These new letter forms sometimes replaced the former ones, especially in the case of the obscure numerals. The old Q shaped koppa (Ϙ) began to be broken up ( and ) and simplified ( and ). The numeral for 6 changed several times. During antiquity, the original letter form of digamma (Ϝ) came to be avoided in favour of a special numerical one By the Byzantine era, the letter was known as episemon and written as or This eventually merged with the sigma tau ligature stigma ϛ ( or ). In modern Greek, a number of other changes have been made. Instead of extending an over bar over an entire number, the keraia (κεραία, lit. "hornlike projection") is marked to its upper right, a development of the short marks formerly used for single numbers and fractions. The modern keraia is a symbol similar to the acute accent (´), the tonos (U+0384,΄) and the prime symbol (U+02B9, ʹ), but has its own Unicode character as U+0374. Alexander the Great's father Philip II of Macedon is thus known as Φίλιππος Βʹ in modern Greek. A lower left keraia (Unicode: U+0375, "Greek Lower Numeral Sign") is now standard for distinguishing thousands: 2019 is represented as ͵ΒΙΘʹ (2 × 1,000 + 10 + 9). The declining use of ligatures in the 20th century also means that stigma is frequently written as the separate letters ΣΤʹ, although a single keraia is used for the group.
Изопсефия
Сөздердің, есімдердің және тіркестердің грек әріптерінің сандық мәндерін қосу арқылы, сөздердің, есімдердің және тіркестердің мағынасын бірдей сандық сомаға ие басқаларымен байланыстыру тәсілі изопсефия деп аталады. Еврей және ағылшын тілдеріндегі ұқсас тәжірибелер сәйкесінше гематрия және ағылшын Кабаласы деп аталады.
Жоғары сандар
Табиғат философы Архимед өзінің "Жемшік есепшісі" атты еңбегінде бүкіл ғаламды толтыру үшін қажетті құм түйіршіктерінің жоғарғы шегін көрсетеді, сол кездегі ғаламның мөлшеріне қатысты заманауи бағалауды пайдалана отырып. Бұл жағажайдағы немесе бүкіл әлемдегі құмнан үлкен санды атау мүмкін емес деген сол кездегі түсінікке қарсы келді. Ол үшін ол өте кең ауқымды жаңа сандық жүйені ойлап табуға тиіс болды. Александриялық Папп Пергалық Аполонийдің мириадтың дәрежелеріне негізделген қарапайым жүйені жасағанын хабарлайды; 10,000 болды, 10,0002 = 100,000,000 болды, 10,0003 = 1012 және т.б. О әрпі әлі де бастапқы сандық мәні 70 ретінде қолданылғанын ескеріңіз; алайда, түсініксіздік болған жоқ, өйткені 70 сексагесималь санның бөлшектік бөлігінде пайда бола алмайды және нөл бүтін сан болған кезде көбінесе жазылмаған. Птолемейдің нақты нөлдерінің кейбіреулері оның күн және ай тұтылу кестелерінің әрқайсысының бірінші қатарында пайда болды, онда олар Айдың орталығы мен Күннің орталығы (күн тұтылу үшін) немесе Жердің көлеңкесінің орталығы (ай тұтылу үшін) арасындағы бұрыштық арақашықтықтың өлшемі болды. Бұл нөлдердің барлығы , Птолемей бұл жерде алдыңғы абзацта сипатталған үш белгіні қолданды. Тік сызық (|) сол жақтағы бүтін бөліктің оның кестелерінің тақырыптарындағы цифрлар (әрқайсысы бес доға минутына тең) деп белгіленген жеке бағанда болғанын, ал бөлшек бөліктің келесі бағанда суға бату минуты деп белгіленгенін, яғни цифрдың алпысыншы (және отыз алты жүзінші) бөлігін білдіргенін көрсетеді.