Кіріспе

Норвегиядағы бірінші сатыдағы сот Норвегияда аудандық сот (tingrett, сөзбе-сөз "нәрселік сот") бірінші сатыдағы сот болып табылады және қылмыстық және азаматтық істерді қарайды. Аудандық соттың бас судьясы – аудан бас судьясы (sorenskriver) аталды. Аудандық соттың шешімі келесі деңгейдегі сотқа, апелляциялық сотқа шағымдануға болады, ал апелляциялық соттың шешімі өз кезегінде Жоғарғы Сотқа шағымдануға болады, бірақ тек Жоғарғы Сот қабылдаған, прецеденттік мәні бар ерекше жағдайларда ғана. Осылайша, сот істерінің басым көпшілігі аудандық сотта немесе апелляциялық сотта шешіледі. Аудандық соттар үшін "tingrett" термині 2002 жылы енгізіліп, бұрынғы "қалалық сот" (byrett) және "аудандық сот" (herredsrett) терминдерін алмастырды. Тарихи тұрғыдан алғанда, қалалардың за пределами аудандық соттар sorenskriveri (sorenskriver кеңсесі) деп белгілі болды және бір (бас) аудан судьясынан және көбінесе бір немесе екі көмекші судьядан тұрды. Аудан әдетте бірнеше приходтарды/муниципалитеттерді қамтыды, ал аудан судьясы әдетте өзінің құзырындағы ең жоғары мемлекеттік лауазымды тұлға болып табылды, оның құзыреті кең аумақты қамтыды және аймақтық мемлекеттік басқаруда маңызды рөл атқарды.

Қылмыстық істер

1995 жылдың тамызынан бастап барлық қылмыстық істер сотқа түскен жағдайда алдымен аудандық сотта қаралады. Бұрынғыда ең ауыр істер Апелляциялық сотта (lagmannsrett) қаралатын. Әдеттегі сот отырыстары үш судьядан тұратын алқа алдында өтеді, оның бірі – кәсіби судья, екеуі – халық судьясы. Өте қиын жағдайларда алқа бес судьядан (екі кәсіби судья және үш халық судьясы) құрылуы мүмкін. Үкімдер мен жазалар көпшілік дауыспен анықталады, халық судьяларының дауысы кәсіби судьяның дауысымен тең саналады. Егер айыпталушы толыққанды мойындаса және оған келісім берсе, сот істі бір ғана кәсіби судьяның алдында қарауы мүмкін, ол істі тыңдап, жазаны белгілейді.

Азаматтық істер

Көптеген азаматтық істер бойынша аудандық сот екінші деңгейдегі сот болып табылады, ал бірінші деңгейдегі сот – татуластыру кеңесі (forliksråd). Отбасылық құқық, патенттер және тауарлық белгілер, мемлекеттік органдарға қатысты істер, сондай-ақ тәуелсіз шағымдар комитеті пікір білдірген істер сияқты кейбір істер татуластыру кеңесінде қарастырылмайды. Бұған қоса, екі тараптың да адвокаттары бар үлкен істер мен соттан тыс келісім процедурасы өткен басқа да істер татуластыру кеңесін тікелей басып өтіп, аудандық сотқа жүгінуі мүмкін. Аудандық сот татуластыру кеңесінен келіп түскен шағымдарды да қарастырады. Азаматтық істер әдетте бір кәсіби судьяның қатысуымен қаралады, бірақ тараптардың кез келгені екі халық судьясының қатысуын талап ете алады. Кейбір жағдайларда заң бойынша, іс бойынша біліктілігі бар екі халық судьясы болуы міндетті. 2021 жылы Норвегияда 23 аудандық сот бар.